روانشناسی و جنگ سرد

ابراهیم منتظرالقائم

«آمریکا» از سال 1941م. با اقتصاد جنگ زندگی کرده است و این اقتصاد اگر فروپاشد، کشور وارد بحران خطرناکی می‌شود که عبور از آن جز به وسیلة بازنگری در بافت نظام اجتماعی ممکن نیست.

امریکا اگر از بحران دهة 1930م. به سلامت بیرون آمد، به لطف مشتریان جنگی غیرمنتظره‌ای بود که در «جنگ جهانی دوم» درآمدهای کلانی را به این کشور سرازیر کردند و بلافاصله نیز دوران جنگ سرد، منبع درآمد جایگزین برای درآمدهای قبلی شد.

آمریکا پس از جنگ جهانی، صاحب امتیازهای مهمّی بود، چون برندة واقعی جنگ بود. اقتصاد جنگ باعث شد که آمریکا رشد و توسعة خود را از سر گیرد و برای همه شغل فراهم کند، امّا در همان زمان، «اروپا»، «شوروی»، «چین» و «ژاپن» ورشکسته و ویران بودند.

جنگ به آمریکا فرصت نوسازی در تولید را داد. علاوه بر این، آمریکا به پیشرفت و برتری فناورانة مطلق خود نسبت به رقیبان و در همة زمینه‌ها اکتفا نکرد؛ بلکه امتیاز نظامی مهم‌تری هم داشت و آن، بمب اتم بود. آمریکا با پشتوانة موقعیت برترش، می‌خواست استیلای خود را بر تمام کرة زمین بگستراند. بدین ترتیب جنگ سرد را با شوروی آغاز کرد. به هر حال امروز، آمریکا به هر علّت برندة جنگ سرد شده و توانسته است اتّحاد جماهیر شوروی را متلاشی کند.1

«سیا» متوّلی ادارة جنگ سرد با شوروی بود. از این‌رو، بازرگانان، مطبوعات و خبرنگاران آمریکایی را هم به کارهای جاسوسی واداشت. سیا، رادیوهایی تأسیس کرد که برای مردم شوروی، برنامه پخش می‌کردند. در آن زمان، 170 دانشگاه و مرکز پژوهشی در آمریکا تنها به بررسی اوضاع اتّحاد جماهیر شوروی مشغول بودند. هنگامی که رونالد ریگان، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا هجوم به امپراتوری شیطان را شروع کرد، سیا اقدام به تهیّة طرح محاصرة اقتصادی و فناورانه کرد. این سازمان بیش از چهارهزار مرکز شنود را در پایگاه‌های زمینی و در دل زیردریایی‌ها، روی هواپیماها و روی کشتی‌ها نصب و راه‌اندازی کرد که همگی زیر نظر «سازمان امنیت ملّی آمریکا» مشغول فعّالیت بودند. هدف این اقدام‌ها نابود کردن شوروی از بیرون و و درون بود. بدین ترتیب، جنگ بی‌امانی بر ضدّ شوروی به کار گرفت. این سازمان در «کانادا»، «سوئیس»، «مکزیک»، «کلمبیا»، «نپال» و دیگر کشورها بر ضدّ شوروی، مشغول استخدام جاسوس شد. «فرانسه» نیز در این اقدام‌ها مشارکت داشت و حتّی سرویس اطّلاعاتی «انگلستان» که خطرناک‌ترین و ماهرترین سرویس جاسوسی جهان است، به یاری آمریکا آمد. سرویس اطّلاعای «آلمان غربی» هم وارد جبهة غرب علیه بلوک شرق شد و شهروندان شوروی را که مقیم «آلمان شرقی کمونیستی» بودند، زیر نظر گرفت. «ترکیه»، سوئیس و «ایتالیا» نیز هر یک در خاک شوروی فعّالانه مشغول جاسوسی بودند. در این میان قوی‌ترین همکاری بین «موساد (سازمان اطّلاعاتی رژیم جعلی اسرائیل)» و سیا جریان داشت.2

غرب، پس از جنگ جهانی دوم، در بازنگری استراتژی جنگ نرم، این بار استراتژی جدیدی را طرّاحی کرد که در آن بر عامل روانی توجّه و اهتمام ویژه بود. بدین ترتیب، جنگ مفهوم واقعی دیگری یافت که هویت آن را باید جنگ روانی خواند.3

این جنگ با جنگ سنّتی یا جنگ به صورت زد و خورد در میدان، تفاوت دارد. روزولت در این‌باره می‌گوید: جنگ جهانی دوم، معیار واقعی نبرد علم و سامان‌دهی است. این ایده در جمع کردن و هدایت علم به سوی اهداف جنگی نهفته است.4 چرچیل نیز گفته بود: در بسیاری موارد، جنگ روانی، چهره و جهت تاریخ را تغییر داده است.

مارشال دوگل فرانسوی هم گفت: برای آنکه کشوری در جنگ پیروز شود، باید قبل از راهی کردن نیروهایش به میدان جنگ، جنگ روانی را آغاز کند. ژنرال رومل آلمانی نیز گفته بود: فرماندة موفّق و پیروز، کسی است که قبل از سیطره بر جسم دشمنانش، بتواند بر عقل و اندیشة آنان پیروز شود.

بدین ترتیب، اصطلاح‌ها و فناوری‌های فراوانی برای جنگ روانی استفاده شد که از جملة آنها می‌توان به جنگ اعصاب، جنگ روحیه، جنگ افکار، جنگ عزم و اراده، جنگ تبلیغاتی، جنگ سرد، جنگ شایعات، شست‌وشوی مغزی، جنگ هوش، جنگ بدون زد و خورد و جنگ روانی اشاره کرد.5

روزولت، چرچیل، دوگل و رومل، هریک الهة جنگ بودند و شهرها به فرمان آنان، بی‌رحمانه مورد حملات نابودکننده قرار می‌گرفت و کشورها، بی هیچ احساسی، نابود می‌شدند. در حملات ارتش‌های زیر فرماندهی آنان، هیچ جنبنده‌ای باقی نمی‌ماند، امّا در این میان فرماندهان جنگ بر یک نکته توجّه جدّی داشتند و آن جنگ روانی بود. آنان جنگ روانی را همواره در راهبردهای جنگی خود لحاظ می‌کردند. دلایل بسیار نیرومندی برای این باور وجود داشت که فنّ روانشناسی، باعث پیروزی ابرقدرت‌ها خواهد شد.

جنگ سرد بین آمریکا و شوروی، مهم‌ترین نماد جنگ روانی بود و همین امر، نقش مهمّی را در پیشرفت تحقیقات روان‌شناختی ایفا کرد. در آمریکا انجمن «محیط زیست انسانی» به منظور پشتیبانی پژوهش‌های روان‌شناختی تأسیس شد. این انجمن به سیا وابسته بود و بودجه‌های کلانی را برای تحقیقات روان‌شناختی، به منظور به کارگیری یافته‌های علمی در امور اطّلاعاتی از سیا دریافت می‌کرد. کمک مالی این سازمان به انجمن مذکور در پوشش «اتّحادیة روان‌شناسان آمریکایی» انجام می‌شد. در این فرآیند یک اتّفاق دیگر جریان داشت و آن، اقدام انجمن برای جذب روان‌شناسان در خدمت سیا بود.6

در اینجا خوب است دربارة چگونگی روابط بین اتّحادیة روان‌شناسان آمریکایی با سیا، تأمّل بیشتری کنیم. در واقع بخش زیادی از علم روان‌شناسی را سرویس‌های اطّلاعاتی توسعه داده‌اند. در این حال، پیشرفت علم روانشناسی، نقشی وسیع در جنگ سرد ایفا کرده است.

شاید گفته شود موضوع، عکس این بوده و جنگ سرد موجب رشد و توسعة روان‌شناختی شده است. البتّه دشوار است ادّعا کنیم کدام یک موجب موجب توسعة دیگری شد. به هر حال، روانشناسی سابقه‌ای استعماری، امپریالیستی و نظامی دارد که قابل انکار نیست. همچنین باید این نکته ما را هوشیار کند که روانشناسی کاربردهای هولناکی در عرصة فعّالیت‌های اطّلاعاتی دارد و روانشناسی ابزار دائمی امپراتوری‌های غربی بود و هنگامی که استعمار برچیده شد و کشورهای مستعمره، مستقل شدند، این ابزار (روانشناسی) در اختیار امپریالیسم قرار گرفت.

در فصل بعد، به تفصیل به هم‌پوشانی فعّالیت‌های اطّلاعاتی و روانشناسی خواهیم پرداخت تا به این وسیله از سیمای واقعی این موضوع استراتژیک ـ به خصوص روابط بین آمریکا و شوروی ـ پرده برداریم.

در سال 1931م. هفتمین «سمینار روانشناسی کاربردی» (روانشناسی تکنولوژیک) در «مسکو» برگزار شد. این سمینار فرصتی بود تا شرکت‌کنندگان غربی در آن با برخی از دستاوردهای مهمّ روانشناسی شخصیت‌شناس و تمایزگرا آشنا شوند، از جمله آشنایی با سازمان «گزینش راه‌آهن شوروی» که دارای مرکز آزمون مرکزی بود و پزشکان و روان‌شناسانی با تخصّص‌های تکنولوژیک و آماری و روان‌شناسانی با گرایش کاربردی در آن مشغول کار بودند.7

روان‌شناسان آمریکایی بعد از جنگ جهانی دوم نیز همواره توجّه زیادی به پیشرفت‌های روانشناسی در شوروی، نشان می‌دادند. در تابستان1960م. ده‌ها نفر از روان‌شناسان آمریکایی، تحت پوشش «انجمن محیط زیست انسانی آمریکا» به اتّحاد جماهیر شوروی سفر کردند. هدف از این سفر، تقویت ارتباط بین دانشمندان روان‌شناس دو کشور بود؛8 البتّه 9 نفر از این دانشمندان نمی‌دانستند که این سفر در راستای اهداف سیا است.

انجمن مذکور، دربارة نتایج این سفر، سمیناری با عنوان «برخی نظرات دیدگاه دربارة روانشناسی در شوروی»‌ برگزار کرد. همان سال (1962م.) کتابی نیز با همان عنوان از سوی اتّحادیة روان‌شناسان آمریکا، منتشر شد.

ده دانشمندی که به شوروی رفته بودند، هر یک دربارة یکی از زمینه‌های روانشناسی در آن کتاب، فصلی را به خود اختصاص دادند.9 آنها از انجمن محیط زیست انسانی آمریکا تشکّر کردند که این فرصت سخاوتمندانه را برایشان فراهم کرده بود.

بویر گفته است: این سفر با هدف تقویت ارتباط بین روان‌شناسان دو کشور انجام شد؛ امّا دستور کارهای محرمانة این سفر نشان می‌داد که ایدة اصلی، شروع جنگ سرد از سوی آمریکا بود؛ چون این هدف، مناسب‌ترین مجال برای حال و هوای آن دوران بود. شاید در بخشی از دستور کار این سفر، موضوع استخدام برخی روان‌شناسان شوروی هم لحاظ شده بود، چون به دانشمندان آمریکایی برای دستیابی به پژوهش‌های روان‌شناختی پیشرفته ـ به خصوص در زمینة فناوری کنترل رفتار و اندیشه ـ کمک می‌کرد.

پژوهش‌های مورد نظر را روان‌شناسان شوروی انجام داده و بهینه‌سازی کرده بودند. هدف دیگر آمریکایی‌ها از تعامل دانشمندان روانشناس دو کشور، اطّلاع‌یابی از میزا هوش شغلی، روان‌شناختی فضانوردی، نورولوژیک و دیگر مسائل دربارة شوروی بود.

پس از این سفر که کاملاً آشکار و در عین حال با اهداف پنهان انجام گرفت، تعداد زیادی مقاله و کتاب دربارة معرفی و بررسی روانشناسی در اتّحاد جماهیر شوروی طیّ دهه‌های 1950 و 1960 میلادی منتشر شد. آمریکایی‌ها تمام پژوهش‌های روانشناسی را که در شوروی انجام شده بود، نگارش کرده و روش‌های دانشمندان شوروی را برای این موارد به صورت علمی، تشریح کردند؛10 از جمله درک رفتاری در حلّ مشکلات، صحّت عقلی فرد، کاربردهای روانشناسی در صنعت و روش‌های رشد. دانشمندان آمریکای از این طریق، از نقاط ضعف و قوّت ساختار روانی افراد، گروه‌ها و دولت در اتّحاد جماهیر شوروی آگاهی یافتند.

از جمله فعّالیت‌های انتشاراتی دربارة موضوع‌های بالا، می‌توان به کتاب‌های مختلف اشاره کرد:11

با ملاحظه‌ای ظریف می‌توان به هم‌زمانی اصطلاحات و مفاهیم آنها در شناسه‌هایی که در روانشناسی روسی و شروع جنگ سرد به کار گرفته می‌شد، پی‌برد. اصلاحاتی، نظیر: بافت مغزی، انسان جدید، آدمکش برنامه‌ریزی شده، محرومیت حسّی، انزوای حسّی، روانشناسی بازجویی، روانشناسی اقناع و روانشناسی شکنجه.

وظیفة روان‌شناس آمریکایی در این دوران، شناسایی ساختار روانی سران اتّحاد جماهیر شوروی به چگونگی تصمیم‌گیری‌های سیاسی در شوروی و چگونگی ایجاد روحیة دسته جمعی از طریق روان‌سازی یا کار روی روان بود. این روند، نشانة آغاز جنگ سرد یا جنگ روانی بود که جایگزین جنگ‌های کلاسیک، زد و خوردها، درگیری‌های هسته‌ای، جنگ‌های بیولوژیک و شیمیایی شده بود.

یکی از بزرگ‌ترین اسرار جنگ سرد این است که رابطة این جنگ ـ به صورت پنهانی و مبهم ـ با سرویس‌های سیای آمریکا، «ک.گ.ب.» شوروی، «MI6», «MI5»

انگلیس، سرویس‌های اطّلاعاتی اسرائیلی اعم از «امان»، «شین بث» و «موساد» چگونه بوده است و هر یک به چه کارهایی مشغول بوده‌اند؟ سؤال اصلی این است که سرویس‌های اطّلاعاتی به چه صورت مفاهیم، نظریه‌ها و روش‌های روانشناسی را در عملیات پنهانی خود اجرا کرده‌اند؟

پی‌نوشت: