یهود شناخت (3)

سهیلا جلالی کندری

علل مغضوب شدن یهود

مقدّمه

در فصل پیشین به تفضیل بنی‌اسرائیل بر سایر اقوام اشاره و اثبات شد که خداوند این قوم را به سبب اعطای نعمت بسیار، بر دیگران برتری بخشید تا مورد آزمایش قرار گیرند. در این فصل برخورد بنی‌اسرائیل با این نعمت‌ةا بررسی و ثابت خواهد شد که آنان از این آزمون سربلند بیرون نیامدند و به طور دائم مرتکب معاصی شدند، تا آنجا که مورد غضب و لعنت خداوند واقع شدند و افزون بر عقاب در دنیا، عذاب سخت‌تری در آخرت در انتظار آنهاست.

معنای لغوی غضب

لغت‌شناسان غضب را چنین معنا کرده‌اند: غضب ضدّ رضا و در واقع هیجان و جوشش خون قلب به منظور انتقام است و بر دو نوع پسندیده و ناپسند تقسیم می‌شود. غضب پسندیده آن است که برای دین و حق غضبناک گردی و مذموم و ناپسند آن است که در غیر حق غضب کنی. غضب خداوند، انکار و سخط او بر کسانی است که در برابر او عصیان و نافرمانی کرده‌اند. پس آنها را به دلیل نافرمانیشان عتاب می‌کند.1

علل مغضوبیت بنی‌اسرائیل

آیات بسیاری به شرح دلایل مغضوب شدن بنی‌اسرائیل پرداخته است. مهم‌ترین این دلایل عبارتند از:

ـ عهد شکنی و نقض میثاق

در آیات بسیاری از نقض میثاق بنی‌اسرائیل سخن رفته و به دنبال آن به عقوبت خداوندی اشاره شده است. قبل از آن که عهدشکنی آنان را اثبات کنیم، موادّ میثاق و عهد خداوند با بنی‌اسرائیل را بیان می‌کنیم.

آیاتی از سورة «بقره»، نُه مادّه از این میثاق را بیان می‌کند:

1. جز خدای یکتا کسی را نپرستید؛ ٢. نسبت به پدر و مادر نیکی کنید؛ ٣. نسبت به نزدیکان، یتیمان و بینوایان احسان نمایید؛ ۴. با مردم سخن نیکو گویید؛ ۵. نماز را به پا دارید؛ ۶. زكات بپردازید.7. بر ضدّ یکدیگر جنگ و خونریزی به راه نیندازید؛ ۸. یکدیگر را از سرزمین خود آواره نسازید. 9. اسیران خود را با پرداخت دیه آزاد سازید.

با کمک آیات دیگر، مواد این میثاق را تکمیل می‌کنیم:

۱۰. کتاب الهی را بر مردم بیان کنید و آن را پنهان نسازید؛3 ۱۱. تورات را که کلمات خداوند است، تحریف نکنید؛4 ۱۲. با جدّ و جهد دستورات «تورات» را به خاطر بسپارید و به آن تمسّک جویید؛5 ۱۳. حرمت روز شنبه را محترم شمارید؛6 ۱۴. به رسولان ایمان آورید و آنها را یاری کنید؛7 ۱۵. از انفاق مال در راه خدا دریغ نکنید.8

در سورة «انعام» وصایای عمومی تمام شریعت‌ها ذکر شده است که مسلّماً شامل

شریعت موسی(ع) نیز می‌باشد. با توجّه به این وصایا می‌توانیم موادّ میثاق خداوند با بنی‌اسرائیل را کامل‌تر کنیم؛ ۱۶. به کارهای زشت، چه آشکار و چه پنهان، نزدیک نشوید؛9 ۱۷. عدالت و انصاف را (چه در سخن و چه در کارهایتان رعایت کنید؛10 ۱۸. از راه مستقیم خداوند، که راه وحدت است، پیروی کنید.11

به این ترتیب، عهد و میثاق خداوند با بنی‌اسرائیل، در این هجده مادّه خلاصه شد. در برخی از آیاتی که از عهد خداوند با آنان سخن می‌گفت، اشاره‌هایی نیز به عهدشکنی بنی‌اسرائیل شده است. از جمله در سورة بقره پس از ذکر موادّ این میثاق می‌فرماید:

«و ... ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ؛12

پس از اینکه از شما میثاق گرفتیم، از عهد خود روی گردان شدید و تنها عدّة کمی پایبند این میثاق ماندید.»

