ابعاد عرفانی و سیاسی مهدویت در اندیشة امام خمینی(ره)

پانویس‌های این مقاله

1. •

   موجودات است، حضرت مهدی(ع) همان‌طور حاکم بر جمیع موجودات است، آن خاتم رسل است و این خاتم ولایت، آن خاتم ولایت کلّی بالاصاله است و این خاتم ولایت کلّی به تبعیت است.11

   از این‌رو امام خمینی(ره) حضرت صاحب(ع) را دارای جایگاه واسطه فیض و عنایات حق می‌داند که خداوند در این زمان مواهب خود را به واسطة او بر خلایق ارزانی می‌دارد. تا آنجا که از دید امام خمینی(ره) حضرت صاحب(ع) دارای سلطه و احاطه بر جمیع تغییرات و تبدیلات عالم طبیعت است. یعنی تعیین و تدوین سرنوشت هستی در زمانه حاضر در ید قدرت اوست که این به واسطة دارا بودن قدرت ولایت الهی می‌باشد. و به واسطة این قدرت، او می‌تواند در تدبیر طبیعت تغییراتی را ایجاد نماید. به گفتة امام خمینی(ره) هر یک از جزئیات طبیعت را خواهد بطیتی الحرکة کند و هر یک را خواهد سریع کند، و هر رزقی را خواهد توسعه دهد و هر یک را خواهد تضیق کند، و این ارادة حق است و ظلّ و شعاع ارادة ازلیه و تابع فرامین الهی است.12

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
2. •

   از آنجا که طبق روایات قطعی، حضرت مهدی(ع) انقلابی سیاسی و دینی در جهان برپا خواهد کرد و تنها فردی خواهد بود که عدالت را به معنای واقعی در همة ابعاد آن در سرتاسر جهان برپا خواهد داشت. بررسی ابعاد سیاسی این مسئله نیز از دید امام خمینی(ره) اهمّیت خاصّی دارد زیرا باید بر پایة سیاست مبتنی بر دین اسلام مشخّص شود که حضرت صاحب(ع) دارای چه جایگاه و ویژگی‌هایی در تحقّق این امر هستند.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
3. •

   از آنجا که یکی از مهم‌ترین رسالت انبیاء در طول تاریخ ریشه‌کنی ظلم و اجرای عدالت بود، این امر پس از حضرت رسول(ص) در فرآیند امامت و ولایت ائمّة اطهار(ع) دنبال گردید. از این‌رو حضرت مهدی(ع) و دیگر امامان، وارثان نبوّت هستند که این امر با حضرت صاحب(ع) و ختم ولایت در او به پایان می‌رسد. به بیان دیگر از آنجا که اسلام دین کاملی است و دعوی اجرای تمامی احکام برای تأمین سعادت بشر را دارد بنابراین بنا به خود اصول اسلامی باید پس از پیامبر(ص) جامعة اسلامی توسط حجّت حق و امام عصر مربوطه هدایت و رهبری شود، که از آن به امامت و ولایت تعبیر می‌شود. پس می‌توان گفت امامت یک اصل مسلّمی در اسلام است که خدا آن را قرار داده تا اجرای احکام دین و زنده بودن آن تضمین گردد. به گفتة امام خمینی(ره): باید امامت که معنی‌اش تعیین نگهبان از برای دین است در دین اسلام مسلّم و ثابت باشد و اگر قانون‌گذار اسلام یک خردمند عادل هم بود باید تکلیف دینداران را پس از خود معیّن کند.13

   پس امامت تداوم بخش نبوّت به صورتی دیگر برای اجرای احکام دینی و تضمین سعادت انسان‌های دیندار است و ضروری اصلی دین نیز است یعنی دین اسلام بدون اصل امامت نمی‌تواند یک دین اهمّیت کامل باشد. این امر از دید امام خمینی(ره) تا آنجا اهمّیت دارد که او امامت را همپایة نبوّت می‌داند و آن را عامل حفظ جامعة مسلمانان تلقّی کرده و می‌گوید: همان‌طور که دین و «قرآن» در پیشگاه خدا و پیامبر با اهمّیت تلقّی می‌شود، امامت هم باید در آن پیشگاه به همان اهمّیت شناخته شود، زیرا امامت قوّه و جریان قانون است که مقصود اصلی از دین و قانون‌گذاری است از این جهت بی‌امامت قانون‌گذاری لغو و بیهوده است و امری بسیار کودکانه و از قانون خرد بیرون است و با امامت، دین کامل و تبلیغ تمام می‌شود.14

