اصالت غدیر

غدیر نیاز به اثبات ندارد!

مرتضی مهدوی یگانه

در باور فرزانگان, غدیر حقیقتی است که نیاز به اثبات ندارد؛ زیرا ریشه در عالم آفرینش دارد. عالم آفرینش جلوة عینی ساحت حقایق و واقعیات مادّی و معنوی است و هر پدیده‌ای که ریشه در این ساحت داشته باشد، نیاز به استدلال و اثبات ندارد؛ اگرچه در بُعد تشریعی در آیات و روایات نیز مطرح شده باشد؛ بلکه اساساً حقایق و عناصری که در عالم هستی ریشه دارند, در آیات قرآن و روایات معصومان(ع) تبیین می‌شوند؛ نه اثبات؛ هرچند این آیات و روایات آن‌قدر از علم, حکمت و اصالت سرشارند که به خوبی می‌توان با آنها به استدلال و اثبات نیز پرداخت.

اصیل‌ترین و بزرگترین حقیقت و واقعیت عالم وجود مقدّس حضرت حق است, وجودی که اصالت و وجود تمام کائنات از اوست. چنین وجودی به استدلال و اثبات نیاز ندارد.

«أَ فِي اللهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْارْضِ... ؛1

آیا در خدا که آفرینندة آسمان‌ها و زمین است, شکّی هست؟»

یعنی: نه شکّی نیست. آن وجود متعال آن‌قدر بدیهی, حتمی و قطعی و آشکار است که نیازی به اثبات ندارد.

بعد از آن وجود مقدّس هر حقیقت دیگری نیز که ریشه در عالم هستی داشته باشد, بدیهی و اصیل و واقعی است و اگر کسی ریشة آن را در عالم ببیند و دریابد, دیگر نیازی به استدلال و اثبات آن برای خود نمی‌بیند.

اکنون سخن ما دربارة غدیر نیز در همین ساحت است؛ زیرا غدیر ریشه در عالم آفرینش دارد. به دلیل ضیق مجال نوشتار, ما در این رابطه صرفاً به یکی دو مورد از تبیین این حقیقت بسنده می‌کنیم.

از آنجا که عالم آفرینش دو بُعد آفاقی و انفسی (بیرون و درون وجود خود ما) دارد, طلب نام‌برده را در همین دو بعد پیگیری می‌کنیم.

ریشة غدیر در فطرت انسان‌ها

فطرت آدمی از اصیل‌ترین حقایق عالم هستی و ساحت انسانیت است و خداوند متعال همان‌گونه که گرایش به خود را در عمق این فطرت قرار داده, گرایش به مظاهر خود را نیز همین‌سان سامان داده و آن را در ژرفای سرشت انسان‌ها به ودیعت نهاده است و مظاهر او، اولیای بزرگ و معصوم هستند؛ زیرا آنها آینة تمام‌نمای او بوده و جز او را نشان نمی‌دهند. در «آیة 30 سورة مبارکة روم» که سخن از فطرت انسان‌هاست و دین که دین استوار خداوند همین فطرت است, در چندین روایت بیان شده که فطرت عبارت است از توحید الهی و اینکه محمّد(ص) رسول خدا(ص) و علی امیرالمؤمنین(ع) است.2

از اینجا معلوم می‌شود آنچه در روز «غدیر», هجدهم ذی‌حجّة سال دهم هجرت روی داد و رسول خدا(ص), امیرالمؤمنین علی(ع) را به عنوان ولیّ مؤمنان و رهبر مسلمانان معرفی فرمود, در واقع تذکار همان حقیقت فطری بود؛ امّا از آنجا که باید حجّت الهی و همگان به طور محسوس و آشکار تمام شود, این تذکار ضروری بود. اصل رسالت پیامبران نیز آنگاه تامّ و تمام و تأثیرگذار بود که از قبل در فطرت

پایه‌گذاری شده باشد.

ماجرای غدیر و ولایت امیرالمؤمنین(ع) نیز از ارکان اصلی رسالت نبیّ‌ اکرم(ص) است که خدای حکیم بر اساس آفرینش نظام احسن عالم از قبل, این حقیقت را در فطرت انسان‌ها سرشته و ریشة آن را در تکوین آفرینش نهاده است.

معنای این سخن آن است که ماجرای غدیر را به هرکس که اندکی بر فطرت سالم و عقل سلیم خویش باقی مانده, عرضه کنید, تصدیق می‌کند که:

اوّلاً, ممکن نیست خدا و رسول او(ص) بعد از اتمام رسالت حضرت نبیّ اکرم(ص)، اسلام را به حال خود رها نموده و هیچ‌کس را برای رهبری است, انتخاب نکرده باشند؛

ثانیاً, کسی را مناسب‌تر از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) برای این رهبری نمی‌داند؛ زیرا فطرت و خود آدمی بر فضیلت‌های اخلاقی و ارزش‌های انسانی سرشته شده و گرایش دارد و قلّة تمامی این فضیلت‌ها امیرالمؤمنین(ع) است و بنابراین فطرت‌ها تکویناً آن حضرت را مناسب این مقام احساس می‌کنند.

جانشین شما این آقاست!

عالم جلیل‌القدر شیعه محمّد بن ابراهیم نعمانی در کتاب معتبر و ارزشمند خود, «غیبت نعمانی» باب دوم با استناد خود از جابر بن عبدالله انصاری چنین روایت کرده است:

گروهی از اهل «یمن» مهمان رسول الله(ص) شدند. حضرت فرمودند: «عدّه‌ای از اهل یمن نزد شما می‌آیند که بسی با فضیلت و خویش خلق هستند.»

چون آن گروه آمدند, حضرت فرمودند: «اینان دل‌هایی بس رقیق و صاف دارند؛ ایمانشان راسخ و محکم است...»

آنان عرض کردند: یا رسول الله! وصیّ و جانشین شما کیست؟

در اینجا حضرت [در ابتدا و مستقیماً علی(ع) را معرفی نفرمودند؛ بلکه آنان را به کتاب خدا و سپس فطرتشان ارجاع داده و] چنین فرمودند:

«جانشین من کسی است که خدای عزّ و جلّ شما را به تمسّک به او فرمان داده و فرموده:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا؛

به ریسمان خداوند چنگ بزنید و از آن پراکنده نشوید.»3

عرض کردند: این حبل چیست یا رسول الله؟

فرمودند:

«همان است که خداوند در آیة دیگر فرمود: «إِلّا بِحَبْلٍ مِنَ اللهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّاسِ؛ مگر ریسمانی از جانب خدا و ریسمانی از جانب مردم... .»4 «حبل من الله», کتاب او (قرآن) و «حبل من الناس» جانشین و وصیّ من است.»

عرض کردند: یا رسول الله! وصیّ شما کیست؟

فرمودند:

«همان کسی است که خداوند این آیه را در شأن او نازل کرده است: «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتی‌ عَلی‌ ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللهِِ؛ مبادا كسی روز قيامت بگويد: «افسوس بر من از كوتاهی‌هايی كه دربارة جنب الله کردم.»5

عرض کردند: یا رسول الله! این «جنب الله» چیست؟ فرمودند:

«او همان است که خداوند این آیه را دربارة او نازل کرده:

«وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا؛6

روز قیامت شخص ظالم دو دست خود را (از شدّت اندوه و تأسّف، به دندان) می‌گیرد و می‌گوید: ای کاش با پیامبر راهی به سوی حق برمی‌گرفتم!»

سپس حضرت فرمودند:

«او جانشین من و سبیل و راه به سوی من به سوی خداست.»

عرض کردند: یا رسول الله! شما را به خدایی که شما را به حق برانگیخت سوگند! او را به ما نشان دهید که ما بسی مشتاق او شده‌ایم. فرمودند:

«او همان است که خدا او را آیتی برای مؤمنان تیزنگر و هوشمند قرار داده (که به نور خدا می‌نگرند. [اشاره به «آیة 75 سورة حجر»: «إِنَّ في ذلِكَ لَاياتٍ لِلْمُتَوَسِّمينَ») اشاره به اینکه شما افرادی ژرف‌نگر و هوشمند هستید. پس از ژرف نگری و فطرت خود استفاده کنید.]»

آنگاه حضرت فرمودند:

«اگر خوب تماشا کنید, مانند آنان که قلبی آماده و گوش شنوا دارند, جانشین مرا خواهید شناخت؛ همان‌گونه که پیامبر خود را شناختید. پس در میان این صفوف بنگرید و چهره‌ها را خوب نگاه کنید. پس هر کس که قلبتان به او مایل شد, او همان وصیّ من است.»

