سهیلا جلالی کندری
علل مغضوب شدن یهود (قسمت دوم)
تجاوز و تعدّی
تجاوز به حقوق مردم
الف:رشوه‌خواری
ب. رباخواری
ج. تصرّف اموال مردم
د. خیانت در امانت
تجاوز به حدود الهی
الف. تجاوز به حرمت سبت17
ب. تجاوز به نهی رباخواری
ج. ارتكاب منکر و عدم توجّه به نهی ناهیان
د. تحريف كلمات الهی
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
بنی‌اسرائیل خود را مقیّد به هیچ قید و شرطی نمی‌کردند و هر کاری را بر خود جایز می‌دانستند. هم به حقوق مردم تجاوز می‌کردند و هم حدود الهی را زیر پا می‌گذاشتند؛ حال آنکه با آنان عهد بسته شده بود به احکام «تورات» عمل کنند و به حقوق مردم تعدّی ننمایند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
بنی‌اسرائیل در موارد مختلف به حقوق مردم تجاوز کردند. این موارد عبارتند از:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
«سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ...؛1
گوش‌نهادگان بر دروغند، خورندگان حرامند. پس اگر نزد تو آمدند، میانشان حکم کن یا از ایشان رویگردان شو.»
در این آیات به یکی از کارهای زشت شایع بين علمای یهود اشاره و از آن به سُحت تعبیر شده است. سُحت در اصل به معنای پوستی است که جدا می‌شود، سپس به هر مال نامشروعی شده که موجب ننگ صاحب آن شود و به ویژه رشوه، اطلاق شده است. راغب اصفهانی در وجه تسمیة آن چنین می‌گوید: گویی حرام، دین و مروّت شخص را از بین می‌برد.2 با توجّه به شأن نزول آیة مذکور در می‌یابیم، منظور از أكل سحت در این آیه، رشوه‌خواری به منظور دادن حکم ناحق می‌باشد.3
دانستن سبب نزول آیه به فهم آن کمک می‌نماید. در سبب نزول این آیه روایات متعدّدی وارد شده است. روایتی از امام محمّدباقر(ع) نقل گردیده که مطلب را روشن‌تر از روایت‌های دیگر بیان می‌کند. خلاصة آن چنین است: یکی از اشراف يهود «خيبر» که دارای همسر بود، با زن شوهرداری که او هم از خانواده‌های سرشناس خیبر محسوب می‌شد، عمل منافی عفّت انجام داد. یهودیان به دنبال راه‌حلّی می‌گشتند تا آنان را از اجرای حکم «تورات» معاف سازند و در عین حال، خود را پایبند احکام الهی نشان دهند. بنابراین به یهودیان پیغام فرستادند که حکم این مسئله را از پیامبر اسلام(ص) بپرسند تا اگر در اسلام حکم سبک‌تری وجود داشت، آن را اجرا کنند. به همین سبب، جمعی از بزرگان یهود «مدینه» به خدمت پیامبر(ص) آمدند و حکم زنای محصنه را جویا شدند. پیامبر(ص) سؤال کردند:
«آیا هر چه حکم کنم می‌پذیرید؟» پاسخ دادند: آری. در این هنگام حکم سنگسار مرتکبین زنای محصنه را اعلام کردند؛ ولی یهود از پذیرفتن آن، شانه خالی کردند. پیامبر (ص) برای اثبات اینکه این حکم در تورات وجود دارد، از ابن صوریا که از علمای «فدک» بود، سؤال فرمودند. او به ناچار اقرار کرد و در نهایت، دیگران نیز به این مسئله اعتراف کردند...4
در آیة مذکور، رشوه‌خواری علمای یهود در حکم دادن، با صيغة مبالغه (وزن فعّال) ذکر شده است و این نشانگر تأکید و تشدید در این امر است. به عبارت دیگر آیه تصریح دارد که این رشوه‌خواری بارها و بارها انجام شده است.
به آیة دیگر اشاره می‌کنیم که در آن، یهود به سبب خوردن سُحت مذّمت شده‌اند. در این آیه مراد از سحت، معنای عامّ آن، یعنی حرام‌خواری است:
«وَتَرَىٰ كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛5
و می‌بینی بسیاری از ایشان را که به گناه و تجاوز و حرام‌خواری می‌شتابند، چه بدکارهایی می‌کردند.»
الإثم به معنای هر گونه گناه و العدوان به معنای تجاوز از حدود الهی و ظلم است. ذکر عدوان و سحت پس از اثم، ذکر خاصّ پس از عام است و نشان می‌دهد این دو از بزرگترین انواع گناه‌ها هستند.6
خوردن سحت در آیة مذکور، به معنای حرام‌خواری است و آن اعمّ از خوردن هر گونه مال حرام، از قبیل رشوه، ربا و... است. تعبیر «لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» به صورت ماضی استمراری به کار رفته و نشان می‌دهد انجام این اعمال زشت برای آنها جنبة اتّفاقی نداشته است؛ بلکه بر آن مداومت داشته و بارها مرتکب شده‌اند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
رباخواری در دین یهود نیز همچون دین اسلام حرام است؛ همان‌طور که در آیة «وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ»7 به آن اشاره شده است.8 بنی‌اسرائیل با وجود آنکه از رباخواری نهی شده بودند و از تحریم آن آگاه بودند، به این کار می‌پرداختند و چون این کار را بارها انجام دادند، خداوند آنان را عقوبت نمود.9 اگر تنها افراد معدود یهودی و به دفعات اندک، ربا می‌خوردند، این عمل به تمام قوم نسبت داده نمی‌شد و خداوند با تعبير «أَخْذِهِمُ الرِّبَا» از آن یاد نمی‌کرد. به این ترتیب، بنی‌اسرائیل با وجود علم و آگاهی از حکم خداوند در مورد ربا، به سبب حرص شديد به کسب مال، ربا خوردند و با این کار، هم به حدود الهی و هم به حقوق مردم تجاوز کردند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
بسیاری از بنی‌اسرائیل ، تصرّف اموال مردم را نیز بر خود مباح می‌دانستند؛ چنان‌که در سورة «نساء» در بیان انجام کارهای مختلفی که موجب تحریم بعضی از طيّبات برای آنها شد، از «وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ...»10 سخن گفته است. مقصود از توصیف این کار به باطل، این است که آنها این کار را بدون اینکه حقّی در این‌باره داشته باشند، انجام می‌دادند.11 در این آیه نیز، چون این کار به تمامی آنها نسبت داده شده است، نشان می‌دهد این امر در بین آنان رایج بوده است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
رعایت عدالت و پرهیز از اعمال ناپسند، از موادّ ميثاق الهی با بنی‌اسرائیل بود. خیانت در امانت، عملی ناپسند و مصداقی از بی‌عدالتی است؛ ولی به تصریح «قرآن» برخی از یهود، مبادرت به انجام این کار می‌کردند
«وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا...؛12
و از میان اهل کتاب کسی است که اگر او را امین شمری و قنطاری13 به او بسپاری، آن را به تو باز می‌گرداند و از ایشان کسی است که اگر امینش شمری و دیناری14 به او بسپاری، جز به تقاضا و مطالبت از او بازنگرداند...»
در این آیه مقایسه‌ای بین دو گروه از اهل کتاب صورت گرفته است. گروهی امین هستند و حتّی در مال بسیار زیاد نیز طمع نمی‌کنند و آن را به صاحبش باز می‌گردانند. در مقابل، گروهی هستند که حتّی در برابر دیناری، رعایت امانت
نکرده، تا حدّ امکان سعی می‌کنند می‌کنند آن را به صاحبش پس ندهند.
برخی مراد از گروه امانتدار از اهل کتاب را نصاری می‌دانند و گروه غیر امین را یهود؛ ولی برخی دیگر شأن نزول آیه را در مورد دو فرد مشخّص از یهود می‌دانند15 که در صورت اخیر، آيه مربوط به افراد امین و غیر امین یهود خواهد بود. آیة مذكور تصریح می‌کند که [عدّه‌ای از] یهود امانتدار نیستند و خیانت در امانت را جایز و حتّی آن را حقّ خود می‌شمرند؛ زیرا معتقدند:
«...لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ...»16 آنان تنها وقتی حاضر به استرداد مال امانتی هستند که صاحب آن، بر پس گرفتن آن مداومت نشان داده و اصرار ورزد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
عدّه‌ای از بنی‌اسرائیل حتّی از زیر پا گذاشتن و نادیده گرفتن حدود الهی نیز ابا نداشتند. آیاتی چند از قرآن کریم بر این مسئله اذعان دارد. در این بحث پاره‌ای از این تجاوزات را ذکر می‌کنیم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
خداوند در سورة «اعراف» چگونگی تعدّی یهود به حریم سبت را توضیح داده است:
« وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَٰلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ. وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ؛18
دربارة آن قریة نزدیک به دریا از ایشان بپرس. آنگاه که در روز شنبه سنّت می‌شکستند. زیرا در روزی که شنبه می‌کردند، ماهیان آشکار بر روی آب می‌آمدند و روزی که شنبه نمی‌کردند، نمی‌آمدند. اینان را که مردمی نافرمان بودند، این‌چنین می‌آزمودیم و آنگاه که گروهی از ایشان گفتند: «چرا قومی را پند می‌دهید که خدا هلاکشان خواهد کرد و به عذابی دردناک مبتلا خواهد ساخت؟» گفتند: «تا ما را نزد پروردگارتان عذری باشد و باشد که پرهیزگار شوند.» چون اندرزی را که به آنها داده شده بود، فراموش کردند، آنان را که از بدی پرهیز می‌کردند، نجات دادیم و گنهکاران را به سبب گناهشان به عذابی سخت فرو گرفتیم و چون از ترک چیزی که از آن منع شده بودند، سرپیچی کردند، گفتیم: «بوزینگانی مطرود شوید.»
گفته شده که این اتّفاق در زمان داوود(ع) واقع شده و مراد از لعن‌شدگان به زبان داوود(ع) در آیه زیر همین افراد هستند:
«لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ؛19
از بنی‌اسرائیل آنان که کافر شدند به زبان داوود و عیسی بن مریم، به سبب عصیان و تجاوزشان لعنت شدند.»
برخی از مفسّران معتقدند خداوند روز جمعه را جهت عبادت و استراحت يهود قرار داده بود؛ ولی آنان روز شنبه را انتخاب کردند و خداوند نیز آنان را عقوبت و روز شنبه را بر ایشان حرام کرد. این مفسّران، روایت‌هایی را در تأیید نظر خود ارائه می‌دهند؛20 ولی علّامه طباطبایی معتقد است: حرمت سبت، حرمت تشریعی بوده است و به منظور آزمایش بنی‌اسرائیل، این روز به عبادت اختصاص یافت و کار در آن روز حرام شد. سپس بنی‌اسرائیل در آن اختلاف کردند. برخی حرمت آن را محترم شمردند و برخی به حرمت آن وقعی ننهادند. برخی دیگر در ظاهر به حرمت آن قائل بودند؛ ولی با حیله‌های مخلتف، تحریم آن را می‌شکستند. علّامه نظر قبلی را رد کرده و آن را با سیاق آیه منطبق نمی‌داند.21
داستان از این قرار است که پس از تحریم شنبه، ساکنان این آبادی که نزدیک دریا قرار داشت، مورد آزمایش قرار گرفتند. به این ترتیب که روز شنبه ماهی‌های بسیار به ساحل دریا آمده، بر سطح آب آشکار می‌شدند؛ ولی روزهای دیگر کار صید پر رونق نبود و ماهی‌ها به قعر آب‌های دور از ساحل پناه می‌بردند. وقتی مدّتی این مسئله ادامه پیدا کرد، عدّه‌ای از مردم وسوسه شدند و تصمیم گرفتند به طريقی، ماهی‌ها را در روز شنبه گرفتار کنند؛ ولی پس از غروب آفتاب، آنها را از آب بیرون بکشند.22 اینان تصمیم خود را عملی کردند و وقتی دیدند عذاب فوری نشدند، به کار خود ادامه دادند و کم کم این کار رایج شد. عدّه‌ای از ساکنان خداترس آبادی، خلافکاران را نصیحت کردند و از انجام این کار بازداشتند؛ ولی خاطیان توجّهی نمی‌کردند. گروه سومی هم در آبادی حضور داشتند که خود حرمت شنبه را نمی‌شکستند؛ ولی نهی از منکر افراد خطاکار را نیز بی‌فایده می‌دانستند و حتّی به ناهیان منکر خرده گرفته، گفتند: «کار شما بی‌فایده است.» ولی مؤمنانی که پایبند به نهی از منکر بودند، معتقد بودند وظيفة نهی از منکر ساقط نشده و امید به بازگشت گناهکاران وجود دارد. پس دیگران نیز باید نهی از منکر را ترک نکنند و سکوت را پیشة خود نسازند؛ امّا خطاکاران دست از کار خود نکشیدند و سرانجام، خداوند آنان را عذاب کرد. آیات به نجات گروه ناهیان از منکر و عذاب خطاکاران تصریح کرده؛ ولی به سرانجام گروه سوم اشاره‌ای نشده است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
برای پایداری حکومت دینی و برقراری اقتصاد سالم در جامعه، خداوند یهود را به پرداخت زكات و کمک مالی برای پیشرفت رسالت و دادن قرض‌الحسنه به مردم دعوت نمود و به آنان بهشت را وعده فرمود.
«...وَقَالَ اللهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ...؛23
و خدا گفت: «اگر نماز بخوانید و زکات بدهید و به پیامبران من ایمان بیاورید و یاری‌شان کنید و به خدا قرض‌الحسنه بدهید، من با شما هستم، بدی‌هایتان را می‌زدایم و شما را به بهشت داخل می‌کنم که در آن نهرها روان باشد...»
ولی آنان نه تنها چنین نکردند، بلکه با علم به اینکه از گرفتن ربا نهی شده‌اند،24 در عوض قرض دادن به مردم از آنها ربا مطالبه کردند و با این کار هم به تحریم خداوند در این‌باره بی‌توجّهی کردند و هم به حقوق مردم تجاوز کرده، آنها را به فقر بیشتر کشاندند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
عدّه‌ای از بنی‌اسرائیل که ایمان قلبی به دین الهی نداشتند، بدون توجّه به احکام شرع و مناهی الهی، به انجام کارهای خلاف می‌پرداختند و به نهی مؤمنان در این‌باره توجّهی نمی‌کردند و اگر آنان را سدّ راه خود می‌دیدند، آنها را تهدید کرده، حتّی قصد جانشان را می‌کردند. در ذیل به ذکر دو نمونه می‌پردازیم.
چنان‌که دانستیم، پس از آنکه موسی(ع) بنا به وعدة الهی، برای گرفتن «تورات» به
«کوه طور» رفت، بسیاری از بنی‌اسرائیل تسلیم وسوسه‌های سامری شدند و گوسالة ساختة او را به جای اله موسی(ع)پرستش کردند. هارون(ع) که به عنوان جانشین موسی(ع) در بین ایشان حضور داشته، آنها را از این کار نهی کرد و به آنها تذکّر داد که به وسیلة این گوساله مورد آزمایش الهی قرار گرفته‌اند. او خدای رحمان را خدای آنان معرفی کرد؛ خدایی که به آنان نعمت‌های بسیار ارزانی کرد و ایشان را از گزند دشمنان رهایی بخشید؛25 ولی آنان به سخنان هارون توجّهی نکردند و تذکّرات موسی(ع) را نیز که قبلاً آنان را از پرستش صنم نهی کرده بود،26 به فراموشی سپردند و به عبادت گوساله ادامه دادند و چون هارون را سدّ راه خود دیدند، او را به قتل تهدید کردند.27 او برای اجتناب از ایجاد تفرقه در بین بنی‌اسرائیل سکوت کرد28 و منتظر بازگشت موسی(ع) شد.
نمونة دیگر، داستان اصحاب سبت است. همان‌طور که قبلاً بیان شد، کسانی که حرمت روز شنبه را محترم نشمردند، به نهی ناهیان منکر نیز توجّه ننمودند و به توجیه کار خویش پرداختند. وقتی حجّت بر ایشان تمام شد، به سبب فسق و تجاوز به حدود الهی، به عذاب شدیدی گرفتار شدند.
«فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ؛29
چون اندرزی را که به آنها داده شده بود، فراموش کردند، آنان را که از بدی نهی می‌کردند،نجات دادیم و گنهکاران را به سبب گناهشان، به عذاب سخت فرو گرفتیم.»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
یکی از دلایل مغضوب شدن یهودیان، تحریف حقایق کتاب الهی از سوی عالمان یهود بود.30 آنان برخلاف عهد و میثاقشان با خداوند، به تحریف تورات پرداخته، آیات الهی را وارونه جلوه دادند.31 چون دیگران نیز به این کار راضی بودند و مانع آن نشدند، خدا همة آنان را لعنت کرد و در آخرت نیز عقوبت سختی در انتظار آنهاست.32
«... أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ...؛33
... آیا از آنان پیمان کتاب آسمانی گرفته نشد که به خدا جز حرف حق و سخن راست نسبت ندهند و آنچه در کتاب است، درس گیرند؟ ...»
«فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ...؛34
و اهل کتاب - به جز اندکی از آنها - پیمانشان را شکستند، لعنتشان کردیم و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم. کلمات را از معنی خود منحرف می‌سازند و از آن پند که به ایشان داده شده بود، بهرة خود را فراموش کرده‌اند...»
تحریف تورات به دو طریق تحریف لفظی و تحریف معنوی صورت گرفته است. تحریف لفظی خود چند نوع است که عبارتند از: تحریف به کاستی، تحریف به افزودن، تحریف با تغییر یا جابه‌جایی کلمه‌ها و تحریف معنوی که همان توجیه، تفسیر و تأويل فاسد تورات است. قرآن کریم به تمامی این انواع اشاره کرده است. البتّه برخی از مفسّران این دو نوع تحریف را در مدلول آیات جدا نکرده و آیات را اشاره به تمامی انواع تحریف دانسته‌اند. ما تا حدّ امکان سعی کرده‌ایم با توجّه به سیاق آیات و شأن نزول آنها، این موارد را از هم تفکیک کنیم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. سورة مائده(5)، آیة 42.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. الأصفهانی، الراغب، «المفردات»، ص ۲۲۵؛ الطبرسی، الفضل بن الحسن، «مجمع البیان»، ج ۲، ص 196.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. الطبری، محمّد بن جریر، «جامع البیان»، ج ۶، صص ۱۵۴ و ۱۵۵؛ «مجمع البیان»، ج ۲، ص 196؛
الطباطبایی، السيّد محمد حسين، «المیزان»، ج ۵، ص ۳۴۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. «مجمع البیان»، ج ۲، ص ۱۹۳.
بازگشت به متن ↑ - ۵
5. سورة مائده(5)، آیة ۶۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. «مجمع البیان»، ج ۲، ص ۲۱۷؛ الرازی، محمد، «التفسير الكبير»، ج ۱۲، ص ۴۱۲؛ آلوسی، السید محمود، «روح المعانی»، ج ۶، ص ۱۷۹. برخی معتقدند اثم گناهی است که زیان آن تنها متوجّه خود انسان می‌شود و عدوان گناهی است که زیان آن متوجّه دیگران می‌شود (همان منابع).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. سورة نساء(4)، آیة ۱۶۱، ترجمه: «و نیز به سبب رباخواری‌شان و حال آنکه از آن منع شده بودند...».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. در تورات کنونی، تحریم آن مخصوص برادران دینی شمرده شده است. (سفر تثنیه، باب ۲۳: ۱۹ و ۲۰).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. سورة نساء(4): آیات ۱۶۰-۱۶۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. همان، آیة ۱۶۱، ترجمه: «و خوردن اموال مردم به باطل...».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. «مجمع البیان»، ج ۲، ص ۱۳۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. سورة آل عمران(3): آیة ۷۵.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. قنطار به معنی پوست گاو پر از زر است و برای کنایه از مال بسیار زیاد استعمال می‌شود. («مجمع البیان»، ج ۱، ص ۴۶۲).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. سکّه‌ای زرین که واحد پول عرب بوده است (همان منبع).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. «مجمع البیان»، ج ۱، ص ۴۶۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. سورة آل عمران(3)، آیة ۷۵، ترجمه: «... [آنها گفتند:] ما در مورد کسانی کتاب آسمانی ندارند، مسئول نیستیم.»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. سبت در اصل به معنای قطع و بریدن است. نزد یهود عبارت از قطع عمل در شریعت موسی(ع) است و آن مطابق روز شنبه است. («المفردات»، ص ۲۲۰؛ قرشی، سیّد علی اکبر، «قاموس قرآن»، ج ۳، ص 207).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. سورة اعراف(7)، آیات ۱۶۳-۱۶۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. سورة مائده(5)، آیة ۷۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. «مجمع البیان»، ج ۲، ص ۴۹۳؛ «التفسير الكبير»، ج ۱۵، ص ۴۰؛ «روح المعانی»، ج ۹، ص ۹۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. طباطبایی، محمّدحسين، «المیزان»، ج ۱۲، ص ۳۷۱، ذیل سورة نحل(16)، آیة ۱۱۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. در همین سلسله مقالات، تحت عنوان «حیله‌گری و مکر» مطرح خواهیم کرد که آنان چه روشی را برای عملی کردن منظور خود در پیش گرفتند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. سورة مائده(5)، آیة ۱۲.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. سورة نساء(4)، آیة ۱۶۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. سورة طه(20)، آیة ۹۰.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. سورة اعراف(7)، آیات ۱۳۹-۱۴۰.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. همان، آیة ۱۵۰.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. سورة طه(20)، آیة ۹۴.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. سورة اعراف(7)، آیة ۱۶۵.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. سورة بقره(2)، آیات ۷۸-۷۹.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. سورة اعراف(7)، آیة ۱۶۹.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. سورة مائده(5)، آیة ۱۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. سورة اعراف(7)، آیة ۱۶۹.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. سورة مائده(5)، آیة 13.
منبع: جلالی کندری، سهیلا، «یهود شناخت (تأمّلی بر اندیشه، عمل و فرجام بنی‌اسرائیل از نگاه قرآن)»، تهران، حامیان آزاد قدس، 1389، صص 55-66.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