سیّد محمّدباقر علوی تهرانی
بر اساس یک روایت از ساحت مقدّس حضرت رسول اکرم(ص) که فرمودند:
«لَوِ اجْتَمَعَ النّاسُ عَلی حُبِّ عَلِی‌بْنِ أبی طالِبٍ لَما خَلَقَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ النّارَ؛
اگر مردم بر محبّت علی(ع) اجماع می‌کردند، خداوند - علی اعلی - هرگز جهنّم را خلق نمی‌کرد.»
این حدیث یک ظاهر دارد که محبّت علی(ع) نجات‌دهنده از جهنّم است؛ امّا یک واقع دارد و آن دقّت در کلمات روایت است.
اوّلاً رسول اکرم(ص) می‌فرماید «و اجْتَمَعَ النّاسُ»، یعنی مردم و نمی‌فرماید مسلمان‌ها؛ در حالی‌که بر حسب تکوینی، امیرالمؤمنین(ع) در دورة اسلام در دنیا بوده؛ یعنی ده سال قبل از بعثت؛ امّا می‌گویند مردم و منصبش امامت است که به حسب ظاهر این امامت به مسلمانان برمی‌گردد. این حکایت از این دارد که حبّ علی(ع) تکلیفی است که پیشینه‌اش به ادیان گذشته هم برمی‌گردد؛ یعنی امّت عیسی و موسی(ع) هم به آن مسئول هستند و امّت تمام انبیاء، به آن مسئول هستند. پس حبّ به امیرالمؤمنین(ع) فرا اسلام است و اختصاص به اسلام ندارد و همة ادیان به آن مسئول هستند و ثانیاً حضرت رسول(ص) می‌فرماید اگر مردم اجتماع در محبّت امیرالمؤمنین( ع)داشتند، خدا جهنّم را خلق نمی‌کرد. پس بحث برمی‌گردد به یک مقطع از خلقت و نه یک مقطع ثمرة خلقت.
در دنیا بهشت و جهنّم خلق شده، در مرتبه‌ای قبل از آن مطرح است که اگر مردم بر حبّ امیرالمؤمنین(ع) بودند، خدا جهنّم را خلق نمی‌کرد. پس ربطی به دنیا ندارد و ما از وقتی آمدیم به دنیا و اوّلین کسی که پا به دنیا گذاشت، وجود مقدّس حضرت آدم(ع) است و بر اساس مبنای صحیح از هر زمانی که حضرت آدم(ع) پا به دنیا گذاشته است، بهشت و جهنّم خلق شده بوده است؛ چون محصول عمل ماست. در مجلس عبادت نشستی، برایت بهشت می‌سازند و در مجلس گناه نشستی، برایت جهنّم می‌نویسند. پس در دنیا جهنّم و بهشت خلق شده است. اگر پیغمبر(ص) می‌فرماید اجتماع می‌کردند، خدا جهنّم را خلق نمی‌کرد، پس در یک عرصه و در یک بستری پیش از دنیاست و این مهم است.
این عرصه در عالم ذر و میثاق است. وقتی خداوند بر ربوبیّت و الوهیّت خودش از کسانی که قرار است تا نفخ صور پا به این دنیا بگذارند، پیمان می‌گیرد؛ یک پیمان هم بر محبّت امیرالمؤمنین(ع) می‌گیرد؛ امّا اگر هم می‌گرفتند، خداوند هرگز جهنّم را خلق نمی‌کرد. پس محبّت امیرالمؤمنین(ع) در عالم ذر مطرح است و نه در این جهان. این برداشت من از حدیث مؤیّد به دو روایت است:
- روایت اوّل اینکه وجود نازنین ختمی‌مرتبت می‌فرماید «إنَّ اللهَ لَهُ الْحَمْدُ» بی‌تردید و حقیقتاً حمد شایستة وجود حضرت حق است. «عَرَضَ حُبَّ عَلِيٍّ وَ فاطِمَةَ، وَ ذُرّيَّتِهما عَلي الْبَرِيَّةِ» محبّت وجود نازنین حضرت علی و حضرت صدّیقة طاهره و وجود ذوات مقدّسة حسنین، سیّد الشباب اهل الجنة بر تمام مردمان عرضه شده «وَ مَنْ أجابَ بَعْدَ ذلِک جَعَلَ مِنْهُمْ الشِّيعَةَ» و کسانی که بعد از انبیاء، محبّت علی(ع) را قلباً گرفتند، خدا آنها را شیعه قرارداد. «وَ إنَّ اللهَ جَمَعَهُمْ فِي الْجَنَّةِ» خداوند همة انبیاء و هم شیعه را که در یک چیز با هم مشترک کرده است و هر دو که محبّت امیرالمؤمنین(ع) را دارند، در بهشت جمع
و آنچه را که گفتم، وحی الهی است.»
در نهایت فرمود به خواست خدا فضائل علی(ع) را گفتم؛ امّا همه چیز را نتوانستم بگویم؛ هم در منابع شیعه و هم در منابع عامّه هست. منابع عام مورد توجّه من نیست. حرفی که دیگری بگوید، با حرف امام صادق(ع) قابل مقایسه نیست. اگر حرف آنها را هم نقل می‌کنم هم به خاطر یک طایفه‌ای است؛ و گرنه حرف‌های عامّه اصلاً ارزشی ندارد. مرحوم علّامه امینی گفت: من هرگز «قرآن» خواندن عبدالباسط را گوش نکردم؛ چون آن طرفی است و این غیرت علوی است. این غیرت اگر بود اگر گیج نبود و حرف نمی‌زد. توهینی که او کرده معادل توهین خلیفة دوم کنار پیغمبر است و هیچ‌کس مقابلش نایستاد و همه ملاحظه کردند.
نهایتاً پیغمبر(ص) فرمود:
«همه‌چیز را در خصوص علی(ع) نتوانستم بگویم.»
جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: پس از فتح «خیبر» وقتی حضرت امیر به محضر پیامبر آمدند، رسول خدا به ایشان فرمودند
«لَوْ لاَ أَنِّي أَخَافُ أَنْ يُقَالَ فِيكَ مَا قَالَتِ اَلنَّصَارَى فِي اَلْمَسِيحِ لَقُلْتُ فِيكَ مَقَالاً لاَ تَمُرُّ بِمَلَإٍ مِنَ اَلْمُسْلِمِينَ إِلاَّ وَ أَخَذُوا تُرَابَ نَعْلَيْكَ وَ فَضْلَ وُضُوئِكَ يَسْتَشْفُونَ بِهِ وَ لَكِنْ حَسْبُكَ أَنْ تَكُونَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ؛
اگر نمی‌ترسیدم از اینکه گروه‌هایی از امّت من دربارة تو سخنی بگویند که عیسوی‌ها در مورد عیسی گفته‌اند (که او را خدا یا پسر خدا خواندند)، در پایان این پیروزی که تو باعثش شدی، چیزی در موردت می‌گفتم که نمی‌گذشتی از جایی؛ مگر اینکه خاک زیر پایت را می‌گرفتند یا اضافة آب وضویت را می‌گرفتند و به آن شفا می‌یافتند.»
و در فضائل امیرالمؤمنین(ع)آمده است:
«لَوْ أَنَّ اَلْغِیَاضَ أَقْلاَمٌ وَ اَلْبَحْرَ مِدَادٌ وَ اَلْجِنَّ حُسَّابٌ وَ اَلْإِنْسَ کُتَّابٌ مَا أَحْصَوْا فَضَائِلَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ؛
اگر جنگل‌ها قلم شود و دریاها مرکّب شود و جن‌ها حساب کنند و انسان‌ها بنویسند، نمی‌توانستند فضائل علی(ع) را به حساب و شماره بیاورند.»
از آن بخشی که به ما رسیده تکّه‌ای را می‌گویم که آثار وجودی ایشان بر ما روشن شود. امیرالمؤمنین(ع) چه حاکم باشد چه نباشد، امیرالمؤمنین است.
من همیشه گفته‌ام این جفا در حقّ ایشان است که ما سیرة سیاسی ایشان را بیاوریم و با حاکمان پیش از او مقایسه کنیم. چون ایشان معصوم است و با کسی قابل مقایسه نیست و چه کسی مثل او متصّل به وحی است، یکی از آثار وجودی حضرت علی(ع) را عرض می‌کنم. یکی از مکان‌هایی که باید در صحرای قیامت بگذریم که پنجاه هزار سال از گذرگاهی از خطرناک به نام صراط و پلی است روی جهنّم و همه باید از آن رد شوند. پس همه وارد جهنّم می‌شوند. استناد قرآنی دارد، سورة «مریم» آیة نوزده است و هیچیک از شما نیست که وارد جهنّم شود و در علم خدا این مطلب دیده شده و محال است تغییر کند.
آیه نازل شد و پیغمبر(ص) گریست. اینجا تفاوت ما و پیغمبر(ص) در نگاه به آیه روشن می‌شود. حضرت فاطمه(س) عرض کرد: «پدر! چرا گریه می‌کنید؟» فرمود: «دخترم! خدا فرموده همه وارد جهنّم می‌شوند؛ امّا نفرموده که همه خارج می‌شوند.»
در ادامة آیه آمده سپس کسانی را که تقوا داشته باشند، نجات می‌دهیم؛ نه همه را و ظالمان را در آن تنها می‌گذاریم. جهنّم چند خصوصیت دارد: پلی است روی جهنّم. پس چون روی جهنّم است، بسیار داغ است و این را حضرت صادق(ع) فرموده و پیغمبر(ص) می‌فرمایند:
«پلی است که روی جهنّم کشیده‌اند و بسیار لغزنده است.»
از حضرت صادق (ع) است که فرموده باریک‌تر از مو است و برّان‌تر از شمشیر است. پیامبر(ص) فرمود تاریک‌تر از شب است.
ابن‌عبّاس می‌گوید از پیامبر(ص) پرسیدم: آیا گذر از جهنّم جواز می‌خواهد؟ ایشان فرمودند: «بله»؛ پرسیدم: آن چیست؟ ایشان فرمودند:
«و آن حبّ علی بن ابی‌طالب (ع) است.»
رسول اکرم(ص) می‌فرماید:
«هر چیزی اجازه‌ای می‌خواهد و جواز عبور از صراط هم محبّت علی‌بن ابی طالب(ع) است.»
هرگاه در مورد حسن و حسین(ع) صحبت می‌شد نیز همه‌جا پیامبر(ص) می‌فرمود:
«ابوهما افضل؛
پدرشان از این دو بهتر است.»
پانویس‌های این مقاله
- •
می‌کند.
این حدیث می‌فرماید که محبّت امیرالمؤمنین(ع) از عالم ذر مطرح است.
- حدیث دوم اینکه رسول خدا فرمود «لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَتَی سُمِّیَ عَلِیٌّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا أَنْکَرُوا فَضْلَهُ سُمِّیَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ آدَمُ بَیْنَ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ» اگر مردم می‌دانستند چه زمانی حضرت علی(ع) ملقّب شد به امیرالمؤمنین، «مَا أَنْکَرُوا فَضْلَهُ» هرگز فضلش را انکار نمی‌کردند. «سُمِّیَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ» او ناامید شد به امیر اهل ایمان و «آدَمُ بَیْنَ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ» و هنوز آدم(ع) خلق نشده است و این برمی‌گردد به اینکه مسئلة امیرالمؤمنین از مسائل مهمّ عالم ذر است.
پس حق دارد گله کند و بگوید:
«الدَّهْرُ أَنْزَلَني ثُمَّ أَنْزَلَني حتَّي يُقالُ عَليٌّ وَ مُعاوية؛
روزگار من را پایین و پایین آورده است و من را با معاویه مقایسه می‌کنید.»
درحالی‌‌که حرفم از عالم ذر مطرح است؛ حتّی من را با انبیاء مقایسه می‌کنید؟! من حرفم از عالم ذر مطرح است که انسان هنوز خلق نشده.
آقایی که حرفش از گذشتة دنیا مطرح است؛ حتّی نوح(ع) می‌گوید در کشتی، حضرت علی(ع) بود و ابراهیم(ع) می‌گوید در دل آتش ایشان بود. موسی(ع) می‌گوید از دل دریا که رد می‌شدم، علی(ع) را دیدم. یونس(ع) می‌گوید در دل ماهی که بودم، علی(ع) بود.
بحثی را که آغاز کردم و استفاده از این روایت و این محبّتی که از عالم ذر مطرح است، به دو بخش تقسیم می‌شود: یک محبّت ابتدایی است که همگان می‌توانند داشته باشند و گاه مبتنی بر غریزه است و گاه مبتنی بر فطرت است؛ امّا یک محبّت است که محبّت واقعی است و مبتنی بر معرفت و شناخت است؛ لذا اگر کسی می‌خواهد عاشق کسی باشد، اوّل باید آن شخص معشوق را بشناسد. حالا ما می‌خواهیم عاشق علی(ع) باشیم و عشق او را از حالت ابتدایی به واقعی تبدیل کنیم. نباید این‌گونه باشد که ما مادامی ائمّه و علی(ع) را مرید باشیم که حاجت‌روا شویم و اگر در جهت برآوردن نیازهای ما نباشند، مرید آنها نباشیم. این نحوة اظهار علاقه در حیوانات هم هست. داستان أفلح را عرض کردم که مرید حضرت بود؛ امّا چون دزدی و خودش اقرار کرد که دزدی کرده، حضرت انگشتانش را قطع کرد و آن منافق ابن‌کواء آمد و گفت چه انسان شقی و سنگدلی بوده که انگشتانت را قطع کرده است. أفلح جواب داد:
«قَطَعَ يَمِينِي إِمَامٌ حَظِيٌّ بَدْرِيٌّ أُحُدِيٌّ مَكِّيٌّ مَدَنِيٌّ أَبْطَحِيٌّ هَاشِمِيٌّ قُرَشِيٌّ أَرْيَحِيٌّ مَوْلَوِيٌّ طَالِبِيٌّ جَرِيُّ قَوِيٌّ لَوْذَعِيٌّ الْوَلِيُّ الْوَصِيُّ»
ابن‌کواء گفت دستت را قطع کرده و با القاب از او یاد می‌کنی؟ أفلح گفت من اشتباه کردم، به او چه ربطی دارد؟ باید این‌گونه مرید بود و به اینجا رسید.
راه رسیدن به محبّت واقعی را می‌خواهیم بشناسیم. خداوند به موسی(ع) فرمود:
«أَحْبِبْنِي وَ حَبِّبْنِي إِلَى خَلْقِي؛
من را دوست داشته باش و من را محبوب خلایقم بگردان.»
جناب موسی(ع) عرض کرد که خدایا! تو خودت می‌دانی که من آدمی هستم که کسی بیشتر از تو محبوب من نیست؛ امّا مردم را چگونه به طرفت بیاورم؟ خدا به او فرمود: «فَذَكِّرْهُمْ نِعْمَتِي وَ آلَائِي؛ نعمت‌های من را به مردم بگو.» وقتی مردم بدانند نعمت‌هایی که دارند، بر اساس اعطای من است و نه استحقاق خودشان، عاشق من می‌شوند. پس خدا راه‌حلّی به ما داد که از آن راه، علی(ع) را معشوق شما قرار دهم. معشوق همة ما به عشق ابتدایی هست؛ امّا می‌خواهیم محبوب ما باشد به محبّت واقعی. خدا می‌گوید اگر می‌خواهی کسی را محبوب در قلوب دیگران کنی، راهش این است که بزرگواری‌های او را بگویی. برای رفتن در این مسیر سه نکته از وجود حضرت ختمی‌مرتبت(ص) می‌گویم:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. پیغمبر(ص) می‌فرمایند آنچه در باب علی(ع) گفتم از خودم نیست:
«عَلَيْكُمْ بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ مَوْلاَكُمْ فَأَحِبُّوهُ وَ كَبِيرُكُمْ فَاتَّبِعُوهُ وَ عَالِمُكُمْ فَأَكْرِمُوهُ وَ قَائِدُكُمْ إِلَى اَلْجَنَّةِ فَعَزِّرُوهُ وَ إِذَا دَعَاكُمْ فَأَجِيبُوهُ وَ إِذَا أَمَرَكُمْ فَأَطِيعُوهُ؛
بر شما لازم است که ارادت او را داشته باشید و او مولای شماست. پس دوستش داشته باشید و بزرگ شماست. پس‌از او اطاعت کنید و دانای طایفة شماست. پس اکرامش کنید و پیشوای شماست به سوی بهشت و هرگاه شما را خواند، پاسخش دهید و هر امری به شما گفت، اطاعت کنید.
وَ أَحِبُّوهُ لِحُبِّي وَ أَكْرِمُوهُ لِكَرَامَتِي مَا قُلْتُ لَكُمْ فِي عَلِيٍّ إِلاَّ مَا أَمَرَنِي بِهِ رَبِّي؛
به محبّت من علی را دوست بدارید، به بزرگی من علی را دوست بدارید و اینها که در خصوص علی گفتم هم از جانب خدا بود.»
حدیث دوم در همین معناست که فرمود:
«انی علی النبی المصطفی ما انطق به فضل علی‌بن ابی طالب عن الهوا ان هو الا وحی یوحی؛
من پیامبر برگزیده هستم و هرگز از روی هوا و هوس راجع به فضائل علی(ع) حرف نزدم
بازگشت به ابتدای مقاله ↑