   بر این اساس امام خمینی(ره) اعتقاد دارند که حضرت رسول(ص) هنگام رحلتشان تمامی امامان دوازده‌گانة بعد از خودشان را با تمامی مشخصات ذکر کردند و این امر اساسی را فراموش نکردند تا اّمت درباره آن تصمیم بگیرند و از این‌رو وظیفة مسلمانان، بالأخص شیعیان در این امر آشکار و واضح است.

   با این وصف، حضرت صاحب‌الزّمان(ع)‌‌ جانشین بر حق و امام حقّ زمان است که تداوم‌گر رسالت انبیاء برای اجرای احکام دین اسلام می‌باشد. زیرا او در زمان حاضر، ولایت مطلق الهی را بر عهده دارد و به بیان دیگر تحقّق‌بخش اهداف و غایات انبیاء هست. امام خمینی(ره) در بیان این امر می‌گوید: مقصود از حجّت خدا بودن امام معصوم، این نیست که فقط بیان‌کنندة احکام است، زیرا گفتة افرادی چون زراره و محمّد‌بن مسلم نیز حجّت است و هیچ‌کس حقّ مردود دانستن و عمل نکردن به روایات ایشان را ندارد و این امر روشن است. بلکه منظور از حجّت بودن امام زمان(ع) و پدران بزرگوارش این است که خداوند تعالی به سبب وجود ایشان و سیره و رفتار و گفتار آنان در تمام شئون زندگی‌شان بر بندگان احتجاج می‌کند.15

   و نیز بیان می‌کند که در دیدگاه شیعه حجّت بودن امامان و نیز امام زمان به ولایت مطلقة الهی آنان که از سوی خدا به آنان داده شده است ارتباط وثیق دارد و به واسطة این ولایت است که آنان بر تدبیر امور خلایق قادر و توانا هستند و در جامعه، حقّ حاکمیت دینی و سیاسی را به عهده دارند.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
4. •

   از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که برای حضرت صاحب(ع) در نظر گرفته می‌شود برپایی عدالت و داد توسط او در جهان است و به یقین می‌توان گفت که تأکید بر این جنبة او از تمام دیگر ویژگی‌هایش بیشتر می‌باشد. این نشان‌دهندة آن است که بشر امروز بیش از هر چیز، از ظلم و بی‌عدالتی رنج می‌برد و بی‌صبرانه منتظر ظهور منجی خود برای ریشه‌کنی و گسترش عدالت است. از سوی دیگر این امر نشان‌دهندة بروز انحراف در باورهای دینی بشر و در واقع ایجاد خلا معنویت می‌باشد یعنی گسترش ظلم در جهان امروز نتیجة معنویت‌زدایی و دین‌زدایی از زندگی انسان بوده است که آدمی را دچار ظلم خانه‌برانداز کرده است. از این‌رو ریشه‌کنی و عدالت‌گستری و نیز اجرای احکام دین واقعی از ویژگی‌های مهمّ مهدی موعود(ع) است.

   امام خمینی(ره) که در پرتو اندیشة شیعی می‌اندیشد بر این ویژگی حضرت صاحب(ع) تأکید زیادی دارد او برپاداشتن عدالت را اهمّ رسالت انبیاء می‌داند که تداوم آن تا تحقّق کامل بر عهدة امام زمان(ع) است و هم به واسطة گسترش بیش از حدّ ظلم در جامعة انسانی که آدمی از آن به فریاد آمده است. از این در خصوص تداوم راه انبیاء برای تحقّق عدالت توسط حضرت مهدی(ع) می‌گوید: هر یک از انبیاء که آمدند، برای اجرای عدالت آمدند و مقصدشان هم این بود که اجرای عدالت را در همة عالم بکنند، لکن موفّق نشدند، حتّی رسول ختمی(ص) که برای اصلاح بشر آمده بود و برای اجرای عدالت آمده بود و برای تربیت بشر آمده بود، باز در زمان خودشان موفّق نشدند به این معنا، و آن کس که به این معنا موفّق خواهد شد و عدالت را در تمام دنیا اجرا خواهد کرد، نه آن هم این عدالتی که مردم عادّی می‌فهمند، ...بلکه عدالت در تمام مراتب انسانیت. انسان اگر هر انحرافی پیدا کند، انحراف عملی، انحراف روحی، انحراف عقلی، برگرداندن این انحرافات را به معنای خودش، این ایجاد عدالت است در انسان ... و فقط برای حضرت مهدی موعود (ع) بوده است که تمام عالم را، عدالت را در تمام عالم گسترش بدهد.16

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
5. •

   3 و 4. نگرش سوم و چهارم دربارة انتظار: این دو دیدگاه بر آن هستند که چون حضرت صاحب(ع)، زمانی ظهور خواهند کرد که ظلم و فساد جهان را پر کرده باشد، پس بهترین کار برای ما منتظران آن است که به گسترش ظلم و فساد در جهان کمک کنیم تا زمینة ظهور حضرت زودتر فراهم شود، یا اگر در گسترش ظلم کاری نمی‌توانیم انجام دهیم حدّاقل، به گسترش ظلم و معصیت کاری نداشته باشیم تا اینکه حضرت صاحب(ع) خودشان بیایند و تمامی ظلم و فساد را ریشه‌کن کنند. بنابراین طبق این دیدگاه‌ها وظیفة ما جلوگیری از گسترش ظلم نیست بلکه کمک به گسترش آن یا حدّاقل مانع نشدن در مقابل آن می‌باشد.23

   امام خمینی(ره) در ردّ این دیدگاه‌ها، آنها را انحراف اساسی از مسیر اسلام و هدایت دانسته و طرفداران آنها را خطاب قرار می‌دهند که آیا آنها تمام واجبات دینی خود را نیز تعطیل کرده‌اند تا امام زمان بیاید، یا اینکه واجباتی مثل نماز را از آن جدا کرده‌اند؟24 به نظر می‌رسد این دیدگاه منطق کسانی است که با سکوت خود در مقابل ظالم و گسترش ظلم، در واقع منافع خاصّی را برای خود دنبال می‌کنند یا اینکه دچار سطحی‌نگری و انحرافات اساسی در دین هستند. انحراف گروه سوم و چهارم تا آنجاست که در شکل افراطی آن حتّی خود را موظّف به کمک به گسترش ظلم در جهان می‌دانند و این را برای خود خدمت بزرگی به منظور تعجیل در ظهور حضرت صاحب(ع) قلمداد می‌کنند.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
6. ۵

   5. نگرش پنجم دربارة انتظار: این نگرش بر آن است که تشکیل هرگونه حکومت در زمان غیبت امام زمان(ع) باطل می‌باشد و از این‌رو اینها در زمان غیبت تلاش برای تشکیل حکومت را حرام تلقّی می‌کردند. امام خمینی(ره) انجمن حجّتیه‌ها را مصداق این گروه دانسته و دربارة آنها می‌گوید: یک دستة دیگری بودند که می‌گفتند که هر حکومتی اگر در زمان غیبت محقّق بشود، این حکومت باطل است و برخلاف اسلام است. آنها مغرور بودند، آنهایی که بازیگر نبودند مغرور بودند به بعض روایاتی که وارد شده است بر این امر که هر علمی بلند بشود قبل از ظهور حضرت، آن علم، علم باطل است.25

   امام خمینی(ره) این فکر را یک اندیشة دارای ریشة استعماری می‌داند یعنی توسط استعمارگران اندیشة جبر و انفعال را از این طریق در میان دینداران ترویج می‌دهند تا به راحتی سلطة خود را ادامه دهند و لذا امام خمینی(ره) این را یک فکر تزریقاتی و وارداتی می‌داند که دینداران را اسیر خود کرده است. امام می‌گویند: امّا مسأله این است که دست سیاست در کار بوده، همان‌طوری که تزریق کرده بودند به ملّت‌ها، به مسلمانان، به دیگر اقشار جمعیت‌های دنیا که سیاست کار شماها نیست، بروید سراغ کار خودتان و آن چیزی که مربوط به سیاست است بدهید به دست امپراطورها. خوب! آنها از خدا می‌خواستند که مردم غافل بشوند و سیاست را بدهند دست حکومت و به دست ظلمه.26

   امام خمینی(ره) مصداق واقعی این سیاست را استعمار ملّت مستضعف جهان توسط «آمریکا» و «شوروی» می‌داند که با این کار هستی مسلمانان را به غارت بردند و آنها را به خودشان مشغول کردند.

   از سوی دیگر امام استدلال طرفداران دیدگاه پنجم را مبنی بر باطل بودن هرگونه حکومتی در زمان غیبت که آن را به معصوم نسبت می‌دهند با این بیان رد می‌کند که اگر کسی در زمان غیبت با علم مهدی(ع) و با عنوان مهدویت قیام کند یعنی خودش را مهدی موعود بنامد، این قیام باطل است و عمل او حرام و ضدّ اسلام، نه ما مسلمانان در زمان غیبت برای تشکیل حکومت و ادارة امور خودمان.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
7. •

   چیزی که دغدغة مهمّ امام خمینی(ره) در زمان غیبت است این است که انتظار به معنای واقعی، همان تلاش مخلصانه برای تحقّق عدالت و ریشه‌کنی ظلم از جامعه با تشکیل حکومت و ادارة زندگی دینداران، ضمن دعا برای تعجیل ظهور حضرت صاحب(ع) است. این امر از آنجا ناشی می‌شود که اسلام به عنوان دین کامل به ما حکم کرده است که در هر زمان و حتّی زمان غیبت با تشکیل حکومت، امور زندگی دینداران را سامان دهیم. به گفته امام خمینی(ره): همان دلایلی که لزوم امامت را پس از نبوّت اثبات می‌کند، عیناً لزوم حکومت در دوران غیبت حضرت ولی عصر(عج) را در بر دارد، به ویژه پس از این همه مدّت که از غیبت آن بزرگوار می‌گذرد و شاید آن دوران هزارها سال دیگر نیز ادامه یابد، علم آن نزد خداوند است و ما از طولانی شدن آن به خدای بزرگ پناه می‌بریم.27

   بنابراین لزوم تشکیل حکومت برای تدبیر امور مؤمنانن در هیچ زمان و مکان تعطیل‌بردار نیست و این یک ضرورت عقلی و دینی برای همة دینداران می‌باشد. پس لزوم تشکیل حکومت همیشگی است. از این‌رو امام خمینی(ره) تشکیل حکومت را برای برقراری زندگی عادلانه، اجرای حدود الهی، جلوگیری از تعدّی به حقوق مردم حتّی در زمان غیبت ضرورتی بدیهی می‌داند. زیرا تنها با تشکیل حکومت است که احکام دین اسلام ضمانت اجرایی پیدا می‌کنند و زمینة فساد و ظلم از بین می‌رود و عدالت اجتماعی برقرار می‌گردد.

   لذا امام خمینی(ره) می‌گوید: امروز و همیشه وجود ولیّ امر، یعنی حاکمی که قیّم و برپا نگهدارندة نظم و قانون اسلام باشد ضرورت دارد، وجود حاکمی که مانع تجاوزات و ستمگری‌ها و تعدّی به حقوق دیگران باشد، امین و امانتدار و پاسدار خلق خدا باشد و از بدعت‌هایی که دشمنان و ملحدان در دین و در قوانین و نظامات می‌گذارند، جلوگیری کند.28

   پس تشکیل حکومت در عصر غیبت همان ویژگی‌های تشکیل حکومت در دوران حضرت رسول(ص) و امیرالمؤمنین(ع) را دارد و کارکردهای سیاسی، دینی، اقتصادی و غیرة خاصّ خود را می‌تواند داشته باشد، یعنی هم ضامن اجرای عدالت و مانع گسترش ظلم و هم ضامن اجرای احکام فردی و اجتماعی دین و تعالی جامعه در

   همة ابعاد است. زیرا عدم تشکیل حکومت در این دوران به معنای تعطیلی قوانین و احکام دینی، سیاسی و غیرة اسلام است که این آشکارا با ادّعای اسلام مبنی بر کامل بودن آن در تضّاد و تناقض است. از این‌رو امام خمینی(ره) تشکیل حکومت در عصر غیبت را تداوم‌گر امامت شیعی در شکل دیگر و جزء ولایت می‌داند، یعنی ضرورت تحقّق ولایت ائمّه در دوران غیبت تشکیل حکومت از سوی علما و فقهای دینی برای تداوم حکومت اسلام و ولایت ائمّه است. لذا امام خمینی(ره) می‌گوید: انتظار به ضرورت تشکیل حکومت و برقراری دستگاه اجرا و ادارة جزیی از ولایت است، چنانچه مبارزه و کوشش برای آن از اعتقاد به ولایت است... ما که به ولایت معتقدیم، و اینکه رسول اکرم(ص) تعیین خلیفه کرده و خدا او را واداشته تا تعیین خلیفه کند و ولیّ امر مسلمانان را تعیین کند، باید به ضرورت تشکیل حکومت معتقد باشیم و باید کوشش کنیم که دستگاه اجرای احکام و ادارة امور برقرار شود. مبارزه در راه تشکیل حکومت اسلامی، لازمة اعتقاد به ولایت است.29

   بنابراین ضرورت تداوم ولایت و اجرای احکام اسلامی، در واقع همان ضرورت حفظ و بقای احکام اسلامی برای آینده است که این امر تنها با تشکیل حکومت امکان‌پذیر است. از این‌رو تشکیل حکومت، حتّی در زمان غیبت امام معصوم نیز امری بدیهی و آشکار است. زیرا در این میان دفاع از هستی و کیان جامعة اسلامی در مقابل تجاوزات و هجوم‌های بیگانگان تنها با تشکیل حکومت و سازمان سیاسی و نظامی و اعمال رهبری سیاسی و نظامی امکان‌پذیر است. پس از آنجا که دفاع از تمامیت ارضی مسلمانان واجب عقلی و شرعی است، وسیلة انجام این واجب تشکیل حکومت در هر زمان و مکان حتّی عصر غیبت است. از این‌رو امام خمینی(ره) می‌گوید: اکنون که دوران غیبت امام(ع) پیش‌ آمده و بناست احکام حکومتی اسلام باقی بماند و استمداد پیدا کند و هرج و مرج روا نیست، تشکیل حکومت لازم می‌آید، عقل هم به ما حکم می‌کند که تشکیلات لازم است تا اگر به ما هجوم آوردند بتوانیم جلوگیری کنیم، اگر به نوامیس مسلمانان تهاجم کردند دفاع کنیم. شرع مقدّس هم دستور داده که باید برای همیشه در برابر اشخاصی که می‌خواهند به شما تجاوز کنند برای دفاع آماده باشید، برای جلوگیری تعدّیات افراد نسبت به یکدیگر هم حکومت و دستگاه قضایی و اجرایی لازم است. چون این امر به خودی خود صورت نمی‌گیرد، باید حکومت تشکیل داد.30

   امام خمینی(ره) همچنین این مسئله را در نظر دارند که در زمان غیبت حضرت صاحب(ع)، فرد مشخصی برای ادارة امور و تشکیل حکومت از سوی خدا و حتّی ائمّه(ع) معرفی نشده است، که این مسئله نشان می‌دهد با توجّه به ضرورت تشکیل حکومت در این زمان، به حکم عقل و شرع، این امر به عهدة علمای دینی و فقهای زمان است تا با اقدام به تشکیل حکومت زمینة اجرای احکام اسلامی و حراست از کیان سرزمین‌های اسلامی فراهم گردد. تأکید استدلالی در این مسئله بر آن است که همان خاصیّتی که امر حکومت در زمان حضرت رسول(ع) و حضرت علی(ع) داشت عیناً در زمان دیگر ائمّه و حتّی در عصر غیبت دارد و از این جهت فرقی میانشان وجود ندارد. امام خمینی(ره) دربارة دخالت در امور سیاسی و اجتماعی مسلمانان تا آنجا تأکید دارند که حتّی شرکت در ادارة جامعة تحت لوای حکومت غیرعادل را برای کمک به مردم مستضعف جایز و روا می‌داند که این امر حتّی در زمان ائمّه(ع) مرسوم و مورد تأیید آنها بوده است. به گفتة ایشان: در همان تشکیلات خانمانسوز دیکتاتوری هم اگر کسی وارد شود برای جلوگیری از فسادها و برای اصلاح حال کشور و توده خوب است. بلکه گاهی هم واجب می‌شود.31

   امام خمینی(ره) در نهایت بین جهاد و دفاع در زمان غیبت امام زمان تفکیک قایل می‌شود، او دفاع را در هر شرایطی، حقّ مسلم هر فرد و جامعه می‌داند که برای انجام آن نیازی به اذن امام زمان(ع) هم نیست. زیرا دفاع از حقوق اوّلیه و مسلّم انسان‌هاست، در حالی‌که جهاد، بالأخص اگر برای کشورگیری یا فتح سرزمین‌های جدید به منظور دعوت آنها به اسلام باشد تنها در زمان تشکیل دولت امام زمان(ع) و به اذن او امکان‌پذیر و مشروع است و اگر کسی بدون اذن امام معصوم(ع) شخصاً دست به چنین کاری زند فعل و عمل او باطل و حرام است. از این‌رو بر اساس نظر امام خمینی(ره) می‌توان گفت دفاع که همان حفظ کیان و هستی مسلمانان است امری عقلی و مسلّم است که شرع اسلام هم بر آن تأکید فراوانی دارد و لذا ادّعای کسانی که طرفدار تعطیل امر دفاع در زمان غیبت هستند، ادّعایی باطل است که احتمالاً ناشی از رخوت و سستی در ایمان و حمّیت آنهاست که باعث توجیه وجود و گسترش ظلم نیز می‌شود. امام خمینی(ره) در خصوص دفاع، که او آن را قسم دوم از جنگ اسلامی می‌داند، می‌گوید: امّا قسم دوم از جنگ اسلامی که به نام دفاع اسم برده شده و آن جنگیدن برای حفظ استقلال و دفاع در مقابل اجانب است، به هیچ وجه مشروط به وجود امام یا نایب امام نیست و کسی از مجتهدان نگفته که دفاع را باید با امام یا جانشین آن کرد، بلکه بر تمام افراد توده واجب است به حکم اسلام، از کشور اسلامی محافظت کنند و استقلال آن را پابرجا نمایند.32

   امام خمینی(ره) این نظر خود را با اشاره به آیاتی از قرآن مورد تأکید بیشتر قرار می‌دهد، آیاتی چون:

   «وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً»33 و آیة:

   «وَ قاتِلُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَکُمْ»34

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
8. •

   در اندیشة امام خمینی(ره) جریان نبوّت و امامت یک جریان واحد است که تحقّق کامل آن در زندگی مسلمانان، ضامن سعادت دنیایی و آخرتی آنها خواهد بود. در این میان امامت ائمّه(ع)، بالأخص حضرت ولیّ‌عصر(ع) در زمان حاضر، دارای ویژگی خاصّ است. زیرا او در عین حال که تداوم‌گر رسالت انبیا در شکل امامت در زمانة کنونی است، آخرین حجّت خدا بر روی زمین، انسان کامل خدا و صاحب ولایت مطلقة الهی است که بر باطن امور عالم، بالأخص دینداران خود اشراف دارد و ما از حضور مستقیم و بهره‌مندی از فیض حضوری آن حضرت محروم هستیم. از این رو در درجة اوّل شخصیت والای ایشان برای جهان، بالأخص شیعیان امامیه، که او را منجی واقعی بشریت در آخرالزّمان می‌دانند برجستگی خاص دارد. از ویژگی‌های شخصیتی ایشان، انسان کامل، خاتم ولایت، وارث انبیاء و اولیاء، حجّت الهی حق بر روی زمین و نیز صاحب ولایت مطلقة الهی بودن است که چشم امید همه ما به او دوخته شده است و همه می‌دانیم که تحقّق وعدة الهی برای حاکمیت مستضعفان بر کرة زمین توسط او محقّق خواهد شد. امام خمینی(ره) به عنوان یک رهبر و فقیه دینی که خود سال‌ها برای احیاء ارزش‌های دینی اسلامی به وسیلة تشکیل حکومت اسلامی مبارزه کرده و در نهایت موفّق به این امر شده، خود را منتظر بی‌قرار ظهور آن حضرت و تحقّق عدالت جهان‌گستر او می‌داند و بر آن است که انقلاب اسلامی و حاکمیت ناشی از آن تنها یک مقدّمه و زمینة کوچکی برای بروز دولت کریمه حضرت صاحب(ع) است. به بیان دیگر، حاکمیت ما یک حاکمیت منتظر است امّا در عین حال، امام خمینی(ره) به شدّت با انتظار منفعلانه مخالف است و آن را در تضادّ با عقل و شرع اسلام می‌داند، زیرا صرف دعا برای ظهور حضرت، بهترین راه برای توجیه سستی ایمان‌ها و گسترش ظلم و فساد در

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
9. ۱

   1. رحیمیان، سعید، «مبانی عرفان نظری»، سمت، 1383. چاپ اوّل، صص 225 ـ 230.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
10. ۲

    2. ابن‌عربی، «فصوص الحکم»، تصحیح عفیفی، تهران، انتشارات الزهراء، 1366، صص 54 و 144.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
11. ۳

    3. ابن‌عربی، «نقش الفصوص»، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا، ص 1 و 2.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
12. ۴

    4. امام خمینی(ره)، «مصباح‌الهدایه»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اوّل، 1373، ص 22 ـ 21.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
13. ۵

    5. امام خمینی(ره)، «شرح دعای سحر»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اوّل، 1374، ص 77 ـ 76.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
14. ۶

    6. «صحیفة امام»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، 1378، ج 8، ص 327.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
15. ۷

    7. «مبانی عرفان نظری»، ص 242.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
16. ۸

    8. امام خمینی(ره)، «آداب‌الصلوه»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اوّل، 1370، ص 141.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
17. ۹

    9. «مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه»، ص 36.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
18. ۱۰

    10. رک به:«شرح دعای سحر»، صص 4ـ3.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
19. ۱۱

    11. «صحیفه امام خمینی(ره)»، ص 249.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
20. ۱۲

    12. «آداب‌الصلوه»، ص 327.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
21. ۱۳

    13. امام خمینی(ره)، «کشف‌الاسرار»، قم، انتشارات مصطفوی، صص 136ـ134.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
22. ۱۴

    14. همان.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
23. ۱۵

    15. امام خمینی(ره)، «کتاب البیع»، قم، چاپ مهر، ج 2، صص 475ـ474.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
24. ۱۶

    16. «صحیفه امام»، ج 12، صص 1ـ480.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
25. ۱۷

    17. كلینی، محمّد بن يعقوب،‌ «اصول كافي»، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365، ج 1، ص 525.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
26. ۱۸

    18. «صحیفه امام»، ج 15، ص 62.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
27. ۱۹

    19. همان، ج 18، ص 269.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
28. ۲۰

    20. همان، ج 21، صص 14 ـ 13.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
29. ۲۱

    21. همان.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
30. ۲۲

    22. عاملی، شیخ حرّ، «وسایل الشیعه»، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج 11، ص 559؛ امام خمینی(ره)، «کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، حدیث 1.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
31. ۲۳

    23. «صحیفه امام»، ج 17، ص 534 و ج 21، ص 14.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
32. ۲۴

    24. «صحیفه امام»، ج 21، ص 447 و امام خمینی(ره)، «ولایت فقیه»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اوّل، 1373، ص 58.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
33. ۲۵

    25. «صحیفه امام»، ج 21، ص 14.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
34. ۲۶

    26. همان، صص 16ـ15.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
35. ۲۷

    27. «کتاب البیع»، ج 2، ص 2ـ 461.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
36. ۲۸

    28. «ولایت‌ فقیه»، صص 32ـ31.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
37. ۲۹

    29. همان، ص 15.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
38. ۳۰

    30. همان، ص 39.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
39. ۳۱

    31. امام خمینی(ره)، «کشف‌الاسرار»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اوّل، 1373، صص 331ـ227.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
40. ۳۲

    32. همان.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
41. ۳۳

    33. سورة توبه(9)، آیة 36.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
42. ۳۴

    34. سورة بقره(2)، آیة 190.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
43. ۳۵

    35. توضيح اين مقاله در پرتال جامع علوم انساني درج شده و در اشاره به منبع، حضور سال

    1385 شماره 58 ذكر شده است.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