بررسی گرایش‌های مختلف زنان در جهان اسلام
میشل برینون – Oasiscenter
وقتی کسی در مورد اسلام معاصر صحبت می‌کند، شاید کمتر مسئله‌ای به اندازة شرایط زنان بحث‌انگیز باشد. در واقع، بسیاری از تنش‌های رایج در جوامع مسلمان بر شخصیت زنان متمرکز هستند؛ از جمله جدل بین سنّت و نوگرایی، روابط بین دولت و مذهب و رابطه بین فقه و حقوق بشر.
به‌رغم اهمّیت این موضوع، تصمیم‌گیری دربارة پرداختن به آن با تردید همراه است. این بحث با ناچیز شمرده شدن‌ها، کلیشه ساختن‌ها و ایدئولوژی‌ها آلوده شده است و پرداختن به آن به معنای رفتن در آغوشِ خطرِ کشیدنِ زنان مسلمان به یک میدان جنگ است. بنابراین ترجیح ما این است که به جای بحث دربارة زنان در اسلام، بر اسلام زنان تمرکز کنیم، به این طریق به زنان مسلمان اجازه می‌دهیم تا به هواخواهی از خودشان صحبت کنند. ما این کار را مستقیماً با فضا دادن به زنان برجستة فعّال مسلمان یا به وسیلة بررسی واقعیت‌های آنها در زمینه‌های مختلف انجام داده‌ایم.
یکی از این فعّالان، زیبا میرحسینی است، کسی که اوّلین مقالة او تداوم طرح‌های اوّلیه قبل از دوران مدرن دربارة روابط بین زنان و مردان در قانونگذاری کشورهای مسلمان را مورد نقد قرار می‌دهد و همزمان تجربة خودش در مساوات (برابری) را توصیف می‌کند.
«مساوات»، جنبشی است که برابری و عدالت در خانوادة مسلمان را از طریق خواندن متون وضع شدة اسلام تقویت می‌کند.
به هر حال عقیدة تبعیض یا حتّی انزوای زنان در جوامع سنّتی مسلمان یکی از حکایت‌های موجود است، البتّه برتا فِرد، مسئلة «آفریقا» را مدّ نظر قرار می‌دهد تا تأکید کند که سنّت فکری اسلامی و نیز جنبش‌های اصلاح‌طلبانة صوفی ظهور یافته در بین قرن 18 و 19 م. به وسیلة کمک دانشمندان مسلمان در این قارّه ایجاد شده است. البتّه او در بررسی‌هایش به دنبال بیان این است که وابسته‌سازی زنان نسبتاً طبیعی است.
آزادی‌های کسب شده توسط زنان در دوره‌های مدرن، که خیلی جدید هم نباید باشد...
او در مقاله‌اش اینطور نوشته است و خاطر نشان می‌کند که چگونه مقولة جنسیت برای توضیح میزان پذیرش یا طرد زنان در زندگی اجتماعی و فرهنگی کافی نیست.
یک نشانة نمادین دیگر از دانش اسلامی زنان عایشه البانیه است، یک عارف دمشقی قرن پانزدهم میلادی و نویسندة بیشتر متون الهامی عشق الهی که در بخش آثار برجستة هنرمندان و نویسندگان یونان باستان با یک پیش‌گفتار از مارتین دیز به آن پرداختیم.
این دو حکایت در دو مصاحبه‌ای که ما در بخش «تمرکز» آورده‌ایم به حکایت دیگری منتج می‌شوند.
امینه ودود، یکی از پیشتازان مسلمان فمنیسم تأمّلاتش را در زمینة نیاز به یکپارچه کردن ابعاد جنسیت به هنگام تفسیر اسلام را بیان می‌کند. از سوی دیگر، صفیه
شهید از تلاشش برای بازپرداختن به سنّت علم اسلامی زنانه می‌گوید و از ادّعاهایی که برخلاف مطالعات منتشر شدة اسلام هستند، برحذر می‌دارد.
کمک جسپر پترسون به فمنیست‌های اسلامی در اروپا به نوبة خود، دورنمای پیچیده‌ای را آشکار می‌کند که در آنها عقیدة فمنیسم می‌تواند به پدیده‌ها و ادّعاهایی در زمینه‌های مختلف اشاره کند؛ مثلاً در «لندن»، فرد می‌تواند در نماز جمعه مختلط با امام جماعت زن شرکت کند. در حالی که فقط 300 کیلومتر بعد از شمال، در شهر «بردفورد»، انجمن زنان مسلمان در مسجدی با یک انجمن اداری کاملاً زنانه تأسیس شده که برای احترام به حدود سنّتی جنسیتی، امامت نماز را به امام جماعت مرد سپرده است.