آیة ۸۵ سورة بقره به عهدشکنی آنان در مورد مادّه‌های ۷ و ۸ میثاق اشاره دارد و می‌فرماید:

«ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ؛

پس شما چنین جماعتی هستید که یکدیگر را می‌کشید و گروهی از خود را از خانه‌مانشان آواره می‌کنید...»

این آیه کشتن دیگر افراد قوم را همچون کشتن خودشان دانسته است و این تأکیدی بر وحدت میان افراد یک امّت است.13

در سورة «آل‌عمران» ضمن ذکر موادی از میثاق الهی، از عهدشکنی آنان در این مورد پرده برمی‌دارد و می‌فرماید:

«و ...فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا...؛14

و آنها پس پشتش افکندند و در مقابل، بهای اندکی گرفتند.»

آنها به کتاب الهی بی‌توجّهی کرده، گویی آن را به پشت سر افكندند و به آن عمل نکردند و در عوض، بهایی اندک از متاع دنیوی دریافت کردند. آنان حتّی به تحریف «تورات» پرداختند.15 با وجود آنکه از انجام کارهای زشت نهی شده بودند، گناهکاری را پیشة خود ساختند16 و حتّی حرمت روز شنبه را رعایت نکردند.17

اکنون مواردی از عهد شکنی‌های این قوم را به تفصیل بررسی می‌کنیم.

گرایش به طاغوت

بنی‌اسرائیل از دیر زمان با خداوند یکتا، تنها خالق و مدبّر عالم خلقت آشنا بودند؛ زیرا رسولانی چون اسحاق(ع)، يعقوب(ع) و یوسف(ع) از میان آنان مبعوث شده بودند. بعد از هجرت به «مصر»، با اعتقادات مصری‌ها که مبتنی بر دوگانه‌پرستی و گوساله‌پرستی بود، آشنا شدند. پس از آنکه زیردست قبطیان شدند، رفته رفته اعتقادات مصری‌ها بیشتر در دلشان نفوذ نمود و در جهالت و نادانی فرورفتند.18 خداوند موسی(ع) و هارون(ع) را به سوی آنان فرستاد تا هم بنی‌اسرائیل را از جهالت و خواری نجات دهند و هم فرعون و قومش را به عبادت ربّ العالمین دعوت کنند.19 پس از آنکه این قوم کوچ کردند و فرعونیان نابود شدند، بنی‌اسرائیل با قومی رو به رو شدند که در برابر بت‌ها سر تعظیم فرود آورده بودند. با دیدن این منظره، گرایش به بت‌پرستی در دل بنی‌اسرائیل بیدار شد و از پیامبرشان درخواست معبودی مجسّم نمودند و با بی‌ادبی گفتند:

«يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ...؛20

ای موسی همان‌طور که آنها را خدایانی است، برای ما هم خدایی بساز.»

به راستی این قوم با خود چه می اندیشیدند؟ آیا گمان می‌کردند فرستادة خدا، خود بت می‌سازد و مردم را دعوت به عبادت آن می‌کند؟ موسی(ع) از این پیشنهاد نابخردانه بسیار متأثّر شد و گفت:

«... قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ...؛21

شما قومی هستید که خود را به نادانی می‌زنید...»

نکتة ظریفی در این سخن نهفته است و آن اینکه، موسی(ع) آنها را جاهل نمی‌نامد؛ چون در صورتی جاهل محسوب می‌شدند که آن همه معجزات و نشانه‌های خداوند و هلاکت فرعونیان را ندیده، در اثر نادانی درخواست بت کرده باشند؛ ولی تقاضای معبودی جز الله آن هم بعد از مشاهدة معجزات و آیات عظیم الهی، تجاهل و خود را به نفهمی زدن است.

در ادامه موسی(ع) بی‌اساس بودن کار این قوم بت‌پرست را متذکّر شده و نعمته‌ای الهی را به بنی‌اسرائیل یادآوری می‌کند و می‌فرماید:

«إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ. قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ؛22

آنچه اینان می‌کنند، نابود شونده و کاری که می‌کنند، باطل است. گفت آیا جز الله برایتان خدایی بجویم و حال آنکه اوست که شما را بر جهانیان برتری بخشید.»

نمونه دیگری که دلالت بر علاقة بسیار بنی‌اسرائیل به پرستش غیر خدا دارد، گوساله‌پرستی آنها در غیاب موسی (ع) است. آیاتی به تفصیل به این مسأله پرداخته است. بعد از غرق فرعون و لشكريانش، بنی‌اسرائیل به همراه موسی(ع) به سوی «شام» حرکت کردند. خداوند با موسی(ع) وعده کرد که پس از سی روز عبادت و روزه در «کوه طور»، تورات را بر او نازل کند.23 موسی(ع)، هارون را به عنوان جانشین خود معرفی و به او سفارش کرد که راه صلاح را در پیش گیرد و از مفسدان پیروی نکند.24 پس از غیاب موسی(ع)، سامری از زیورآلات زنان بنی‌اسرائیل گوساله‌ای ساخت که از خود صدا می‌کرد25 و آن را اله قوم و اله موسی26 معرفی و مردم را دعوت به پرستش گوسالة طلایی کرد. هارون با این کار مخالفت و آنها را به عبادت خداوند و اطاعت امر خویش دعوت نمود؛27 ولی مردم به او گفتند که تا بازگشت موسی(ع) به پرستش گوساله خواهند پرداخت.28 به این ترتیب از جانشین موسی(ع) اطاعت نکردند. هارون دست از نصیحت برنداشت و پیوسته آنها را از این کار نهی نمود. در نهایت آنان قصد جان او را کردند و به این ترتیب او را به سکوت و انزوا کشاندند.29 خداوند موسی(ع) را از گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل آگاه کرد و او با تأسّف درونی و غضب شدید به نزد بنی‌اسرائیل بازگشت و آنها را از عواقب کارشان ترساند.30 آنان عذر آوردند و سامری را مقصّر شمردند.31 با این سخنان قصد داشتند خود را بی‌گناه جلوه دهند، در حالی‌که اگر خدا را به درستی شناخته بودند، با حیلة سامری فریب نمی‌خوردند و با سخنان هارون(ع)، بر خداپرستی ثابت قدم می‌ماندند، نه اینکه به نصیحت‌های او وقعی ننهند و قصد کشتن او را بکنند. این داستان به خوبی نشان می‌دهد که دل‌های بنی‌اسرائیل آنقدر به عبادت گوساله متمایل شده بود که هم نصایح قبلی موسی(ع) را فراموش کردند، هم معجزه‌ها و آیات و نعمت‌های خداوند را نادیده گرفتند و هم به نصایح فعلی هارون توجّه نکردند، حتّی نزدیک بود دست خود را به خون پیامبر آلوده کنند.

عصیان و نافرمانی

مادّة دوازدهم از میثاق خداوند با بنی‌اسرائیل، التزام به پیروی از احکام و دستورات تورات بود و مادّة چهاردهم، یاری رساندن به رسولان؛ ولی بنی‌اسرائیل این دو

پیمان را نادیده گرفتند و از فرمان خدا و رسولان سرپیچی کردند.

تمرّد در برابر فرمان خداوند

قوم بنی‌اسرائیل در موارد بسیار فرمان خداوند را نادیده گرفته، از انجام فرامین الهی سر باز زدند. یک نمونه، سر باز زدن از کشتن گاوی است که داستان آن به تفصیل در سورة بقره آمده است.

«وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ.قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِی ..قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ؛32

و به یاد آرید آن هنگام را که موسی به قوم خود گفت: خدا فرمان می‌دهد که گاوی را بکشید. گفتند: آیا ما را به ریشخند می‌گیری؟ گفت: به خدا پناه می‌برم اگر از نادانان باشم. گفتند: برای ما پروردگارت را بخوان تا بیان کند که آن چگونه گاوی است؟ ... گفتند: اکنون حقیقت را گفتی. پس آن را کشتند هر چند که نزدیک بود که از آن کار سرباز زنند.»

گویند جوانی از بنی‌اسرائیل یکی از نزدیکان خود را کشت و جسد او را در راه انداخت. بر سر تعیین قاتل اختلاف در گرفت و طرفین دعوا برای حکمیت نزد موسی(ع) رفتند. موسی(ع) برای حلّ مسأله از خداوند کمک خواست و خداوند دستور ذبح گاو را صادر کرد. بنی‌اسرائیل به جای گردن نهادن به فرمان خداوند، خطاب به موسی(ع) گفتند: «آیا ما را مسخره می‌کنی؟» با این سخن به موسی(ع) بی‌احترامی کرده، به او تهمت زدند که سخن بیهوده‌ای را به خداوند نسبت داده است. موسی(ع) در پاسخ فرمود:

«به خدا پناه می برم که از جاهلان باشم.» و با این سخن، بر فرمان قبلی تأکید نمود. با این وجود بنی‌اسرائیل تسليم امر خداوند نشدند و از جنس، رنگ، سن و سایر مشخصات گاو سؤال کردند و تا زمانی که صفات کامل گاو برایشان روشن نشد، از انجام فرمان خداوند طفره رفتند. آنها با این سؤالات کار را بر خود مشکل کردند. خداوند نیز بر آنان سخت گرفت. به گونه‌ای که مشهور است، در میان بنی‌اسرائیل تنها یک گاو با آن مشخصات وجود داشت و مجبور شدند برای خرید آن بهایی گزاف بپردازند. در صورتی که اگر از همان ابتدا، به قصد اجرای حکم، هر نوع گاوی را ذبح می‌کردند، خداوند آن را قبول و آنان را به شناسایی قاتل راهنمایی می‌کرد؛ ولی بنی‌اسرائیل بهانه‌جویی کرده، سؤالات مختلفی را در مورد گاو مورد نظر پرسیدند و در آخرکه تمامی مشخصات گاو برایشان روشن شد، گفتند:

«الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقّ؛ یعنی اکنون حق را آشکار ساختی»، گویی تاکنون موسی(ع) سخن حق نمی‌گفت و در ادامه، آیه می‌فرماید:

«فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ؛ یعنی، «سپس گاو را ذبح کردند، ولی نزدیک بود این کار را نکنند.»33 لجاجت و بهانه‌جویی آنها در مسألة تعیین گاو و در آخر انجام عمل با بی‌میلی، از سرکشی و تمرّد آنها از انجام فرمان الهی حکایت دارد.

تمرّد در برابر فرمان پیامبر

بنی‌اسرائیل در موارد بسیاری از فرمان پیامبر خود سرپیچی کردند. در ذیل به برخی از این موارد اشاره می‌کنیم.

الف. سرپیچی از ولایت ولیّ برگزیده

دشمن نیرومندی بر بنی اسرائیل مسلّط شده و فرزندانشان را به اسیری برده بود. اشراف آنها از پیامبرشان خواستند تا فرماندهی معیّن کند، تا در سایة رهبری او متّحد شوند و با دشمن جهاد نمایند. پیامبر بنی‌اسرائیل برای اطمینان از صحّت درخواست آنان و گرفتن پیمان جهاد، به آنان گفت:

«اگر پادشاهی برای شما مقرّر شود جهاد بر شما واجب خواهد شد، آیا در آن صورت از جهاد سر باز خواهید زد؟» امّا سران بنی‌اسرائیل بر درخواست خود تأكيد و دلایل خود را برای اصرار بر جهاد به شرح ذیل بیان کردند:

«اوّلاً دشمن، ما را از سرزمینمان بیرون رانده، و ثانیا پسران ما را اسیر کرده است. پس ما تحت لوای رهبری شایسته متّحد خواهیم شد و سرزمین خود را پس خواهیم گرفت.» به این ترتیب، خداوند پادشاهی را برای آنها تعیین و پیامبر این مسأله را به آنان ابلاغ نمود. با تعیین پادشاه، جهاد بر آنها واجب شد؛ ولی بسیاری از آنان به این دلیل که خود را برتر از طالوت می‌دانستند (زیرا طالوت از مال و ثروتی برخوردار نبود)، پادشاهی او را نپذیرفتند. آنان با این اعتراض اوّلاً به صحّت انتصاب طالوت و ثانیاً به صحّت گفتار پیامبرشان شک کردند. به این ترتیب، در واقع به خداوند و پیامبرشان کافر شدند. این سوء ظن تنها ناشی از خود برتربینی آنها بود. آنان به دلیل داشتن ثروت و شرافت نسب، خود را برای پادشاهی شایسته می‌دانستند؛ ولی پیامبرشان بر تعیین طالوت از سوی خداوند تأکید کرد و علّت این انتصاب را برخورداری طالوت از علم، شجاعت و قدرت کافی دانست؛ امّا بنی‌اسرائیل بر انکار خود باقی ماندند و از پیامبرشان درخواست نشانه‌ای کردند که انتصاب طالوت از جانب خداوند را تأیید کند. این لجاجت بنی‌اسرائیل و تمرّد از اجرای فرمان خداوند، حاکی از شکّ و تردید ایشان نسبت به پیامبرشان است. آنان گمان می‌کردند او دروغگو است و از جانب خود مطلبی را به خداوند نسبت می‌دهد. بی‌تردید این سوء ظن ناشی از عدم ایمان قلبی ایشان بوده است.34  

این داستان در آیات ۲۴۶ تا ۲۴۸ سورة بقره آمده است:

«أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ. وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ. وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ؛

آیا آن گروه از بنی‌اسرائیل را پس از موسی ندیدی که به پیامبر خود گفتند: برای ما پادشاهی نصب کن تا در راه خدا بجنگیم. گفت: نپندارید که اگر قتال بر شما مقرّر شود از آن سرباز خواهید زد؟ گفتند: چرا در راه خدا نجنگیم در حالی‌که ما از سرزمینمان بیرون رانده شده‌ایم و از فرزندانمان جدا افتاده‌ایم؟ و چون قتال بر آنها مقرّر شد، جز اندکی از آن روی برتافتند. خدا به ستمکاران آگاه است. پیامبرشان به آنها گفت: خدا طالوت را پادشاه شما کرد. گفتند: چگونه او را بر شما پادشاهی باشد؟ ما سزاورتر از او به پادشاهی هستیم و او را دارایی چندانی نداده‌اند. گفت: خدا او را بر شما برگزیده است و به دانش و توان او بیفزوده است و خدا پادشاهیش را به هر که خواهد دهد که خدا دربرگیرنده و داناست. پیغمبرشان گفت که نشان پادشاهی او این است که تابوتی که سکینه پروردگارتان و باقی میراث خاندان موسی و خاندان هارون در آن است و فرشتگانش حمل می‌کنند، نزد شما آید. اگر مؤمن باشید، این برای شما عبرتی است.»

ب. تمرّد از داخل شدن به سرزمین مقدّس

در قرآن این فرمان چنین آمده است:

«يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ. قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ. قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ؛35

ای قوم من به سرزمین مقدّسی که خدا برایتان مقرّر کرده است، داخل شوید و بازپس گردید که زیان دیده باز می‌گردید. گفتند: ای موسی، در آنجا مردمی جبّارند و ما به آن سرزمین در نیاییم تا آنگاه که آن جبّاران بیرون شوند. اگر آنان از آن سرزمین بیرون شوند، بدان داخل شویم.»

در کتاب‌های تفسیر آمده است، وقتی قوم موسی(ع) از مصر خارج شد، خداوند به آنها وعده داد که آنان را در سرزمین شام اسکان دهد؛ لذا بنی‌اسرائیل آن را «سرزمین مواعيد» نامیدند. وقتی به نزدیکی آنجا رسیدند، موسی(ع) دوازده نقيب برگزید تا به آن سرزمین رفته، اطّلاعاتی از وضع سرزمین و مردم آنجا کسب کنند. آنها پس از بازگشت، به موسی(ع) خبر دادند که آنجا سرزمینی بسیار آباد، با مردمانی زورمند و قوی هیکل است. موسی(ع) فرمان داد این مسأله را از مردم مخفی بدارند؛ ولی تنها دو نفر این فرمان را اجرا کردند و بقیّه، مردم را از وضع این سرزمین باخبر کردند و آنها را از جنگ ترساندند.36

موسی (ع) دستور جهاد داد و آنان را از تمرّد و سرپیچی ترساند و فرمود:

«وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ»؛ اکثر مفسرّان جمله را چنین معنا می‌کنند: «از داخل شدن در سرزمینی که به شما امر شده است رو نگردانید، که در این صورت از زیانکاران خواهید بود.» برخی نیز گفته‌اند؛ یعنی، «از اطاعت خدا به معصیت او بازگشت نکنید و به صداقت موسی(ع) شک نکنید.» زیرا موسی(ع) به آنها وعدة نصرت و پیروزی داده بود و اگر بنی‌اسرائیل به یاری خداوند و پیروزی خود مطمئن نباشند، در واقع به صداقت موسی(ع) شک کرده، به نبوّت او کافر گشته‌اند، و به این ترتیب زیانکار خواهند شد. این خسران چه از جهت از دست دادن بهره‌هایی است که در آن سرزمین امکان استفاده از آنها بود و چه از جهت از دست دادن ثواب اخروی.37

به این ترتیب، موسی(ع) آنان را از عواقب عدم امتثال فرمان الهی ترساند و عاقبت کار را مشخّص نمود؛ ولی بنی‌اسرائیل بهانه آوردند و گفتند:

«مادامی که این قوم جبّار و زورمند در آن سرزمین هستند، ما به آن جا داخل نخواهیم شد.» بنی‌اسرائیل به سخنان دو مؤمنی که آنان را به جهاد تشویق کرده و وعدة پیروزی می‌دادند وقعی ننهاده، با سخنانی توأم با استهزا و بی‌احترامی به پیامبر گفتند:

«تو با پروردگارت برو و جنگ کن. ما اینجا منتظر می‌مانیم.» این جملات نشانگر نهایت جهل و نادانی آنها نسبت به قدرت خداوند و نیز انکار صداقت موسی(ع) است. آنها با این سخنان بر عدم اطاعت از فرمان جهاد اصرار کردند و دل موسی(ع) را به درد آوردند. موسی(ع) آنان را نفرین کرد و خداوند آن سرزمین را چهل سال بر آنها حرام کرد و سرگردانی چهل ساله را بر آنها مقرّر نمود و فاسقشان نامید.38

لازم به ذکر است که مفسرّان در تعیین «الأرض المقدسة» نظرات مختلفی دارند

ولی دلیل قطعی بر تعیین آن وجود ندارد. این نظرات را در تفاسیر معرفی شده ببینید.

پی‌نوشت‌ها: