محمّد بن حسن بن علي بن حسن، مشهور به شيخ طوسي و شيخ الطّائفه (به معناي بزرگ قوم و بزرگ شيعيان)، از مشهورترين محدّثان و فقيهان شيعه، مکنّي به ابوجعفر، متولّد 385 و متوفاي460 هجري قمري است.
شرح حال
شيخ طوسي در ماه رمضان سال 385 ه .ق.، در طوس، يکي از شهرهاي خراسان متولّد شد.1 کنية او ابوجعفر است که گاهي در برابر شيخ کليني و شيخ صدوق که کنية هر دوي آنها ابوجعفر بود، به او ابوجعفر ثالث مي‌گويند.
وي در 408 ه .ق. در 23 سالگي به «عراق» رفت و پنج سال شاگرد شيخ مفيد (متوفاي 413 ه .ق.)، سه سال شاگرد حسين بن عبيدالله غضائري (متوفاي 411 ه .ق.) و نيز شاگرد ابن حاشر بزّاز، ابن ابي‌جيد و ابن الصّلت بود. بعضي از مشايخ وي و نجاشي (372-450 ه .ق.) مشترکند. او سيّد مرتضي (متوفاي 436 ه .ق.) را درک کرد.2
خليفة عبّاسي، القائم بامر الله، کرسي علم کلام را در بغداد به او سپرد.
شيخ طوسي در مدّت اقامتش در بغداد، از سال 408 ه .ق.، از كتابخانة بزرگ اين شهر، كتابخانة «سابويه» (شاهپور بن اردشير در سال 381 م. آن را بنا نهاد) با ده هزار و چهارصد مجلّد كتاب نفيس استفاده مي‌كرده است. مهم‌تر از آن، به مدّت 28 سال ملازم كتابخانة استاد خويش، سيّد مرتضي (از 408 تا 436 ه .ق. سال وفات سيّد) با هشتاد هزار مجلّد كتاب بوده است. لذا در تأليف کتب خويش، بايد از منابع قابل توجّهي بهره برده باشد.
شيخ طوسي در سنّ 52 سالگي هم در درس سيّد مرتضي شركت مي‌كرده است؛ در حالي كه او به مرحلة اجتهاد رسيده بود و اين نشان دهندة اخلاص اوست.
سيّد مرتضي علم الهدي بيشترين حقوقي را كه به شاگردانش مي‌پرداخت، به شيخ طوسي كه داراي فضل و كمالات بيشتري بود، اختصاص داده بود.
علومي كه شيخ طوسي آموخته است: ادبيات عرب، حديث، تفسير، رجال، فقه، اصول، كلام بود.
شيخ طوسي در نيمة اوّل قرن پنجم هجري قمري به عنوان رهبر و پيشواي شيعه انتخاب شد.
سيصد تن از مجتهدان شيعه شاگرد شيخ طوسي بودند3 و از عالمان اهل تسنّن، آنقدر از اين منبع فيض استفاده كرده‌اند كه به شمارش در نمي‌آيد.
وي در جايگاه ويژة علمي خود در بغداد بود تا اينکه اين شهر، به دست ترکان سلجوقي سقوط کرد و در سال 447 ه .ق. طغرل وارد بغداد شد و کتابخانة شاپور را سوزاند.4
در سال 448 ه .ق. ميان شيعيان و اهل سنّت بغداد درگيري روي داد. ابن جوزي در حوادث اين سال از گريختن ابوجعفر طوسي و غارت شدن خانه‌اش در 449 ه .ق. سخن گفته است.
در طيّ حملة وحشيانة سپاه سلجوقي، چندين بار كتاب‌هاي شخصي و دست‌نوشته‌هاي شيخ طوسي در ميان كوچه و خيابان بغداد به آتش كشيده شد. در ماه صفر سال 449 ه .ق. به خانة شيخ هجوم بردند و هر آنچه از لوازم، كتاب‌ها و دفاتر و حتّي كرسي علم كلام وي را به ضميمة پرچم‌هاي عزاداري كه شيعيان به عنوان تبرّك در منزل او گذارده بودند، به ميدان اصلي شهر آوردند و آتش زدند.
پس از حملة ترکان سلجوقي به بغداد و حوادث پس از آن، مانند آتش‌سوزي در کتابخانة شاپور و نزاع شيعه و سنيّ در بغداد، شيخ به نجف مهاجرت کرد و فعّاليت علمي خود را در اين شهر آغاز کرد و حوزة علميّة نجف با تلاش‌هاي او پاگرفت.5
شيخ توانست اوضاع تحصيلي آشفته و نابه‌سامان نجف را تحت نظم درآورد و حلقه‌هاي درسي را تشکّل بخشد. عدّه‌اي اندک از کساني که همراه شيخ از بغداد به نجف رفته يا شهرتش را شنيده بودند، به او پيوستند و ديري نپاييد که شهر نجف مرکزيت علمي و فکري تشيّع را از آن خود کرد. البتّه عدّه‌اي معتقدند پيش از ورود شيخ نيز در نجف حلقه‌هاي علمي و درسي شکل گرفته بوده است و نقش شيخ تثيبت و نظم‌بخشي به حوزة نجف بوده است.6 شيخ طوسي 12 سال آخر عمرش را در نجف گذراند.7
خانواده
شيخ طوسي فرزندي به نام حسن داشت که پس از رحلت پدر در نجف ماند و به مرجعيت شيعه رسيد و رياست حوزة علميّة نجف به وي منتقل شد. شيخ از پسرش، حسن، نوه‌اي داشت به نام محمّد که کنيه‌اش، ابوالحسن بوده است. شيخ محمّد، مردي عالم و زاهد و پارسا بود؛ به طوري كه بسياري از دانشمندان اهل تسنّن از جمله سمعاني او را ستوده‌اند. او نيز مرجع شيعه در نجف بوده و در سال 540 ه .ق. درگذشته است.8
براي فرزندان شيخ طوسي، يك پسر به نام حسن و دو دختر نام برده شده است.
