بیدارگران اقلیم قبله: شیخ مفید (1)

واحد پژوهش موعود

شيخ مفيد، محمَّد بن محمَّد بن نعمان (۱)

شرح حال

ويژگي‌هاي اخلاقي

ابويعلي جعفري، داماد وي گزارش کرده است که او شب‌ها کم مي‌خوابيد و بيشتر وقتش صرف مطالعه و نماز و تلاوت قرآن يا تدريس مي‌شد.6

شيخ مفيد از شاگردان ابن‌ ابي‌عقيل بود. او دانش‌هاي ابتدايي را در خانواده و زادگاه خويش به پايان برد. سپس راهي بغداد گرديد و در آنجا، از محضر اساتيد و دانشمندان کسب علم و دانش نمود تا در علم کلام، فقه و اصول سرآمد دانشمندان گرديد.

بيشتر زندگي شيخ در ترويج مذهب و دفاع از حق و مبارزة علمي با مخالفان گذشت. او با فرقه‌هايي مانند معتزله، مرجئه، اشاعره، خوارج، زيديه، واقفيه و... مبارزة علمي مي‌کرد و آنان را به محاكمه مي‌كشيد و گواه اين مطلب، بحث‌ها و مناظرات اوست. خانة او محلّ و مركز علم و تربيت و انجمن علما و بزرگان بود. او دائماً در حال مطالعه و تعليم و تربيت بود و از حافظ‌ترين مردم به شمار مي‌رفت و گفته شده كتابي از كتاب‌هاي مخالفان را نگذاشت؛ مگر اينكه آن را حفظ كرد و به اين علّت قادر شد كه شبهات آنان را حل و پاسخ دهد. براي پي بردن به نقش ارزشمند شيخ مفيد ناگزير از بررسي اوضاع سياسي اجتماعي آن دورة تاريخي هستيم.

شرايط سياسي اجتماعي عصر شيخ مفيد

در بين دانشمندان بزرگ ما که در اعصار مختلف مي‌زيسته‌اند، مفاخر و نوابغ بسياري بوده‌اند که امروز هر کدام ماية اعتبار و سند افتخار جهان تشيّع به شمار مي‌آيند؛ ولي از ميان آنها شيخ مفيد جايگاه خاصّي دارد که از هر جهت، او را از ديگران ممتاز مي‌گرداند.

براي اينکه بهتر بتوانيم پي به اهمّيت شخصيت والاي او ببريم، نخست اوضاع عمومي شيعيان پيش از او را از نظر خوانندگان مي‌گذرانيم. سپس دورنماي عصري را که وي در آن زندگي مي‌کرده است، تشريح مي‌کنيم، آنگاه به شرح مختصري از ماجراي زندگي پرحادثة او مي‌پردازيم.

پيش از شيخ مفيد

از زمان درگذشت پيامبر اکرم(ص) تا حدود سال 300ه‍ .ق.، شيعيان وضع ناگوار و موقعيت تأثّرآوري داشتند؛ زيرا شيعه از روز نخست در اقلّيت بوده است. در دولت بني‌اميّه و بني‌عبّاس نيز سعي مي‌شد که از نفوذ امامان جلوگيري به عمل آيد و رابطة آنها با شيعيان قطع شود. به همين جهت در سراسر ممالک اسلامي، از آفريقا و اسپانياي آن روز گرفته تا «مصر» و «روم شرقي» و سرحدّ چين که همه در زير نگين خلفاي اموي و عبّاسي قرار داشت، شيعه در محدوديت به سر مي‌برد و تقريباً هرگونه آزادي عمل و عقيده و ابراز وجود براي شيعيان ممنوع بود.

در عصر شيخ مفيد

از اواسط قرن چهارم هجري شيعيان به ميزان قابل ملاحظه‌اي در کشورهاي خاورميانه، از آن محدوديت‌ها و آزادي‌کشي‌ها برکنار ماندند؛ زيرا از يک طرف، خلفاي فاطمي که شيعة اسماعيلي بودند، در مصر دولت نيرومندي تشکيل داده و از ابهّت و جلال دربار بغداد کاستند و از طرفي، سيف‌الدّوله حمداني و امراي آن خاندان در «شام» حکومت مي‌کردند و شيعه بودند و از جانب ديگر، در مشرق و جنوب شرقي و شمال «ايران» نيز غوريان و صفّاريان و طاهريان و کمي قبل از آنها، حکمرانان علوي «مازندران»، پرچم استقلال برافراشته و بر ضدّ خلفاي عبّاسي قيام کردند و از همه مهم‌تر، ظهور دولت مقتدر آل بويه بود که از شيعيان با اخلاص به شمار مي‌آمدند. عضدالدّوله ديلمي که از سلاطين مقتدر اين دودمان است، دامنة اقتدارش از سواحل درياي «عمان» تا شام و مصر گسترش يافته و در احترام و حمايت شيعيان کوشا و در واقع، خلافت بني‌عبّاس در دست او بازيچه‌اي بيش نبود.

اين علل و عوامل دست به هم داد و موجب گرديد که شيعيان از گوشه و کنار سر برآورند و با همّتي شايان توجّه، به تشکيل جمعيت‌ها و تأسيس حوزه‌هاي علمي و نشر معارف و حقايق اهل بيت عصمت و طهارت، دست يازند. مسافرت‌هاي ثقة‌الاسلام کليني و شيخ صدوق، دو پيشواي بزرگ شيعه به بغداد و اقامت آنها در آن شهر که مرکز خلافت و علماي عام بود و اهمّيتي که در ميان آنان کسب کردند، همه از آزادي نسبي و موقعيت آن عصر حکايت مي‌کند.

در عصر شيخ مفيد که خود عرب بود، شيعيان از آزادي و احترام بيشتري برخوردار گرديدند. وجود فقيه عالي‌مقامي چون شيخ مفيد در ميان آنان، اعتبار آنها را بالا برد و بيش از پيش نزد دوست و دشمن بر احترام آنان افزود. شيخ مفيد شيعيان را از پراکندگي نجات داد و اوضاع اسفبار آنها را سامان بخشيد تا آنجا که به اوج عزّت رسيدند.

شيخ مفيد در محلّة «کرخ» بغداد که مرکز شيعيان بود، مي‌زيست و مسجد معروف «براثا» در آن محلّه که تاکنون هم باقي است و زيارتگاه شيعيان است، محلّ تدريس شيخ مفيد بود.7

تبعيدها و گرفتاري‌هاي شيخ

به طور خلاصه، مناظرات شيخ مفيد و آزادي نسبي‌اي که شيعه در زمان آل بويه يافتند، چندان هم پايدار نماند؛ زيرا بعد از عضدالدّوله حتّي در زمان خود وي به واسطة درگيري‌هاي شيعه و سنّي، چند بار شيخ مفيد دستگير و تبعيد شد؛ از جمله به گفتة ابن اثير در سال 393ه‍ .ق. که بهاء‌الدّوله ديلمي پسر عضدالدّوله، الطائع لله، خليفة عبّاسي را از خلافت خلع کرد، بغداد سر به شورش برداشت. بهاء‌الدّوله نيز سرلشکر خود را به بغداد فرستاد و او سنّي و شيعه را از اظهار مذهب خود، منع کرد و شيخ مفيد را تبعيد نمود.

و باز ابن اثير مي‌نويسد:

در سال 409ه‍ .ق. سلطان‌الدّوله، پسر بهاء‌الدّوله، ابن سهلان را به حکومت بغداد منصوب داشت و چون او وارد بغداد شد، ابوعبدالله بن نعمان، فقيه شيعه را تبعيد کرد.

اين تبعيدها و دستگيري‌ها گاهي عمدي بود که از ناحية سلطان يا حکمران انجام مي‌گرفت و زماني به خاطر فرو نشاندن نزاع بين دو فرقه و جلوگيري از هجوم اکثريت سنّي بر ضدّ اقلّيت شيعه در محلّة کرخ بغداد، محلّ اقامت شيخ مفيد روي مي‌داده است.

ارتباط حضرت صاحب‌الزّمان(عج) با شيخ مفيد

مهم‌ترين فراز زندگي شيخ، ارتباط ايشان با امام زمان(عج) است که در قالب توقيعات از سوي ناحية مقدّسه صورت مي‌گرفته است؛ شيخ طبرسي در کتاب نامدارش، «الاحتجاج»، سه توقيع (نامه) از حضرت وليّ عصر(عج) نقل کرده که به افتخار شيخ مفيد صادر گشته و حضرت او را مشمول عنايات خاص و الطاف مخصوص خود قرار داده است.8

در ظرف سه سال سه توقيع از ناحية مقدّسة امام زمان(عج) به شيخ رسيد که امام در خطاب‌هايش به او چنين مي‌فرمايند:

1. للأخ الأعزّا السّديد، الشيخ المفيد: برای برادر عزيز و استوار شيخ مفيد؛

2. سلام عليک ايّها العبدُ الصّالحُ النّاصرُ للحّقّ الدّاعي إليه؛ سلام بر تو‌ اي بندة

شايستة خدا و‌ اي ياري‌دهندة حق و دعوت‌کنندة به سوي آن؛

جالب اينجاست که در زمان غيبت کبري، هيچ توقيعي از ناحية مقدّسه نرسيده است؛ مگر براي شيخ مفيد و شيخ اسدالله کاظميني.

نامة اوّل: برادر با ايمان و دوست رشيد ما!

«نامه‌اي به برادر با ايمان و دوست رشيد ما، ابوعبدالله محمّد بن نعمان، شيخ مفيد - که خداوند عزّت وي را مستدام بدارد!

سلام خداوند بر تو اي کسي که در دوستي ما به زيور اخلاص آراسته‌اي و در اعتقاد و ايمان به ما داراي امتياز مخصوص هستي.

مّا در مورد نعمت وجود تو خداوند يکتا را سپاسگزاريم و از پيشگاه مقدّس خداوندي استدعا مي‌کنيم که بر سيّد و مولاي حضرت محمّد بن عبدالله(ص) و خاندان او درود و صلوات پياپي و بي‌نهايت خويش را نازل فرمايد.

از آنجا که در راه ياري حق و بيان سخنان و نصايح ما صادقانه کوشيدي، خداوند اين افتخار را به شما ارزاني داشته و به ما اجازه فرموده است که با شما مکاتبه کنيم.

شما مکلّف هستيد که اوامر و دستورات ما را به دوستان ما برساني.خداوند عزّت و توفيق اطاعتش را به آنان مرحمت فرمايد و مهمّات آنان را کفايت کرده، در پناه لطف خويش محفوظشان دارد.

با ياري خداوند متعال در مقابل دشمنان ما که از دين خداوند روي برگردانده‌اند، بر اساس تذکّرات، استقامت کن و با خواست الهي، دستورات ما را به آنان که از تو مي‌پذيرند و گفتار ما موجب آرامش آنها مي‌باشد، ابلاغ کن. با اينکه بر اساس فرمان خداوند بزرگ و صلاح واقعي آنها ما و شيعيانمان تا زماني که حکومت در اختيار ستمگران است، در نقطه‌اي دور و پنهان از ديده‌ها به سر مي‌بريم، ولي از تمام حوادث و ماجراهايي که بر شما مي‌گذرد، کاملاً مطّلع هستيم و هيچ چيزي از اخبار شما بر ما پوشيده نيست. از خطاها و گناهاني که بندگان صالح خداوند از آنها دوري مي‌کردند، ولي اکثر شما مرتکب شديد، باخبريم.

اگر عنايات و توجّهات ما نبود، مصائب و حوادث زندگي، شما را در بر مي‌گرفت و دشمنان، شما را از بين مي‌بردند.

از عهدشکني‎ها و پشت‌ سر گذاشتن عهد و پيمان‎ها با اطّلاعيم (که همين عوامل، موجب بدبختي و دوري شما از حريم ولايت شده است). گويي اينها از لغزش‎هاي خود خبر ندارند. با همة گناهان، ما هرگز امور شما را مهمل نگذاشته، شما را فراموش نمي‌کنيم و اگر عنايات و توجّهات ما نبود، مصائب و حوادث زندگي، شما را در بر مي‌گرفت و دشمنان، شما را از بين مي‌بردند.

پس، از خداوند بترسيد و تقوا پيشه کنيد و به خاندان رسالت مدد رسانيد.

در برابر فتنه‌هايي که پيش مي‌آيد و البتّه عدّه‌اي در اين آزمايش و برخورد با فتنه‌ها هلاک مي‌شوند، مقاومت کنيد و البتّه همة اينها از نشانه‌هاي حرکت و قيام ماست. اوامر و نواهي ما را متروک نگذاريد و بدانيد که به‌رغم کراهت و ناخشنودي کفّار و مشرکان، خداوند نور خود را تمام خواهد کرد.

تقيّه را از دست ندهيد... من وليّ خدا هستم، سعادت پويندگان راه حق را تضمين مي‌کنم... پس سعي کنيد اعمال شما طوري باشد که شما را به ما نزديک سازد و از گناهاني که موجب نارضايتي ما را فراهم نمايد، بترسيد و دوري کنيد.

امر قيام ما با اجازة خداوند به طور ناگهاني انجام خواهد شد و ديگر در آن هنگام، توبه فايده‌اي ندارد و سودي نبخشد.

عدم التزام به دستورات ما، موجب مي‌شود که بدون توبه از دنيا بروند و ديگر ندامت و پشيماني نفعي نخواهد داشت.

اي شيخ مفيد! خداوند شما را با الهامات غيبي خود ارشاد و توفيقات خويش را در ساية رحمت بي‌پايانش نصيب ما فرمايد.»9

نامة دوم: درود بر تو اي دوست پر اخلاص

«امّا بعد! درود بر تو اي دوست پر اخلاص در دين خدا!

اي آنكه در عشق و ايمان به خاندان وحي و رسالت به اوج آگاهي و يقين پر كشيده‎اي!

من نجات آن كسي را تضمين مي‎كنم كه در آن فتنه براي خود، موقعيت و جايگاهي نجويد و در انتقاد و عيب‌جويي، از آن به راهي خداپسندانه گام سپارد.

ما در نامة خويش به سوي تو، آفريدگار بي‌همتايي را كه جز او خدايي نيست، سپاس گفته و از بارگاه او بر سرور و سالار و پيام‌آورمان محمّد(ص) و خاندان گران‌قدر و پاك او درود و رحمت جاودانه مي‎طلبيم.

و به تو كه خداوند براي ياري حق توفيقت ارزاني داشته، پاداشت را به خاطر سخنان جاودانه‎اي كه با صداقت از جانب ما مي‎گويي، كامل و افزون سازد! اعلام مي‎داريم كه به ما (از جانب آفريدگار هستي) اجازه داده شده است كه تو را به افتخار دريافت نامه و پيام كتبي مفتخر ساخته و تو را مسئول سازيم كه آنچه را به تو مي‎نگاريم، همه را به دوستان راستين ما كه در قلمرو پيام‌رساني‌ات هستند، برساني.

به آن دوستان و شيفتگاني كه خداوند به بركت فرمانبرداري از حق، گرامي‌شان بدارد و در پرتو حراست و عنايت خود به آنان، كارهايشان را كفايت و مشكلاتشان را مرتفع سازد.

از اين‌رو به آنچه يادآوري كرديم، آگاه باش كه خداوند با ياري‌اش تو را در برابر دشمنانش كه از مرزهاي دين او بيرون رفته‎اند، تأييد فرمايد و نيز در كار بزرگ رسانيدن آنچه كه به خواست خداوند بر تو يادآوري و ترسيم خواهيم نمود، به كساني كه بدان‌ها اطمينان و اعتماد داري، عمل نما!

گرچه ما اينك آنچه خداوند (بر اساس حكمت خويش) براي ما و پيروان با ايمانمان، صلاح انديشيده است، تا هنگامي كه حكومت دنيا در دست فاسقان و استبدادگران است، در مكاني دور از قلمرو بيدادگران سكونت گزيده‎ايم؛ امّا بر اوضاع و اخبار شما و جامعة شما به خوبي آگاهيم.

چيزي از رخدادهاي زندگي شما بر ما پوشيده نمي‎ماند و شرايط غم‌بار و دردناكي كه شما بدان گرفتار آمده‎ايد، آن‌گونه كه هست، براي ما شناخته شده است؛ از آن زماني كه بسياري از شما به راه و رسم ناپسندي كه پيشينيان شايسته كردارتان از آن دوري مي‎گزيدند، روي آورده و پيمان فطرت را به گونه‎اي پشت سر انداختيد كه گويي هرگز بدان آگاه نيستيد... .

شما بايد با همة وجود و امكانات به كارهايي بپردازيد كه شما را به دوستي ما نزديك مي‎سازد و از كارهايي كه ناخوشايند و موجب خشم و ناراحتي ما مي‎گردد، به شدّت دوري جوييد؛ چرا كه فرمان مرگ به طور ناگهاني فرا مي‎رسد، در شرايطي كه بازگشت و توبه سودي نبخشيده و پشيماني از گناه و زشتكاري، شخص را از كيفر عادلانة ما، رهايي نخواهد داد.

و آنگاه (به كيفر گناهان) به اين شرايط غم‌بار و خفّت‌انگيز گرفتار گشتيد.

ما از سرپرستي و رسيدگي به امور شما كوتاهي نورزيده و ياد شما را از صفحة خاطر خويش نزدوده‎ايم؛ كه اگر جز اين بود، موج سختي‎ها بر شما فرود مي‎آمد و دشمنان بدخواه و كينه‎توز، شما را ريشه‌كن مي‎ساختند.

پس پرواي خداوند را پيشه سازيد و از (اهداف بلند آسماني) ما پشتيباني كنيد تا شما را از فتنه‎اي كه به سويتان روي آورده است و شما اينك در لبة پرتگاه آن قرار گرفته‎ايد، نجات بخشيم؛ از نگون‌بختي و فتنه‎اي كه هر كس مرگش فرا رسيده باشد، در آن نابود مي‎گردد و آن كس كه به آرزوي خويش رسيده باشد، از آن دور مي‎ماند و آن فتنه، نشانه‎اي از نشانه‎هاي نزديك شدن جنبش ماست و پخش نمودن خبر آن به دستور ما، به وسيلة شماست.

خداوند نور خود را - گرچه شرك‌گرايان را - خوش نيايد، كامل خواهد گردانيد. از برافروختن و شعله‎ور ساختن آتش پرشرارة جاهليت كه گروه‎هاي اموي‌مسلك، آن را برافروخته و گروه هدايت‌يافتگان را به وسيلة آن مي‎ترسانند، به سپر دفاعي «تقيّه» پناه برده و بدان چنگ زنيد! من نجات آن كسي را تضمين مي‎كنم كه در آن فتنه براي خود، موقعيت و جايگاهي نجويد و در انتقاد و عيب‌جويي از آن، به راهي خداپسندانه گام سپارد.

از رويدادي كه به هنگامه فرارسيدن جمادي الاوّل امسال روي خواهد داد، عبرت آموزيد و از خواب گراني كه شما را ربوده است، براي رخداد سهمگين از آن بيدار شويد. به زودي نشانه‎اي روشن از آسمان و نشانه‎اي روشن از زمين پديدار خواهد گشت.

در شرق عالم رويدادهاي اندوه‌بار و دلهره‌آور رخ خواهد گشود و آنگاه گروه‎هايي كه از اسلام بيرون رفته‎اند، بر «عراق» سلطه خواهند يافت. بر اثر سياست ناهنجار آنان، مردم دچار تنگي معيشت و روزي مي‎شوند و پس از مدّتي بر اثر نابودي استبدادگري بدكار، رنج‎ها و دردها برطرف خواهد شد و آنگاه پرواپيشگان درست‌انديش و شايسته‌كردار، از نابودي او شادمان خواهند شد.

ما ناظر نيايش (عارفانه و راز و نياز پرشور و پر اخلاص) تو با خدا بوديم و از خداي جهان‌آفرين، برآورده شدن آن (خواسته‎ات) را خواستيم.

مردمي كه از نقاط مختلف كرة زمين به زيارت خانة خدا مي‎روند، هرچه بخواهند، در دسترس آنان قرار خواهند گرفت و ما در آسان ساختن سفر حجّ آنان، مطابق دلخواهشان نقش و موقعيت ويژه‎اي خواهيم داشت كه در پرتو نظم و تدبير و انسجام، آشكار مي‎گردد...

خداوند راه رشد و رستگاري را به شما الهام بخشد و وسايل پيروزي به مهر و لطف خويش، برايتان فراهم آورد. هان اي برادر پر مهر و پر اخلاق و با صفاي در محبّت! و اي يار و ياور با وفاي ما!

اين نامة ما به سوي توست. خداوند به چشم بيدارش كه هرگز آن را خواب نمي‎گيرد، تو را حفظ كند. اين نامه را نگه دار و آنچه را برايت نگاشته‎ايم، به كسي نشان مده و هيچ كس را از محتواي آن آگاه مساز و آنچه را در اين نامه است، تنها به افراد مورد اعتماد خويش بازگو و به خواست خداوند، پيروان ما را به عملكرد بر طبق محتواي آن، سفارش كن و درود خدا بر محمّد و خاندان پاك و پاكيزه‎اش باد!»

نامه سوم: درود خدا بر تو اي ياري رسان حق!

«درود خدا بر تو اي ياري‌رسان حق! و آنکه با گفتار راستين و شايسته، مردم را به سوي حق فرامي‎خواني!

در جريان باش كه به سبب كارهاي سازنده و شايسته‎ات نزد ما مقرّب هستي و خداوند به مهر و لطف خود، تو را به انجام و تدبير اين كارهاي شايسته، توفيق ارزاني داشته است.

ما در نامة خويش به سوي تو، خداي جهان‌آفرين را كه خدايي جز او نيست (و) خداي ما و خداي نياكان (گرانقدر) ما است، سپاس مي‎گزاريم و از بارگاه با عظمتش، بر سرور و سالارمان محمّد(ص) آخرين پيام‌آور خدا و خاندان پاك و مطهّرش، درودي جاودانه مي‎طلبيم.

و بعد... دوست راه‌يافته به حقيقت! خداوند بدان وسيله‎اي كه به سبب دوستان ويژة خود، به تو ارزاني داشته است، وجودت را حفظ و تو را از نيرنگ دشمنانش حراست فرمايد.

ما ناظر نيايش (عارفانه و راز و نياز پرشور و پراخلاص) تو با خدا بوديم و از خداي جهان‌آفرين، برآورده شدن آن (خواسته‎ات) را خواستيم.

ما اينك در قرارگاه خويش، در مكاني ناشناخته بر فراز قلّه‎اي سر به آسمان كشيده، اقامت گزيده‎ايم كه به تازگي به خاطر عناصري بيدادپيشه و بي ايمان، به ناگزير از منطقه‎اي پر دار و درخت بدين‌جا آمده‎ايم و به زودي از اينجا نيز به دشتي گسترده كه چندان از آبادي به دور نيست، فرود خواهيم آمد و از وضعيت و شرايط آيندة خويش، تو را آگاه خواهيم ساخت تا بدان وسيله، در جريان باشي كه به خاطر كارهاي سازنده و شايسته‎ات، نزد ما مقرّب هستي و خداوند به مهر و لطف خود، تو را به انجام و تدبير اين كارهاي شايسته توفيق ارزاني داشته است.

از اين‌رو تو - كه خداي جهان‌آفرين با چشم عنايتش كه هرگز آن را خواب نمي‎گيرد، وجودت را حفظ كند - بايد در برابر فتنه‎اي كه جان آنان را كه آن را در دل‎هايشان كشته‎اند، به نابودي خواهد افكند، بايد بايستي و بايد باطل‌گرايان بدانديش را بترساني! چرا كه از سركوبي آنان، ايمان‌آوردگان، شادمان و جنايتكاران، اندوه‌زده خواهند شد.

و نشانة حركت و جنبش ما از اين خانه‎نشيني و كناره‎گيري، رخداد مهمّي است كه در سرزمين وحي و رسالت، «مكّه معظّمه»، از سوي پليدان نفاق‌پيشه و نكوهيده، رخ خواهد داد، از جانب عنصري سفّاك كه ريختن خون‎هاي محترم را حلال شمرده و به نيرنگ خويش، آهنگ جان ايمان‌آوردگان خواهد كرد؛ امّا به هدف ستمبار و تجاوزكارانة خويش دست نخواهد يافت؛ چرا كه ما پشت سر توحيدگرايان شايسته‎كردار، به وسيلة نيايش و راز و نيازي كه از فرمانرواي آسمان و زمين پوشيده نمي‎ماند، آنان را حفاظت و نگهداري خواهيم كرد.

بنابراين قلب‎هاي دوستان ما به دعاي ما به بارگاه خدا، آرامش و اطمينان يابد و آسوده‌خاطر باشند كه خداوند آنان را بسنده است و گرچه درگيري‎هاي هراس‎انگيزي، آنان را به دلهره مي‎افكند، امّا از گزند آن عنصر تبهكار در امان خواهند بود و سرانجام، كار با دست توانا و ساخت تدبير نيكوي خدا - تا هنگامي كه پيروان ما از گناهان دوري گزينند - شايسته و نيكو خواهد بود.

هان اي دوست پر اخلاص كه همواره در راه ما، بر ضدّ بيدادگران در سنگر جهاد و پيكاري! خداوند همان سان كه دوستان شايسته‎كردار پيشين ما را تأييد فرمود، تو را نيز تأييد نمايد! ما به تو اطمينان مي‎دهيم كه هر كس از برادران ديني‎ات، پرواي پروردگارش را پيشه سازد و آنچه را به گردن دارد، به صاحبان حق برساند، در فتنة نابودكننده و گرفتاري‎هاي تيره و تار و گمراه‌گرانه، در امان خواهد بود و هر آن كس كه در دادن نعمت‎هايي كه خداوند به او ارزاني داشته، به كساني كه دستور رسيدگي به آنان را داده است، بخل ورزد، چنين كسي در اين جهاد و سراي ديگر، بازنده و زيانكار خواهد بود.

دوست واقعي! اگر پيروان ما - كه خداي آنان را در فرمانبرداري خويش توفيق ارزاني بدارد - به راستي در راه وفاي به عهد و پيماني كه بر دوش دارند، همدل و يك‌صدا بودند، هرگز خجستگي ديدار ما از آنان به تأخير نمي‎افتاد و سعادت ديدار ما [سلب نمي‌شد]؛ ديداري بر اساس عرفان و اخلاص، از آنان نسبت به ما، زودتر روزي آنان مي‎گشت.

از اين‌رو (بايد بدانند كه) جز برخي رفتار ناشايستة آنان كه ناخوشايند ما است و آن عملكرد را زيبندة اينان نمي‎دانيم، عامل ديگري ما را از آنان دور نمي‎دارد.

خداوند ما را در ياري بسنده و نيك، كارساز است و درود او بر سالار و هشدار دهندة ما محمّد(ص) و خاندان پاكش باد!»

٭٭٭

امّا جايگاه ويژة شيخ مفيد نزد حضرت صاحب‌الزّمان(عج) آنجايي بيشتر از همه مشخّص مي‌گردد که حضرتشان در توقيعي در رثاي اين عالم فرزانه ابياتي سرودند:

«لا صـــوت النـاعي بـفقدک

انـّه يوم علـي آل الـرسول عـظيم

ان کنت قد غيبت في جدث الثري

فـالـعدل التّوحيد فـيک مـقيم

والقـائـم المـهدي يفرح لکـمـا

تليت عليک من الدّروس علوم؛

اي کاش خبردهندة مرگ، خبر فقدان تو را نياورد

که مردن تو روزي است که براي آل محمّد(ع) مصيبت بزرگي است.

اگرچه تو در ميان خاک قبر پنهان شدي.

علوم و دانش خداپرستي در تو اقامت گزيده است.

قائم المهدي خوشحال مي‎شد هرگاه تو از انواع علوم تدريس مي‎کردي.10

پی‌نوشت‌ها