محسن پاک‌آیین
بودیسم و اعتقاد به منجی و دنیای پس از مرگ
پیشگفتار
آقای محسن پاک‌آیین تنها سفیر «جمهوری اسلامی ایران» است که خاطرات خود در چهار مأموریت در کشورهای «زامبیا»، «ازبکستان»، «تایلند» و «جمهوری آذربایجان» را با ذکر جزئیات نوشته است. اخیراً «مرکز اسناد انقلاب اسلامی»، کتاب خاطرات ایشان را تحت عنوان «چهار مأموریت در پنج دولت» منتشر کرده است. آقای پاک‌آیین ارتباط خوبی نیز با نشریة «موعود» دارد؛ از این‌رو قرار شد گزیدة خاطرات خود را که دارای ابعاد فرهنگی هستند، برای موعود بنویسد. اینک اوّلین بخش از این خاطرات تقدیم می‌شود.
هنگامی که در تایلند بودم، در تاریخ یازده شهریور 1386 نشست علمی مهدویت به عنوان یك اقدام مقدماتی برای معرفی منجیّ آخرالزّمان به مردم «تایلند» را برگزار کردیم. بانی این نشست حجّت الاسلام علی حسین‌پور، نمایندة «جامعة المصطفی(ص)» بود. وی که به دلیل حضور در جبهه‌های جنگ تحمیلی، یک پا و یک چشم خود را از دست داده و به افتخار جانبازی نائل آمده، چند سال قبل به شهادت رسید. این نشست یک تجربه موفق در معرفی منجیّ الهی، یعنی حضرت مهدی(عج) به مسلمانان و حتّی بودائیان تایلند بود و ایشان در برگزاری این نشست، نقش مؤثّر داشت. استقبال کم‌نظیر علمای اسلامی و بودائی از این نشست و من و همکاری ژنرال چاوالیت، رئیس انجمن فرهنگی - اقتصادی «ایران» و تایلند، منجر به اختصاص یک سالن بزرگ برای برگزاری نشست بود و هم نکتة قابل توجّهی محسوب می‌شد. آقای علی حسین‌پور، دبیر نشست در آغاز جلسه طیّ گزارشی با اشاره به اهمّیت مقولة مهدویّت به عنوان محور مشترك ادیان، بر توجّه بیشتر به محورهای مشترك مذاهب و ادیان مختلف در راستای تقویت تعاملات میان ادیان تأکید كرد. من هم به عنوان سخنران مراسم افتتاحیه، اعتقاد به نجات و انتظار منجی را یكی از نقاط مشترك همة ادیان الهی و آئین‌های اخلاقی دانسته و گفتم ادیان و آئین‌های بزرگ، در بستر ظهور و بروز تا مرحلة كمال خود، مدّعی نجات بشر بوده‌اند و اساساً یكی از رمزهای توفیق ادیان، ایجاد امید در میان پیروان خود در مسیر تغییر وضع موجود به وضع مطلوب بوده است. همچنین به موضوع مهدویّت از دید اسلام و خصوصیات مهدی موعود(عج) نیز اشاره شد.
جالب اینکه یکی از مانک‌های (monk) بودایی (روحانی بودائی) نیز به مفهوم منجی و موعود در بودیسم اشاره کرد و گفت:
ما به منجیّ «میتریه» می‌گوییم و به رغم اختلافات موجود یدر مکتب‌های بودائی، این اعتقاد در تمام مكاتب، مشترك است. میتریه، موعودی است كه در آینده می‌آید و منتظر است تا زمان بروز و ظهور او در روی زمین معیّن شود. او خلایق را به سرمنزل سعادت رهبری می‌کند و به همگان مژده رهایی و رستگاری می‌دهد.
... اگرچه روایات بودایی دربارة شخصیت و چگونگی ظهور آخرین بودا یا منجیّ موعود بشارت داده‌اند، در اینکه چندمین بودا منجیّ آخرالزمانی است و چگونه ظهور خواهد کرد، اطّلاع دقیقی در دست نیست. با این‌همه بودائیان معتقدند که منجیّ زمانی ظهور خواهد نمود كه دنیا را ظلم و جور فراگرفته باشد و او پس از خرابی كائنات دوباره دنیای جدید به وجود می‌آورد كه دارای همة خوبی‌ها و نیكی‌هاست.
بعد از نشست از روحانی بودایی پرسیدم: آیا زمان ظهور منجی در بودیسم مشخص است؟ وی گفت:
در «نپال» کوهی هست که هر سال یک پرنده به قلّة کوه نوک می‌زند و قطعه‌ای کوچک از کوه را بر می‌دارد. وقتی که این کوه توسط آن پرنده برداشته شد، منجی ظهور می‌کند.
به وی گفتم: برای این اتّفاق قرن‌های متمادی باید منتظر نشست. ما در اسلام هر جمعه منتظر مهدی موعود هستیم ودر واقع با او زندگی می‌کنیم و آرزوی سربازی در راه ایشان را داریم. مانک بودائی آهی کشید گفت:
امّا ما بودایی‌ها هیچگاه تصوّر نمی‌کنیم در زمان حیات خود منجی را ببینیم و به همین دلیل ارتباط معنوی و دائمی بین یک بودایی و منجی وجود ندارد.
دوستی ما با این روحانی بودایی موجب شد تا یک بار من را برای حضور در مراسم سوزاندن جسد یکی از مقامات تایلند که با خاندان سلطنتی نسبت داشت، دعوت کند. آن روز با او به یکی از معابد «بانکوک» رفتیم. من برای اوّلین بار بود که در چنین مراسمی شرکت می‌کردم و از این جهت برایم جالب بود. در این مراسم فهمیدم که تایلندی‌ها از جمله بوداییانی هستند که اجساد مردگان خود را طیّ مراسم خاصّی می‌سوزانند. در ارتباط با فلسفة سوزاندن مردگان، بر اساس ادبیات شفاهی تایلند و برخی از متون بودایی، به خطبه‌هایی از بودا به نام «آناندا» استناد می‌شود. در این خطبه فردی به نام آناندا از بودای در حال مرگ می‌پرسد: تکلیف ما در قبال جسد شما و بقیّة انسان‌ها چیست؟ و بودا جواب می‌دهد: ما را همانند شاه بزرگ کاکاواتی راجا، بسوزانید. از آن پس بر اساس این سند، بوداییان مردگان خود را می‌سوزانند. ظاهراً غیر از این جمله در متون بودائی در مورد اجساد مردگان توصیة دیگری نشده است. البتّه برای خاک‌سپاری مرده نیز مانعی در دین بودا وجود ندارد.
بودایی‌ها برای آخرین ساعات انسان محتضر اهمّیت زیادی قائل بوده و اقوام محتضر سعی می‌کنند وی آخرین لحظات حیات خود را با آرامش فکر و تسلط بر اندیشه‌های خود سپری نماید. بر اساس این اعتقاد، محبت و مهربانی در طول زندگی موجب می‌شود فکر انسان در آستانة مرگ دچار تشتت نگردد.
مراسم سوزاندن مقام تایلندی بعد ازظهر آغاز شد. مانک‌ها یا روحانیون بودایی، اوّلین کسانی بودند که بر سر جنازه حاضر شده و اعمال خاصّی را انجام دادند. آنها تعویذات سه‌گانه و مفاهیم پنج‌گانه مخصوص بودایی‌ها را به متوفّا تلقین و وی را برای تشییع آماده کردند. سپس نزدیکان متوفّا، البسة سفیدرنگی را به مانک‌ها اهدا کرده و از وی خواستند برای آرامش روح متوفّا دعا کند. مانک‌های بودایی سپس دعایی را به طور دسته‌جمعی برای متوفّا قرائت کرده و در طول قرائت دعا نیز، آب یک کوزه به یک ظرف خالی ریخته می‌شود که نشانة اعطای ثواب به متوفّا بود. مترجم سفارت که همراه من بود، مضامین دعاهای مانک‌ها را ابراز امیدواری نسبت به شادی روح متوفّا و رستگاری وی خواند. با توجّه به اینکه بودایی‌ها به دنیای بعد از مرگ اعتقادی ندارند، از مضامین دعاهای مانک‌ها متعجّب شدم. پس از این مقدّمات، جنازه برای سوزاندن به کورة برقی مخصوص حمل شد. معمولاً پس از سوزاندن جسد، مقداری از خاکسترهای باقیمانده در یک بطری کوچک شیشه‌ای، به رسم یادگار نگهداری می‌شود. روزهای سوم، هفتم، آخر ماه سوم و سالگرد مرگ متوفّا، زمان‌هایی است که تایلندی‌ها به نحوی از مردگان خود یاد می‌کنند. روحانیون بودایی توصیه می‌کنند هرگاه کار خوبی انجام دادید، به یاد گذشتگان باشید و آنها را در ثواب خود شریک کنید.