اساتيد
مشايخ و اساتيد شيخ طوسي بسيار بوده‌اند. ميرزا حسين نوري در «مستدرک وسائل الشّيعه»،9 37 نفر را ذکر مي‌کند. کساني که غالباً وي از آنها روايت نقل مي‌کند، پنج نفرند:10
احمد بن عبدالواحد بن احمد بزّاز، معروف به ابن حاشر و ابن عبدون، متوفاي 423 ه .ق.، احمد بن محمّد بن موسي، معروف به ابن‌صلت اهوازي، متوفاي 408 ه .ق.، حسين بن عبيدالله بن غضائري، متوفاي 411 ه .ق.، شيخ ابوالحسين علي بن احمد بن محمّد بن ابي‌جنيد، متوفاي پس از 408 ه .ق.، شيخ مفيد، متوفاّي 413 ه .ق.
نام برخي ديگر از اساتيد شيخ طوسي عبارتند از:
سيّد مرتضي علم الهدي، ابن شاذان متكلّم، ابن حَسَكه قمي، حسين بن ابي محمّد تلعكبري، ابن بُشران معدّل، ابومنصور شكري، احمد بن ابراهيم قزويني، ابن فهام سامري، ابوحسين صفّار، ابن ابي جيّد.
شاگردان
بيش از 300 تن از مجتهدان شيعه و بسياري از اهل سنّت، از شاگردان شيخ طوسي بوده‌اند. نامدارترين شاگرد او ابوالصلاح تقي بن نجم الدّين حلبي است. نام برخي از آنها از اين قرار است:11
آدم بن يونس بن ابي‌مهاجر نسيفي، ابوبکر احمد بن حسين بن احمد خزاعي نيشابوري، ابوطالب اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسين بن محمّد بن علي بن حسين بن‌بابويه قمي، ابوابراهيم اسماعيل برادر اسحاق مذکور، ابوالخير برکة بن محمّد بن برکة اسدي، ابوابراهيم جعفر بن علي بن جعفر حسيني، شمس الاسلام حسن بن حسين بن بابويه قمي، معروف به حَسَکا، ابومحمّد حسن بن عبدالعزيز بن حسن جبهاني، ابوعلي طوسي، فرزند شيخ طوسي، موفّق الدّين حسين بن فتح واعظ جرجاني، محيي الدّين ابوعبدالله حسين بن مظفّر بن علي بن حسين حمداني، ابوالصمصام و ابوالوضّاح ذوالفقار بن محمّد بن معبد حسيني مروزي، زين بن علي بن حسين حسيني، زين بن داعي حسيني، سعد الدّين بن برّاج، ابوالحسن سليمان بن حسن بن سلمان صهرشتي، شهرآشوب سروي مازندراني (جدّ شيخ محمّد بن علي مؤلّف معالم العلماء و المناقب)، صاعد بن ربيعة بن ابي غانم، عبدالجبّار بن عبدالله بن علي المُقرء رازي معروف به مفيد، ابوعبدالله عبدالرّحمن بن احمد حسيني خزاعي نيشابوري معروف به مفيد، موفّق الدّين ابوالقاسم عبيدالله بن حسن بن حسين بن بابويه، علي بن عبدالصّمد تميمي سبزواري، غازي بن احمد بن ابي منصور ساماني، کردي بن عکبر بن کردي فارسي، جمال الدّين محمّد بن ابي القاسم طبري آملي، ابوعبدالله محمّد بن احمد بن شهريار خازن غروي، محمّد بن حسن فتال نيشابوري (صاحب روضة الواعظين)، ابوالصلت محمّد بن عبدالقادر بن محمّد، ابوالفتح محمّد بن علي کراجکي، ابوجعفر محمّد بن علي بن حسن حلبي، ابوعبدالله محمّد بن هبة‌الله الطرابلسي، سيّد مرتضي ابوالحسن مطهّر بن ابي القاسم علي بن ابي الفضل محمّد حسيني ديباجي، منتهي بن ابي زيد بن کيابکي حسيني جرجاني، منصور بن حسين آبي، ابوابراهيم ناصر بن رضا بن محمّد بن عبدالله علوي حسيني.
جايگاه علمي
نقش شيخ طوسي در تکامل فقه شيعي
شيخ طوسي از سرآمدان مکتب کلامي عقلگراي بغداد بود12 و روش استادان خود سيّد مرتضي و شيخ مفيد را ادامه داد و به کمال رساند. شيخ طوسي در زمينه‌هاي مختلف علوم ديني به تأليف کتاب پرداخت و از رهگذر نفوذي که در جامعة علمي شيعه يافت و شاگردان بسياري که تربيت کرد، تاثيري ديرپايي بر تفکّر علماي شيعه گذارد. وارد کردن روش عقل‌گرايانه و استدلال‌گرايانه در استنباط احکام فقهي، اغلب به عنوان برجسته‌ترين دستاورد شيخ طوسي در تاريخ فقه شيعي شناخته مي‌شود. پيش از شيخ طوسي روش حديث‌گرايانه بر انديشة فقهي شيعيان غالب بود. شيخ طوسي در کتاب المبسوط، با بهره‌گيري از روش اجتهادي به استنباط احکام از روايات بر اساس قواعد اصولي پرداخت. روش اجتهادي شيخ طوسي تأثير عميقي بر سير تاريخي فقه شيعه گذاشت و اين روش تا مدّت‌ها بدون رقيب در ميان فقهاي شيعه به کار گرفته شد.13 وي را احياگر علم اصول فقه و اجتهاد و نخستين کسي شمرده‌اند که باعث ورود اجتهاد به فقه شيعه شد.14
اجتهاد و عقل‌گرايي در فقه و عقايد شيعه با کوشش‌هاي شيخ طوسي بين شيعيان، شيوة غالب شد و به سيطرة روش اخبارگرايي براي چند سده پايان داد.
پس از شيخ، حتّي آراي فقهي وي نيز مورد قبول علما بود و کسي جسارت مخالفت با نظريّات وي را نداشت تا اينکه ابن‌ادريس (متوفاي 597 ه .ق.) باب اعتراض بر وي را گشود.15
حلّ مسئلة تعارض روايات رسيده از امامان، از دغدغه‌هاي ديگر شيخ طوسي بود. او با نگارش کتاب‌هاي تهذيب‌الاحکام و الاستبصار فيما اختلف من الاخبار، روايات متعارض را جمع‌آوري کرد و به تأويل و توجيه تعارض‌ها و روش حلّ تعارض و استنباط احکام از اين روايات پرداخت. توجّه به فقه تطبيقي يا فقه مقارن از ديگر ويژگي‌هاي انديشة فقهي شيخ طوسي است. اثر مهمّ او در اين زمينه، کتاب الخلاف في الاحکام است.
از ديد برخي، ديگر ويژگي شيخ طوسي، روش تفسيري ايشان بوده که رويکردي اجتهادي و عقل‌گرايانه در تفسير قرآن است. اين رويکرد با رويکرد روايي مفسّران قبل از او متفاوت بود. شيخ طوسي با استناد به آيات قرآني، قرآن را متني قابل فهم براي عقل بشر مي‌داند و رواياتي را که تنها راه فهم قرآن را مراجعه به احاديث مي‌دانند، نمي‌پذيرد.16
در علم قرآن كريم، از شيخ طوسي سه اثر ارزنده به جا مانده است:
التبيان في تفسير القرآن، المسائل الدمشقيه في تفسير القرآن، المسائل الرّجبيه في
تفسير آيات من القرآن.
ز ديدگاه بسياري از محقّقان، شيخ طوسي تدوين كنندة اساس‌نامة مكتب تشيّع در فرهنگ و تمدّن اسلامي محسوب مي‌شود. او نخستين دانشمندي است كه در ميان شيعه و سنّي، به لقب علّامه ملقّب شد.
آثار
آثار شيخ طوسي با توجّه به تاريخ زندگاني وي در مقاطع مختلف، به‌طور کلّي در سه دوره نگارش يافته‌اند: دورة نخست، بين سال‌هاي 408 تا 436 ه .ق. است که مربوط به دوران حضور شيخ در بغداد تا پيش از مرگ استادش، سيّد مرتضي و عهده‌داري زعامت شيعيان است. دورة دوم بين سال‌هاي 436 تا 450 ه .ق. است که در آن دوره، شيخ عهده‌دار منصب زعامت گرديد. دورة سوم که بين سال‌هاي 450 تا 460 ه .ق. و پس از هجرت شيخ به نجف بوده است. اکثر آثار شيخ در دورة دوم نگارش يافته و آثاري که در دورة نخست، به رشتة تحرير درآمدند، بيشتر در حوزة حديث و کلام بوده‌اند؛ امّا اکثر آثار شيخ در دورة دوم، با رويکردي فقهي نگاشته شده‌اند. در دورة سوم نيز، اکثر کتب به شکل املا بوده‌اند و احتمالاً اين امر به جهت مشغله‌هاي شيخ در تأسيس حوزة علميه در نجف بوده است. احتمالاً اهتمام شيخ به تربيت شاگردان و تأسيس حوزه نيز، مربوط به کتاب سوزي کتابخانة بغداد مي‌شد.17 يکي از ويژگي‌هاي آثار شيخ طوسي، منابع در دسترس وي مي‌باشد. شيخ پس از هجرت به بغداد، به کتابخانة بزرگ کرخ دسترسي پيدا کرد و توانست از آثار اين کتابخانه که شامل اصول روايي بود، کمال استفاده را ببرد و از کتب آن استنساخ نمايد. اين استنساخ به جهت وظيفة زعامت بر شيعيان، صورت گرفت. اهمّيت اين استنساخ زماني مشخّص شد که کتابخانة کرخ، تماماً در آتش‌سوزي از بين رفت.
ديگر کتابخانه‌هايي که در دسترس شيخ بود، کتابخانة سيّد مرتضي بود که شيخ توانست 28 سال در آنجا حضور داشته باشد. تعداد کتب اين کتابخانه، هشتاد هزار عنوان کتاب بود.
شيخ توانست در دوران حيات خويش، آثار متعدّدي را در موضوعات متنوّع، به رشتة تحرير درآورد. اين موضوعات عبارتند از: فقه، کلام، اصول فقه، تفسير، حديث، رجال، ادعيه و عبادات و...18 اين ويژگي‌ها سبب شد تا حدود صد سال، دانشمندانِ پس از شيخ طوسي، به آثار شيخ اکتفا نمايند.19 اين پيروي تا جايي پيش رفت که مخالفت با نظر و فتواي شيخ، توهين به وي تلقّي مي‌شد.
برخي بر اين باورند که شيخ طوسي آثارش را به ترتيب تاريخ نگارش در کتاب خويش الفهرست گزارش کرده‌است؛ امّا اين نظريّه دچار ضعف‌هايي است که با دقّت در مؤلّفات شيخ روشن مي‌گردد. براي روشن شدن ترتيب دقيقي از آثار شيخ طوسي، قرائن مختلفي وجود دارد که نظم خاصّي مورد استفاده در فهرست حاضر قرار گرفته‌است؛ از جملة آنها:20
تصريح شيخ به تاريخ تأليف، ذکر عنوان کتب در کتاب‌هاي ديگر، ذکر يا عدم ذکر عنوان کتاب در رجال کشّي، به‌کارگيري برخي القاب در کتاب، چون رحمة‌الله» و ادام‌الله براي استادان.
ترتيب عناوين کتب در کتاب الفهرست:
1. اختيار معرفة الرّجال (اختيار الرّجال) در علم رجال که شيخ طوسي در اين اثر، اقدام به تصحيح کتاب رجال کشّي کرد و آن را به صورت امالي به شاگردان خويش املا نمود.21
2. اصول العقائد (اصول عقائد)؛ شيخ طوسي از اين اثر در کتاب الفهرست خويش ياد کرده و آن را بزرگ توصيف نموده که با موضوع توحيد و عدل نگاشته شده‌است. برخي رسالة في الاعتقادات را نام ديگر اين اثر گزارش کرده‌اند.22
3. الاستبصار فيما اختلف من الاخبار،23 از کتب اربعة شيعه محسوب مي‌شود. آقابزرگ طهراني، 18 عنوان کتاب را در شرح و حواشي اين اثر گزارش کرده‌است. کتاب استبصار اوّلين اثر فقهي شيعي است که به جمع روايات مختلف پرداخت. طبق گفتة شيخ طوسي در مقدّمة کتاب، طوسي ابتدا حکم شرعي مورد استنباط خودش را به همراه روايت مدّنظر بيان کرده و در ادامه، روايات مخالف فتوايش را مي‌آورد و در نهايت، راه جمع يا طرح روايات را توضيح مي‌دهد. اين اثر با کتاب تهذيب در تنظيم شدن بر اساس کتاب مقنعه، حذف اسانيد براي اختصار و کوشش در رفع تعارض ميان روايات مشترک است. شيخ طوسي در اين اثر، روايات را به دو دستة متواتر و غير متواتر و غير متواتر را نيز به دو دسته روايات همراه با قرائن و روايات بدون قرائن (آحاد) تقسيم‌بندي مي‌نمايد. بر اساس اين تقسيم‌بندي، روايات آحاد بدون معارض، مورد پذيرش هستند و در صورت داشتن تعارض، بايد قواعد تعادل و تراجيح در تعيين روايت حجّت مورد استفاده قرار گيرد. همچنين شيخ در اين اثر، به بيان برخي از قرائن براي اعتبار روايت پرداخته‌است. تمام نقدهايي که بر کتاب تهذيب وارد شده بود، بر استبصار نيز وارد شده‌است.24و25
4. الاستيفاء في الامامة در اصول عقائد؛ از اين اثر، نسخه‌اي موجود نيست و برخي به اشتباه آن را همان تلخيص الشّافي دانسته‌اند.26
5. الاقتصاد الهادي الي طريق الرّشاد در علم کلام، شيخ اين اثر را در موضوع عبادات و اصول عقائد نگاشته و در آن، رعايت اختصار را نموده‌است. اين کتاب از مصادر کتاب بحارالانوار و سرائر است.27
6. الاعتقادات در اصول عقائد؛ در اين اثر، شيخ 25 دليل براي اثبات توحيد، نبوَت و امامت بيان مي‌دارد. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است.28
7. الامالي يا المجالس في الاخبار در حديث، اين کتاب با املاي شيخ به شاگردانش نگاشته شده‌است. اوّلين جلسة اين کتاب، مربوط به شهر بغداد بوده و آخرين جلسة آن نيز در نجف املا گرديد.29
8. الايجاز في الفرائض و المواريث (مختصر في الفرائض و المواريث) در فقه، اين کتاب از مآخذ بحارالانوار است و قطب‌الدّين راوندي اين اثر را شرح داده‌است.30
9. التبيان في تفسير القرآن؛ شيخ اين تفسير را در دوران سکونت در بغداد نگاشت. اين تفسير اوّلين کتاب با اين موضوع است که انواع علوم قرآني در آن جمع شده. ابوعبدالله محمّد بن هارون اين اثر را تلخيص کرده است.31
10. الجمل و العقود در فقه، شيخ طوسي اين اثر را به درخواست قاضي ابن برّاج (نمايندة شيخ در شام) نگاشت.32
11. الخلاف في الاحکام (مسائل الخلاف) در فقه، اين کتاب را شيخ در موضوع فقه مقارن نگاشت. سيّد حسين بروجردي نيز بر اين اثر، تعليقه نوشته است.33
12. العدّة في اصول(عدّة الاصول) دراصول فقه؛ شيخ اين کتاب را در زمان حيات سيّد مرتضي نگاشت. موضوع بخشي از کتاب، اصول فقه و بخشي ديگر، اصول دين است.34
13. الغيبة در اصول عقائد، بخشي از اين کتاب در 447 ه .ق. به رشتة تحرير درآمد. موضوع کتاب دربارة غيبت حجّت بن الحسن است.35
14. الفرق بين النّبي و الامام، درکلام؛ شيخ از اين کتاب در الفهرست خويش ياد کرده است. موضوع اين اثر بيان فرق بين نبي و امام است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است.36
وفات
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱۵
15. الفهرست، در کتاب‌شناسي؛ اين اثر، از جمله آثار کتاب‌شناسي مصنّفات و اصول شيعه است و همچنين در علم رجال کاربرد دارد. بخشي از اين کتاب در زمان حيات سيّد مرتضي، بخشي ديگر پس از فوت سيّد مرتضي نگاشته شده است. سليمان ماحوزي بر اين کتاب، شرحي نگاشته و محقّق حلّي اين اثر را تلخيص کرده است.37
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. الکافي؛ کتابي است در موضوع علم کلام که هيچ‌گونه اثري از آن در آثار شيخ و ديگران گزارش نشده است. تنها ابن شهرآشوب به اين کتاب اشاره کرده است.38
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. المبسوط في فقه الاماميّه؛ اين کتاب در علم فقه و به صورت جامع تمام ابواب فقهي نگاشته شده است. اين اثر آخرين اثر شيخ در زمينة فقه است.39
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. المسائل الالياسية؛ شيخ در اين کتاب بيش از 100 مسئلة مختلف و گوناگون را جواب داده است.40
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. المسائل الجنبلائية؛ شيخ در اين کتاب، به بيست و چهار مسئلة فقهي پاسخ داده است.41
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. المسائل الحائرية؛ اين اثر از مآخذ کتاب بحارالانوار است و شيخ در آن، به سيصد مسئلة فقهي پاسخ داده است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده‌است.42
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. المسائل الحلبيه؛ شيخ از اين اثر که در موضوع فقه نوشته، در کتاب خويش، الفهرست ياد کرده است.43
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. المسائل الدّمشقيه؛ اين کتاب شامل دوازده مسئله در تفسير قرآن است. شيخ در الفهرست خود اين کتاب را بي‌مانند مي‌داند.44
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. المسائل الرّازيه؛ اين کتاب حاوي پانزده سؤال و جواب کلامي در مسئلة وعيد است که مشترکاً توسط سيّد مرتضي و شيخ طوسي پاسخ داده شده‌است. از اين اثر نسخه‌اي در دست نيست. اين اثر پيش از سال 436 ه .ق. نگاشته شده است.45
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. المسائل الرّجبيه؛ اين اثر در تفسير يک يا چند آيه از قرآن نگاشته شده است.46
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. المسائل القميه؛ عنايت‌الله قهپايي به نقل از الفهرست اين کتاب را به شيخ طوسي منتسب مي‌دارد؛ امّا نام اين اثر در نسخة چاپي الفهرست موجود نيست.47
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. المُفصِح في الإمامه؛ شيخ اين کتاب را به درخواست ابن‌برّاج در موضوع علم کلام نگاشته است. يک نسخه از اين اثر در کتابخانة راجة فيض‌آباد هندوستان موجود است.48
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. النقض علي ابن شاذان في مسئلة الغار، در علم کلام؛ از اين اثر با همين نام در کتاب الفهرست ياد شده است.49
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. النّهاية في مجرّد الفقه و الفتاوي؛ متن کتاب حاوي فتاواي فقهي شيخ به صورت بيان روايات است.50
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. انس الوحيد (انس التّوحيد)؛ شيخ طوسي در کتاب الفهرست خويش از اين اثر را ياد کرده‌است و آن را يک مجموعه معرّفي مي‌کند. از اين کتاب هيچ اثري باقي نمانده است و موضوع آن نيز به‌طور واضح مشخّص نيست.51
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. تلخيص الشّافي؛ اين کتاب شرحي بر کتاب الشّافي في الامامة اثر سيّد مرتضي است که در انتهاي کتاب الشّافي به چاپ رسيده.52
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. شرح جمل العلم و العمل (تمهيد الاصول) در علم کلام، اين کتاب شرحي بر جمل العلم و العمل، اثر سيّد مرتضي است. از آنجا که شيخ به شرح اصول علم و عمل کتاب سيّد مرتضي پرداخته، نجاشي نام اثر را تمهيد الاصول گزارش کرده است.53
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. تهذيب الاحکام درحديث، نخستين اثر شيخ طوسي در شرح کتاب المُقنعه اثر شيخ مفيد است. تأليف اين اثر در سال 408 ه .ق. آغاز شده و تا سال 413 ه . ق.، کتاب طهارت و صلاة به پايان رسيد و در سال 448 ه .ق.، پايان يافت. براي اين اثر، 16 شرح و 20 حاشيه گزارش شده است.54 از ويژگي‌هاي اصلي کتاب تهذيب الاحکام، دسترسي نويسندة آن به کتابخانه‌هاي بزرگي، چون کتابخانة سيّد مرتضي و کتابخانة محلّة کرخ بغداد و تجميع روايات شناخته‌نشده است. در اين اثر، روايات متعارض گزارش شده‌اند و اين مسئله به عمق و اعتبار آن بيشتر مي‌افزايد. شيخ در اين اثر، روايات ابتداي باب را بر روايات انتهاي باب، ترجيح داده است. اين اثر بر ترتيب کتاب مقنعه اثر شيخ مفيد نگاشته شده است.
شيخ طوسي، براي اختصار در کتابش، احاديث را با سندي معلّق نقل مي‌کند و در انتهاي کتاب، طريقة خويش به هر راوي را مي‌نويسد. روايات اين اثر اکثراً در زمينة فقه هستند و نسبت به آثار صدوق و کليني، احاديث فقهي بيشتري را شامل مي‌شود. اين اثر توانسته است، ارائة نسبتاً کاملي از آراء موافق و مخالف احکام شرعي مورد اختلاف را داشته باشد.55 بر اين اثر، نقدهايي وارد شده‌است؛ از جمله روايت احاديث ضعيف، ضعف در بيان وجوه حلّ تعارض بين روايات، بيان دلايل غير محکم براي برخي ادّعاها و وقوع خطا و تحريف در نقل سند و متن برخي روايات.56
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. رجال طوسي (کتاب الابواب)؛ اين اثر، جزو کتب اربعة رجالي شيعه محسوب مي‌شود و در دوران حيات سيّد مرتضي نگاشته شده است. محمّد شاه‌عبدالعظيمي نجفي (متوفاي 1334 ه .ق.) اين کتاب را تلخيص و تحت عنوان کتابي به نام منتخب الرّجال چاپ کرده است.57
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. رياضة العقول در علم کلام؛ اين کتاب شرح شيخ بر کتاب مقدّمة في المدخل الي علم الکلام از آثار خودش بوده است.58
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. شرح الشّرح في الاصول در اصول الفقه، اين کتاب آخرين اثر شيخ است که به صورت املا به شاگردان تصنيف شد. اين اثر با درگذشت شيخ، ناقص ماند. برخي اين اثر را همان کتاب اصول العقائد شيخ مي‌دانند.59
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36. ما لايسع المکلّف الاخلال به ما لا يسع المکلّف ترکه، در علم کلام؛ در هيچيک از
آثار شيخ، از اين کتاب ياد نشده‌است و احتمالاً يکي از دو رسالة مسائل الکلاميه يا رسالة في الاعتقادات باشد.60
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37. ما يعلل و ما لا يعلل؛ اين اثر در علم کلام نگاشته شده است و امروزه از آن نسخه‌اي در دست نيست.61
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38. مختصر اخبار المختار بن ابي عبيد الثقفي (اخبارالمختار) در اين اثر از اخبار مختار ثقفي گزارش شده است.62
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39. مختصر المصباح (مصباح الصغير)؛ شيخ در اين اثر به تلخيص مصباح المتهجّد پرداخته‌است.63
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. مختصر في عمل يوم و ليلة (يوم و ليلة)؛ شيخ در اين اثر به بيان برخي از عبادات، از جمله نمازهاي نوافل اشاره کرده است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است.64
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. مسائل ابن البرّاج؛ به گفتة آقابزرگ طهراني، شيخ از اين اثر فقهي در کتاب الفهرست خويش ياد کرده؛ امّا در الفهرست چاپي، اين کتاب گزارش نشده است.65
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42. مسائل الکلاميه؛ اين کتاب شامل 34 مسئلة کلامي با موضوع‌هاي توحيد، نبوّت و امامت است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده‌است.66
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43. مسئلة في الاحوال؛ اين اثر در زمان حيات نجاشي نگاشته شده‌است.67
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44. مسئلة في العمل بخبر الواحد و بيان حجّيته، در موضوع حجّيت اخبار در اصول فقه؛ از اين اثر نسخه‌اي موجود نيست و در زمان حيات نجاشي نگاشته شده است.68
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45. مسئلة في تحريم الفقاع، در موضوع فقه؛ از اين کتاب که ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده، سه نسخه در کتابخانه‌هاي ميرزا محمّد طهراني سامرا، حسيني شوشتري نجف و فيض آبادي هندوستان گزارش شده است.69
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46. مسئلة في مواقيت الصّلاة، در فقه؛ از اين اثر، تنها ابن شهر آشوب در معالم العلماء ياد کرده است.70
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۷
47. مسئلة في وجوب الجزية علي اليهود و المنتمين الي الجبابرة، در فقه؛ شيخ از اين کتاب در الفهرست خود، گزارشي به ميان نياورده است؛ امّا عنايت الله قهبائي اين کتاب را در مجمع الرّجال به شيخ طوسي منسوب مي‌داند.71
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۸
48. مسئلة في الاصول يا مسائل الاصول در اصول عقائد؛ در هيچيک از کتب رجال و تراجم از اين اثر ياد نشده و واعظ‌زادة خراساني اين اثر را به شيخ طوسي نسبت داده است.72
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۹
49. مصباح المُتِهَجّد، در ادعيه؛ نگاشتن اين اثر يکي از دلايل هجرت شيخ به نجف گرديد؛ چرا که وي در اين کتاب، عمر، عثمان و ابوبکر را لعن کرده‌است.73
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۰
50. مقتل الحسين؛ شيخ از اين اثر در کتاب الفهرست ياد کرده‌است.74
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۱
51. مقدّمة في المدخل الي علم الکلام؛ اين اثر به املاي شيخ و به کتابت نظام الدّين محمود بن علي خوارزمي نگاشته شده است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است.75
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۲
52. مناسک الحجّ في مجرّد العمل، در فقه؛ کتابي در اعمال و مناسک حجّ.76
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۳
53. هداية المسترشد و بصيرة المتعبّد، در ادعيه؛ امروزه از اين اثر، نسخه‌اي موجود نمانده است. با اين وجود، بنا به گزارش علّامه مجلسي، نسخه‌اي از اين اثر تا سال 599 ه .ق. به‌طور کامل موجود بوده است.77
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
شيخ طوسي 12 سال اواخر عمر خود را در نجف زندگي کرد و در 460 ه .ق. شب دوشنبه، 22 محرّم درگذشت و شاگردانش حسن بن مهدي سليقي، حسن بن عبدالواحد عين زربي و ابوالحسن لؤلؤي او را غسل داده و در خانه‌اش دفن کردند.78
طبق وصيّت شيخ، اين خانه، به مسجد تبديل شد. مسجد شيخ طوسي (که جامع الشّيخ الطوسي نيز ناميده مي‌شود) امروزه از مساجد مشهور نجف است. اين
مسجد که در محلّة مشراق قرار دارد تا به حال چندين بار بازسازي، مرمّت و تعمير اساسي شده است.79
مسجد طوسي در سمت شمال بقعة علوي معروف است و تقريباً دويست متر از صحن مطهّر حضرت اميرامؤمنين علي بن ابي‌طالب فاصله دارد، به همين مناسبت آن در صحن را كه به مقبرة شيخ منتهي مي‌شود، باب الطوسي (درب طوسي) و همچنين خياباني كه اخيراً در آن ناحيه احداث كرده‌اند، شارع الطّوسي (خيابان طوسي) مي‌نامند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. آقابزرگ طهراني، محمّدمحسن، طبقات اعلام الشّيعة، بيروت، داراحياء التّراث العربي، 1430 ه .ق.، ج 2، ص 161.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. فرمّانيان، مهدي و مصطفي صادقي کاشاني، نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اوّل، 1394 ه .ش.، ص 56.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. آقابزرگ طهراني، محمّدمحسن، طبقات اعلام الشّيعة، ج 2، ص 161و 162.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. دواني، علي، سيري در زندگي شيخ طوسي، هزارة شيخ طوسي، تهران، مؤسّسة انتشاراتي اميرکبير، 1362 ه .ش.، ص 20.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. امين، سيّدمحسن، اعيان الشّيعة، تحقيق حسن الامين، بيروت، 1406 ه .ق./1986 م.، ج 9، ص 160.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. مستدرک الوسائل، ج 3، ص509.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. طوسي، محمّد بن حسن، النّهاية في مجرّد الفقه و الفتاوي، بيروت، دار الکتاب العربي، بي‌تا، ص32-31.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. همان، ص 36-39.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. فرمّانيان، مهدي و مصطفي صادقي کاشاني، همان، ص 55 و 103.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. رضازاده عسکري، زهرا، نقش شيخ طوسي در ايجاد نهضت علمي با تأکيد بر تطوّر فقهي، مجلّة پژوهش ديني، شمارة 12، زمستان 1384 ه .ش.، ص 242.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. فرمّانيان، مهدي و مصطفي صادقي کاشاني، همان، ص 103.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. آقابزرگ طهراني، محمّدمحسن، طبقات اعلام الشّيعة، همان، ج 2، ص 162.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. غلامي، طاهره، نگاهي به نخستين تفسير جامع و کامل جهان تشيّع؛ مروري بر کتاب شيخ طوسي و تفسير تبيان، در مجلّة کتاب ماه دين، شمارة 176، خرداد 91، ص 86.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. رضاداد، عليه، گاه‌شماري آثار شيخ طوسي، مطالعات اسلامي، شمارة 80، 1386 ه .ش.، ص 68-70.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. منزوي طهراني، محمّدمحسن، شيخ طوسي، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، مشهد، نامة آستان قدس، شمارة 13، 1341 ه .ش.، ص 19-22.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. همان، ص 25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. رضاداد، عليه، همان، ص 56-55.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. همان، ص 67.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. دو اثر شيخ، به نام‌هاي الاستبصار و التّهذيب، در ميان شيعيان دوازده‌امامي، از کتب اربعه شناخته مي‌شود.(گرجي، ابوالقاسم، شيخ طوسي و عدّة الاصول، مقالات و بررسي‌ها، چاپ دوم، 1342 ه .ش.، ص 27.) اوّلين کتاب از کتب اربعه، به همّت محمّد بن يعقوب کليني (شيخ کليني) و با نام کافي به رشتة تحرير درآمد. با فاصلة اندکي، محمّد بن علي بن بابويه (شيخ صدوق) کتاب من لايحضره الفقيه را نوشت و پس از آن، محمّد بن الحسن طوسي (شيخ طوسي) دو کتاب تهذيب و استبصار را گردآوري کرد.(مديرشانه‌چي، کاظم، کتب اربعه حديث شيعه، نامة آستان قدس، شمارة 38، 1347 ه .ش.، ص 174.) به‌جز کتاب کافي، سه کتاب ديگر در دوران سلطة آل بويه تأليف شدند و در آغاز دورة سياسي بويه‌اي‌ها شهرت يافتند. به اين چهار کتاب اصلي حديثي، اوّلين بار در قرن ششم هجري قمري، کتب اربعه يا الاربعه اطلاق شد. استفاده از اين تعبير، احتمالاً به جهت جايگزيني براي صحّاح ستّه (آثار حديثي اهل سنّت) تعبير شده‌است.(ذوقي، فتح‌الله، سه گفتار در باب کتب اربعه، کافي و کليني ترجمة حسين متّقي، سفينه، شمارة 35، 1391 ه .ش.، ص 154.) پس از تحرير کتب اربعه، به مرور از رغبت دانشمندان حديث در اسنتساخ اصول کاسته شد و در نتيجه، بسياري از کتب حديثي متروک گرديد. در آتش‌سوزي کتابخانة کرخ بغداد به سال 447 ه.. ق.، برخي از کتب اصول به کلّي از بين رفتند. يکي از عواملي که شيخ کليني، شيخ صدوق و شيخ طوسي را که به محمّدون ثلاث شهره‌اند، به تدوين کتب اربعه واداشت، وجود تعارض‌ها در روايات، مبارزه با جريان انحرافي غلات و تحريف روايات بود. پس از تدوين کتب اربعه و با تلاش‌هاي سيّد مرتضي و شيخ مفيد در زمينة حديث؛ پروندة نابه‌ساماني در احاديث شيعه در عصر متقدّمان بسته گرديد و تاريخ شاهد تدوين کتب کلامي و فقهي در بين دانشمندان شيعه بود.(معارف، مجيد، معيني، محسن، هوشنگي، ليلا، تدوين حديث، دانش‌نامة جهان اسلام، قم، دائرةالمعارف بزرگ اسلام، 1388 ه .ش.)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. هاشمي خان‌عبّاسي، سيّد علي، رجايي‌پور، مصطفي، کتب اربعه؛ مزّيت‌ها و اشکالات، فقه و تاريخ تمدّن، شمارة 26، 1389 ه .ش.، ص 228-232.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. اديبي‌مهر، محمّد، پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، 1384 ه .ش.، ص 132.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. غفراني، عبدالله، دستنويس‌هاي آثار شيخ طوسي در کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي، کتابداري و اطّلاع‌رساني، شمارة 14، 1382 ه .ش.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. منزوي طهراني، محمّد محسن، همان، ص 38.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. اديبي‌مهر، محمّد، همان، ص 132-133.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. رضاداد، عليه، همان، ص 57.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. کارگروه فقه، «الاستبصار»، دانش‌نامه بزرگ اسلامي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. رضاداد، عليه، همان، ص 58-59.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. همان، ص 66.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. غفراني، عبدالله، دستنويس‌هاي آثار شيخ طوسي در کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي، کتابداري و اطّلاع‌رساني، شمارة 14، 1382 ه .ش.؛ مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36. رضاداد، عليه، همان، ص 67.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37. منزوي طهراني، «فهرست کتب شيخ طوسي»، نامه آستان قدس، 26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39. رضاداد، عليه، همان، ص 62.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42. رضاداد، عليه، همان، ص 63.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 26-27.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45. رضاداد، عليه، همان، ص 62.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 30.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۷
47. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۸
48. رضاداد، عليه، همان، ص 62-63.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۹
49. منزوي طهراني، محمّدمحسن،همان، ص 30.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۰
50. منزوي طهراني، محمّد محسن، همان، ص 48.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۱
51. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۲
52. رضاداد، عليه، همان، ص 57-58.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۳
53. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 31.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۴
54. گرجي، ابوالقاسم، همان، ص 29.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۵
55. هاشمي خان‌عبّاسي، سيّد علي، رجايي‌پور، مصطفي، کتب اربعه؛ مزّيت‌ها و اشکالات، فقه و تاريخ تمدّن، شمارة 26، 1389 ه .ش.، ص 225-228.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۶
56. همان ص 231.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۷
57. رضاداد، عليه، همان، ص 57-58.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۸
58. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 31.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۹
59. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۰
60. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 33.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۱
61. همان، ص 57.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۲
62. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۳
63. رضاداد، عليه، همان، ص 60.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۴
64. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 31-32.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۵
65. همان، ص 51.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۶
66. همان، ص 51.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۷
67. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۸
68. اديبي‌مهر، محمّد، همان، ص 139.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۹
69. رضاداد، عليه، همان، ص 63.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۰
70. منزوي طهراني، محمّدمحسن،همان، ص 32.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۱
71. اديبي‌مهر، محمّد، پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، 1384 ه .ش.، ص 144.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۲
72. مؤسّسة نور، کتاب‌شناسي آثار شيخ، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۳
73. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 33.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۴
74. اديبي‌مهر، محمّد، همان، ص 144.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۵
75. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 33.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۶
76. اديبي‌مهر، محمّد، همان، ص 144.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۷
77. منزوي طهراني، محمّدمحسن، همان، ص 33.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۸
78. آقابزرگ طهراني، محمّدمحسن، طبقات اعلام الشّيعة، همان، ج 2، ص 162.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۹
79. علوي، سيّداحمد، راهنماي مصوّر سفر زيارتي عراق، قم، معروف، 1389 ه .ق.، ص 150.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