نگارنده گوید: به این شیوة فطرت‌گرایی و فطرت‌شناسی حضرت نیک بنگرید که هرگونه شناخت وصیّ و معرفت علی(ع) را به فطرت و جان آنان ارجاع می‌دهد و شناخت آیاتی از قرآن را که در فضائل و شئون علی(ع) نازل شده, مبتنی بر میل قلبی و گرایش فطری انسان‌ها قرار می‌دهد.

راوی می‌گوید: سپس حضرت دلیل این فرمان و این شیوة شناختی را «آیة 47 سورة ابراهیم» اعلام کرده و می‌فرمایند:

«(این‌گونه عمل کنید): زیرا خدای عزّوجلّ فرموده است: «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ؛6 ابراهیم چنین دعا کرد: خداوندا! دل‌های مردمان را به سوی آنان علاقه‌مند گردان!) [و اکنون این دعا مستجاب شده و خداوند دل‌ها و فطرت‌های شما را به سوی وصیّ و جانشین من متمایل و مجذوب خواهد فرمود.]»

پس چند نفر از آن گروه یمنی, صف‌ها را شکافته و در چهره‌های افراد ناظر شدند و سپس دست امیرالمؤمنین علی(ع) را گرفته و عرض کردند: یا رسول الله! دل‌های ما به این آقا متمایل شد. وصیّ شما این آقاست!

حضرت فرمودند: «شما به حمد الهی برگزیدة خدا هستد که وصیّ پیامبر را شناختید. قبل از اینکه او را به شما معرفی کنند. بگویید او را چگونه شناختید؟»

در اینجا ناله و صدای آنها به آسمان رفت و در حالی که می‌گریستند, گفتند:

یا رسول الله! ما به این قوم نگاه کردیم و دلمان تکان نخورد؛ امّا تا این آقا را دیدیم, دل‌هایمان لرزید و سپس آرام گرفت و جگرهایمان خنک شد, اشک‌هایمان جاری گشت و احساس کردیم او پدر ماست و ما فرزندان او هستیم.

حضرت فرمودند:

«(خدا می‌فرماید:) تأویل و باطن قرآن را جز خدا و راسخان در علم نمی‌دانند و شما از جمله آنها هستید (که به دلیل فطرت پاک و سالم خود و مراتبی از) این تأویل را می‌دانید و از این روی از آتش دورخ مصون هستید.»

راوی گوید: این گروه همچنان باقی ماندند تا زمان امیرالمؤمنین(ع) و در جنگ جمل و صفّین در رکاب آن حضرت جهاد کردند و به شهادت رسیدند.6

ریشة غدیر در ساحت خلقت

عرصة دیگری که بیانگر اصالت و ریشه‌دار بودن غدیر در عالم آفرینش است, ساحت دیگر خلقت انسان است. در واقع آنچه در روز غدیر توسط رسول گرامی اسلام(ص) انجام شد. نسخة دیگری از اخذ میثاق ولایت از انسان‌ها بوده است. حال اگر مؤمن اخذ میثاق بر ساحت فطرت منطبق شود, بازگشت بحث به همان مطلب سابق و الّا ساحت دیگری خواهد بود.

از بررسی برخی حقایق معلوم می‌شود که به غیر از فطرت, ساحات دیگری در مراتب آفرینش بوده و رویداد‌های خاصّی در آنجا رخ داده است. به عنوان نمونه در روایات آمده که:

«هیچ پیامبری به نبوّت برگزیده نشد؛ مگر به معرفت حقّ ما اهل بیت(ع).»7

این ساحت در کجا بوده که هر پیامبری قبل از نبوّت, ابتدا با مقامات و فضایل اهل بیت(ع) آشنا شده و به آنها معرفت پیدا کرده است؟

نمونة دیگر که در آغاز دعای ارجمند «ندبه» بیان شده, قول و قرار خداوند, انبیاء و اولیای بزرگ خود بوده که شرط کرده با آنان که دل به دنیای فانی نبندند و زهد پیشه کنند و آنان نیز آن را عهد کرده‌اند و خداوند نیز آن را پذیرفته است. این عرصه کدام عرصه بوده است؟

به هر روی, دربارة غدیر و ولایت امیرالمؤمنین(ع) نیز در یکی از این ساحات, عهد و میثاقی بین خداوند و بندگانش بسته شده و این امر در دعایی که در روز عید غدیر خوانده می‌شود, مطرح گردیده است. در این دعا چنین می‌خوانیم:

«بارالها!... تو در هر لحظه در شأن و کاری هستی و از جمله شئون تو این است که در آغاز خلقت من بر من تفضّل کردی, این گونه که مرا از اهل اجابت و اهل دین و اهل دعوتت قرار دادی.

و نیز جود و کرم و تفضّل دیگری فرمودی و آن عهد و پیمان را تجدید کردی که در روز عید غدیر, بار دیگر ولایت امیرالمؤمنین(ع) را بر من عرضه کردی؛ در حالی که من از مرحلة اوّل کاملاً غافل و ناآگاه و فراموشکار بودم؛ امّا تو نعمتت را تمام کردی و بر من منّت نهادی و آن عهد و پیمان را یادآوری فرمودی.

درخواست من از تو آن است که در شأن دیگری لطف کنی و این نعمت را تا آخر از من مگیری...»8

از این فراز دعا برمی‌آید که خداوند در ابتدای خلقت انسان‌ها - لااقل آنان که بعداً جزو مؤمنان شدند و خداوند با علم خود این مطلب را می‌دانست - آنها را از زمرة اهل دعوت, اجابت و اهل دیانت قرار داد و عهد و پیمانی در ارتباط با ولایت امیرالمؤمنین(ع) و اجابت آن با آنان بست و سپس در عالم دنیا در روز هجدهم ذی‌حجّه آن را بار دیگر و در صحنة پرشکوه و دنیوی غدیر تجدید نمود.

این دو ساحت عظیم

آنچه گذشت, حقیقتی سترگ را دربارة غدیر و ولایت امیرالمؤمنین(ع) مطرح کرد و آن این بود که غدیر صرفاً یک انتخاب تازه و امری سیاسی, مانند سایر امور همسان خود نبود؛ هرچند انتخاب خدا و معرفی امیرالمؤمنین(ع) به عنوان جانشین رسول خدا(ص) کافی بود که غدیر, یک حقّ اصیل باشد. حق به معنای یک امر ثابت و صحیح و حقیقت مطابق با واقع است و اصیل به معنای اصحب اصل و ریشه, در قرآن و نظام تشریع الهی, بلکه در عالم تکوین و در دو ساحتی که محور این نوشتار قرار گرفته است, یکی فطرت انسان‌ها (که از آن به عالم انفس یاد می‌کنیم) و دیگری عرصه‌ای از مراتب آفرینش آدمی (و ما از آن به عالم آفاق تعبیر می‌آوریم) و به هر حال روشن می‌سازد که غدیر علاوه بر ریشه داشتن در نظام تشریعی خداوند (اعمّ از نظام تاریخی نبوّت در تمامی قرون و اعصار و آیات قرآن و روایات معصومان(عع) و سیرة نبوی) در عالم خلقت و سرشت انسان‌ها که دو جلوة عمیق حقّانیت و اصالت در آفرینش هستند نیز ریشه و پایه دارد.

بر این اساس در نظر فرزانگان و فرهیختگان معنا ندارد که بعد از نبیّ اکرم(ص) جز

علیّ بن ابی‌طالب(ع) باشد؛ هرچند ده‌ها آیه و صدها روایت و دلایل فراوان عقلی دیگر نیز حکمی جز این ندارند.

نگارنده می‌گوید: این نگاه متعالی, یعنی آنچه رسول خدا(ص) در مواجهه با مردم یمن در شناساندن و شناختن حقیقت به همگان آموختند, افق جدیدی در «معرفت‌شناسی» و شیوه‌های شناخت باز می‌کند که باید مورد توجّه پژوهشگران و محقّقان قرار گیر و هر انسان فهیم و فرهیخته‌ای حقیقت را از این منظر بسیار عمیق‌تر و اصیل‌تر از دیگر روش‌های شناخت می‌بیند که البتّه این مجال جای تفصیل این مقال نیست.

پی‌نوشت‌ها: