محسن پاک‌آئین
شیخ احمد قمی، یک ایرانی سرشناس در «تایلند»
در دورة حضور در «تایلند»، فرصت مناسبی پیش آمد تا با سفر به شهر «آیوتایا» و زیارت مقبرة شیخ احمد قمی، یکی از آرزوهای دیرینه‌ام برآورده شود. آیوتایا پایتخت سابق تایلند است و بيش از 400 سال قدمت دارد. این شهر توسط تاجران چيني و تایلندي ساخته شده و آثار فرهنگ آنان، همچنان در اين شهر در كنار بناهاي ديدني برجای مانده است. برای رسیدن به آیوتایا هشتاد کیلومتر رانندگی کردیم. مسیر «بانکوک» تا آیوتایا سرسبز و پر از شالیزارهای برنج است. آیوتایا شهری زیبا و پر از معابد و آثار باستانی است و در تمام سطح شهر در حاشیة پیاده‌روها، مردمی به چشم می‌خورند که در حال درست کردن حلقه‌های گل و فروش آن هستند. موسيقي و رقص‌هاي سنّتي متعلّق به هر سلسله كه تنها برای پادشاهان برگزار مي‌شد نيز در اين شهر اجرا مي‌شود. برای ما ایرانیان وجود مقبرة شیخ احمد قمی، یک شخصیت ایرانی که در «دانشگاه تربیت معلّم» این شهر قرار دارد، دارای جذّابیت است. این مزار با بنایی اسلامی تزئين شده و گنبد طلایی‌رنگ و معماری بقعة آن، به خوبی هويّت اسلامی بنا را نشان می‌دهد. در مقابل مقبره كتبيه‌ای سنگی قرار دارد كه به صورتی مختصر، زندگینامة وی به زبان انگليسی و تايلندی، چنين نوشته شده است: شيخ احمد، نخست‌وزير دولت تايلند در آيوتايا، در محلّة پایین شهر در شهر «قم»، مركز اسلامی «ايران»، در سال 1543م. متولّد شد. وی شيعة اثنی عشری بود و در زمان شاه نارسون كبير به آيوتايا مهاجرت كرد.
سنگ مزار شيخ احمد از مرمر سفيد به ارتفاع بيش از یك متر است و هر روز با گل‌های رنگارنگ تازه تزئين می‌شود. در كنار سنگ قبر، گاه‌گاه عودی روشن است
كه به زائران بودایی تعلّق دارد و نشان می‌دهد كه احترام به شيخ از محدودة پيروان اسلام گذر كرده و بوداییان منطقه را نيز در برگرفته است. نقل است که شيخ احمد قمی در سال 922 قمری (1543 ميلادی) در محلّة پایین شهر قم متولّد شد و دوران جوانی شيخ احمد با تأسیس سلسلة صفويه در ايران مقارن بود. با استحکام قدرت سلسلة صفوی و توسعة روابط ايران با كشورهای ديگر، هیئت‌های مذهبی و تجاری از ايران به سوی ديگر ممالک رهسپار شدند. تقریباً در پايان قرن شانزدهم و حدود ده سال پس از آغاز سلطنت نارسون کبیر، یک کشتی زیبا و بزرگ ايرانی پس از سفری پرمخاطره به قصد اقامت، رهسپار آيوتايا شد. مديريت كشتی بر عهدة شيخ احمد بود که در آن زمان، بیش از پنجاه سال داشت و به چند زبان خارجی مسلّط بود. تعدادی از تجّار و ملّاحان، از جمله محمّدسعيد برادر کوچکتر شيخ، وی را همراهی می‌كردند. در آن زمان به دليل حضور وسيع نمايندگان خارجی، فضایی آزاد و مناسب برای فعّالیت‌های تجاری - فرهنگی در پايتخت «سيام» به وجود آمده بود و دولت به كسانی كه درصدد فعّالیت‌های مذهبی بودند، چندان سخت نمی‌گرفت. همين وضع موجب شد تا شيخ احمد بتواند نوعی فعّاليت دوگانة تجاری - مذهبی را آغاز كند. پس از ده سال اقامت در آيوتايا، شهرت شيخ چندان زياد شد كه ملاقات و همكاری با او در امور تجارتی و فرهنگی جزو برنامه‌های خانواده‌های بزرگ و معروف شهر شده بود. در همين زمان شيخ با دختری جوان از خانواده‌ای متشخّص به نام اب چوای ازدواج كرد. حاصل اين وصلت یک دختر و دو پسر بود. پسر بزرگتر چوئن، ناميده شد و پسر کوچکتر پیش از اینكه به ده سالگی برسد، درگذشت. دختر نيز شی نام داشت. با این فرزندان، نخستين شاخة خانوادة تايلندی‌تبار شيخ احمد قمی شكل گرفت.
موقعيت تجاری شيخ احمد باعث شد تا از سوی تعدادی از بازرگانان، به عنوان رئیس انتخاب شود و همين انتخاب به او امكان داد تا هرچندگاه یک بار به ديدار شاه برود و امتیازهای مهمّی برای رونق كارهای خود و یارانش به دست آورد. وی در سال‌های 1609 و 1610 به عنوان یكي از متنفّذترين شخصیت‌های كشور درآمد. شاه تایلند، وزارت امور داخلی، مديريت تجارت خارجی و مسئولیت مديريت امور اقلیت‌های خارجی را به تناوب به وی سپرد. سرپرستی گمرك، مسئول روابط اقليت‌های خارجی و مديريت بندر از دیگر مشاغل شیخ بود.
تأسیس «نهاد شیخ‌الاسلامی» از دستاوردهای مهمّ شیخ احمد است. اين نهاد هنوز به كار خود ادامه داده و تايلند تاکنون هجده شیخ‌الاسلام داشته است. براساس سوابق تاریخی، منصب شیخ الاسلامی كه به نحوي وزير امور مسلمانان به حساب می‌آید تا قبل از ورود شيخ احمد، به صورت رسمی وجود نداشت و شیخ الاسلام فرد عالی رتبه‌ای محسوب نمی‌شد. شیخ احمد
اوّلين شیخ‌الاسلام برجسته بود و تأسیس نهاد شیخ‌الاسلامی در سرزمین بودایی تایلند، اعتبار و امتیاز ویژه‌ای برای مسلمانان آورد و نشانگر توجّه خاندان سلطنت و دولت تایلند به آنان بود. خاندان سلطنتی سیام درس‌های بسیاری از تجارب بازرگانی ایرانیان به خصوص توصیه‌های شیخ احمد قمی آموختند. شیخ احمد همچنین موجب ترویج اسلام و به ویژه مذهب شیعه در تایلند شد. تا قبل از آمدن شیخ احمد قمی به آیوتایا، مردم این کشور اطّلاعی از مذهب شیعه نداشتند و به دنبال تبلیغات شیخ احمد، در مدّت کوتاهی شهر آیوتایا دارای اقلیت قابل توجّهی از شیعیان شد. در آن زمان، به سبب ارتباط خوب دربار با مسلمانان، زمینه برای تبلیغ اسلام فراهم بود و در نتیجه در سال 1686م.، تنها در شهر «تناسريم»، ده هزار مورد از تشرّف غیرمسلمانان به دين اسلام اتّفاق افتاد. در همان زمان در پايتخت كشور سيام دو هزار شيعه در مراسم سوگواري امام حسن(ع) و امام حسين(ع) شركت می‌کردند و از ارج و قرب زيادي در پيش پادشاه برخوردار بودند.
پس از فوت شيخ احمد پسرش جانشين او گرديد و اولاد وی تا سقوط ايوتایا ( 1767م.) دارای مقامی مشابه وزير كشور بودند. حضور شيخ احمد و اعقاب وی در سيام، موجب تأثیرپذیری مردم تایلند از رسوم ایرانی شد. در اين دوران آداب و رسوم درباري و درباريان تحت تأثیر رسومات ايران قرار گرفت. شاه ناراي در لباس پوشيدن، غذا خوردن و روش‌های معماري مورد علاقه‌اش، تحت تأثیر فرهنگ ايراني بود. وی به طور مرتّب با ايرانيان ديدار می‌کرد و از آداب، رسوم، غذا و نوشيدني آنها لذّت می‌برد.
در اواخر خرداد 1385 به پیشنهاد سفارت، «شرکت پست جمهوری اسلامی ایران» جهت بزرگداشت شیخ احمد قمی، تمبر یادبود وی را منتشر کرد. بر روی این تمبر تصاویری از «حافظیه» در «شیراز» و «مرقد شیخ احمد قمی» در آیوتایا پایتخت سابق تایلند نقش شده بود. در روزهای پایانی مأموریت در تایلند، خوشبختانه با رسیدن کاشی‌های مربوط به مرقد شیخ احمد قمی، مرمّت و کاشی‌کاری این بنا با کاشی‌هایی که در «مشهد» و توسط «شرکت کاشی گوهرشاد» ساخته شده بود، آغاز شد. یک گروه از کاشی‌کاران تایلندی پس از انعقاد قرارداد با سفارت، این کار را آغاز کردند. مرمّت این بارگاه جلوة زیباتری به آن بخشید و مرقد را در معرض دید گردشگران ایرانی و تایلندی قرار داد.