دو زنِ مسلمانِ قرن بیستم میلادی، یکی دانشمند مفسّر قرآن، عایشه عبدالرّحمان و دیگری بی‌نظیر بوتو پاکستانی، اوّلین زن مسلمان که یک مقام بالای سیاسی را در عصر حاضر بر عهده داشت و فعّالیت‌های مختلف دیگری هم دارد، هستند.
آن‌طور که مارگاریتا پیچی بیان می‌کند، نفر اوّل یک شخصیت پیچیده بود که بر دیدگاه سنّتی به روابط جنسیتی، سخت باقی مانده و هنوز می‌تواند جای شیوخ و رؤسای جمهور ایستادگی کند. دومی امّا (که زندگی‌اش توسط کلینتون بنت معرفی شد) حرفه سیاسی‌اش را با تفکّر اصلاح‌طلبانه بر برابری بین زن و مرد ترکیب کرد.
رابطه میان حضور عمومی و آزادی چیزی جز یک رابطة خطّی نیست. این حقیقت با پروندة مبلّغان زن سعودی که توسط کیارا پلگرینو بررسی شده، بیشتر ثابت می‌شود. فرایند آموزش به منظور بیداری زنان در دهة 1970 م. آغاز شد. این دانشمندان مذهبی به مدد تکنولوژی‌های جدید به طور قابل توجّهی شناخته شدند؛ امّا نقش آنها مبهم باقی ماند؛ زیرا در حالی که آنها شکل بی‌نظیری از حقّ مذهبی زنان را مقرّر کردند، به تداوم وهّابیتی که وابسته‌سازی زنان را یک اصل زندگی اجتماعی کرده بود هم کمک کردند. هر شخصی می‌تواند فعّالیت مشابهی را با طرح مُرشدات در «مراکش» ببیند.
در واقع این زنان مبلّغ، انحصار مردانه بر قلمرو مذهبی را کم کردند؛ امّا در همین میان اجازة کنترل نهایی موثّرتری را به اتّحادیه دادند. همان‌طور که مقالة سارا بوریلو بیان می‌کند، فعّالیت زنان در حوزة آفریقای شمالی به وضوح از «عربستان سعودی» ریشه‌دارتر است.
عربستان سعودی؛ جایی که فراموش نمی‌کنیم در آن رانندگی زنان یک دستاورد تاریخی توصیف می‌شده است. در «رباط» هم به دلیل نیاز پادشاهی به میانجی بودن بین گروه‌های مختلف علاقه‌مند به حقوق زنان، تصریح کامل این حقوق محدود شده است.
در پایان، گزارش سارا مانیسرا، فعّالیت‌های پنج زن مسلمان ایتالیایی را خلاصه می‌کند که در نزاعی برای به رسمیت شناخته شدن ظاهر شدند که برای بعضی از آنها شامل سه بُعد زنانگی، دین اسلام و مبدأ خارجی آنها است.
این نظر کلّی یک تصویر کاملاً چندگونه را نشان می‌دهد که در آن دو گرایش بزرگ قابل تشخیص است. از یک سو متون بنیادین اسلام و سنّت‌های اسلامی و کسانی که دل به دریای نظرات و رسوم تأیید مرد سالاری می‌زنند، که حقیقتاً هم در جوامع خاص وجود دارند، به قدر کافی تضمین کننده جایگاه همة مدّعیان حمایت از زنان هستند. از سوی دیگر، آن فعّالان زنی که به دنبال مفهوم رادیکال برابری یا منطقِ به رسمیت شناختن مشترک حقوق، به مقابله با همة ادّعاهای مرتبط با نظریّة جنسیت ملتزم هستند.
راه حل به سادگی تصویب یک جایگاه فوری نیست؛ بلکه چارة کار، جدّی گرفتن تفاوت جنسیتی است؛ ولی نباید تفاوت جنسیتی را مبنای روابط ایجاد شده برای برتری مرد بر زن یا زن بر مرد قرار دهیم و باید حضور یک عامل سازندة بشری در این روابط را بپذیریم.