الهیات را حمل کردیم؛ هضم نکردیم!

حسن فرامرزی

گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام‌والمسلمین یحیی جهانگیری‌سهروردی، مبلّغ بین‌المللی

حجّت‌الاسلام‌و‌المسلمین یحیی جهانگیری سهروردی، رسالة دکترای شیعه‌شناسی با گرایش کلام اسلامی خود را در دانشگاه «ادیان و مذاهب قم» دفاع کرده است و در «حوزة علمیة قم»، شاگرد عالمان بزرگی، چون آیت‌الله جوادی‌آملی، آیت‌الله العظمی بهجت و حجّت‌الاسلام والمسلمین هادوی‌تهرانی بوده است.

او امروز در زمرة مبلّغان بین‌المللی «ایران» است. از تألیفات وی می‌توان به کتاب «مسجد مجازی، رهیافت‌ها و راهکارها»، «دین و فضای سایبر، راهبرد‌ها و رسالت‌ها» و «جریان‌های تکفیری، ریشه‌ها و پیامدها» اشاره کرد. بهانة گفت‌وگوی ما با این پژوهشگر و مبلّغ بین‌المللی در این‌باره بود که چرا دروس معارف در مدارس و دانشگاه‌های ما نتوانسته است غذای روحی غنی و جذّاب برای دانش‌آموزان و دانشجویان باشد. در پاسخ به این سؤال و در ادامة گفت‌وگو به الهیات مضاف و تجربة غرب در کارا و چابک کردن الهیات در پاسخ به مسائل روزمره پرداخته‌ایم.

• مسئله‌ای که امروز با آن مواجهیم، این است که آموزش معارف و الهیات که بخشی از محتوای نظام آموزشی ما از ابتدایی تا دوران راهنمایی، متوسطه و آموزش عالی را دربرمی‌گیرد، نتوانسته است چهره‌ای تازه و جذّاب برای نسل امروز ما داشته باشد. ریشة این رویداد را در چه می‌دانید؟

نه تنها دانش‌آموخته‌های پزشکی و مهندسی ما عموماً با محتوای این دروس ارتباط برقرار نمی‌کنند و انگیزة جدّی‌ای در این زمینه دیده نمی‌شود، بلکه اساساً رشته‌هایی که تم و محتوای معارفی دارند هم با استقبال گرمی مواجه نمی‌شوند. همچنین روز به روز از میزان تقاضا برای ورود به حوزه‌های علمیه و رشته‌های معارف به میزان قابل توجّهی کاسته می‌شود.

• ممکن است برخی بگویند این یک مسئلة جهانی است.

اتّفاقاً سیستم‌های آموزشی پیش رو در دنیا، فضای متفاوت و خلّاقانه‌ای را در الهیات و معارف پدید آورده‌اند.

• پس چرا عموماً در رسانه‌های ما این‌طور موضوع منعکس می‌شود که گریز از معنا و الهیات یک اپیدمی جهانی است؟

به نظرم این به خاطر فقدان شناخت دقیق و به‌روز و از نزدیک با واقعیت‌هاست.

• شما مبلّغ دینی بین‌المللی هستید و طبیعتاً به کشور‌های مختلفی سفر کرده‌اید. مشاهدات شما در این زمینه چه می‌گوید؟

امروز فضایی که در دنیا رشته‌های مطالعات دینی را در بر گرفته، با تصویر ذهنی ما از مواجهه با الهیات در قرن نوزدهم کاملاً متفاوت است. ما متأسّفانه همچنان در اروپای قرن ۱۹ مانده‌ایم و گمان می‌کنیم اروپای امروز هم یک اروپای دین‌ستیز است. همچنان بسیاری گمان می‌کنند گزاره‌های اخلاقی و دینی نزد غربی‌ها بی‌معناست و فضایی پوزیتیویستی و تجربه‌گرایی سبب شده است الهیات بی‌معنا و خرافی جلوه کند؛ در صورتی که امروز الهیات و معارف اروپای قرن ۲۱ با آنچه در ۲۰۰ سال پیش روی داده کاملاً متفاوت است و نه تنها دین در ساحت حیات اجتماعی این جوامع حضور دارد که در دپارتمان‌های علمی و معتبر دنیا مثل «هاروارد»، کرسی شیعه‌پژوهی برقرار است یا در «آکسفورد»، مطالعات دینی. خب یافتن این واقعیت‌ها در دنیای به هم پیوستة امروز کار چندان سختی نیست. در «گوگل» جست‌وجو کنید. می‌بینید در دانشگاه «دورهام» الهیات‌پژوهی و اسلام‌پژوهی جریان دارد. پس آنچه اشاره شد ادعّا نیست، یک واقعیت است.

• با این تفاصیل چرا در دنیای غرب رابطه با معارف و الهیات یک رابطه از جنس‌گزیر است؛ امّا وقتی ما تجربه می‌کنیم، به شکل‌گزیر می‌شود.

عوامل مختلفی در این زمینه دخیل هستند و می‌توان از منظر آموزش و سیستم Education به این موضوع مهم توجّه کرد که امروز در غرب، رشتة معارف دینی و الهیات را - چه مسیحی، چه اسلامی و چه ادیان دیگر - به عرصة نیاز انسان پیوند زده‌اند، بنابراین نوع الهیاتی که امروز در غرب تجربه می‌شود، با الهیات قرون گذشته کاملاً متفاوت است.

• در واقع می‌گویید الهیات و معارفی که ما امروز در کشور تجربه می‌کنیم، نیازمحور نیست.

همین‌طور است. در کشور ما حوزة الهیات، آموزه‌محور است؛ نه نیازمحور.

• مثال می‌زنید؟

فرض کنید من در کلاس الهیات، این بحث را مطرح می‌کنم که آیا صفات خدا، عین ذات است یا زائد بر ذات یا مثلاً می‌گویم «قرآن»، حادث است یا قدیم. خب دانشجوی امروز برمی‌گردد به من می‌گوید: ?So What (خب که چه؟) واکنش آن دانشجو این است که اینها به چه درد امروز من می‌خورد؟ چه مسئله‌ای را از امروز من حل می‌کند.

• در واقع آن دانشجو انتظار دارد الهیات، نقشی زنده و پویا در زندگی او بازی کند و صرفاً یک مفهوم حاشیه‌ای و برکنار نباشد.

علّت اینکه امروز نسل ما با معارف و الهیاتی که ما در مدرسه و دانشگاه ارائه می‌کنیم ارتباط برقرار نمی‌کند، این است که الهیات ما مبتنی بر دگم‌ها و آموزه‌هاست.

من اسم این آموزه‌ها را آموزه‌های سرد می‌گذارم.

بله. اینها آموزه‌های ذهنی است و نمی‌تواند جای ایمان و اعتقاد را بگیرد؛ در حالی‌که ما می‌خواهیم آموزه‌های ذهنی را به جای ایمان، تحویل دانش‌آموز و دانشجو بدهیم. ما می‌آییم براهین اثبات خداوند را به جوان‌ها ارائه می‌کنیم؛ در حالی‌که این براهین، مسئلة آن جوان نیست. می‌دانید چرا؟ چون خدایی که ما به این وسیله می‌خواهیم به آن جوان معرفی کنیم، در حیات اجتماعی او حضور ندارد و آن Problem یا مسئلة او را حل نمی‌کند. امروز در غرب، آموزش الهیات معطوف به نیاز است، اصطلاحاً می‌گوییم «الهیات مضاف»، یعنی الهیات یک سوی قضیه است و آن طرف‌تر، ساحت نیاز‌های بشر قرار دارد که به آن الهیات اضافه می‌شود.

• مثال می‌زنید؟

Peace theology یا الهیات صلح، یکی از همین الهیات‌های مضاف است. الهیات صلح می‌آید این موضوع را مطرح می‌کند که الهیات چگونه می‌تواند در میان انسان‌ها صلح ایجاد کند. منشأ و خاستگاه این‌همه خشونت در حیات اجتماعی انسان چیست. الهیات صلح به این روایت می‌پردازد که خالق همة ما یکی است، ما یک خالق داریم و آدم(ع)، پدر ماست؛ امّا اکنون چرا به نزاع و کشمکش و جنگ رسیده‌ایم؟ از جمله الهیات مضاف که در جهان ما دارد نقش خود را ایفا می‌کند Environmental theology یا الهیات محیط ‌زیست است. شما می‌دانید امروز رابطة انسان معاصر با محیط ‌زیست به بحرانی‌ترین نقطة خود رسیده است و هشدار‌هایی که در این‌باره داده می‌شود و نشانه‌هایی که همین امروز می‌بینیم، بسیار نگران‌کننده است. خب ما چه زمانی می‌توانیم رابطه‌مان را با محیط‌ زیست به شکلی منطقی تنظیم کنیم. زمانی که بدانیم خاستگاه ما و آن محیط‌زیست یکی است.

• یعنی به شکل عمیق این موضوع را متوجّه شویم که دید برتری‌طلبی بر محیط‌زیست در نهایت این بحران را ادامه خواهد داد.

بله. الهیات محیط‌ زیست امروز در دنیا همین نقطة حساس را دنبال می‌کند که ما اگر معنای خود و محیط‌ زیست را درک نکنیم، از پس حلّ این مسائل برنخواهیم آمد. نگاه کنید در اسلام چقدر توجّه انسان‌ها به محیط ‌زیست جلب می‌شود، به آیاتی که به صراحت انسان‌ها را دعوت می‌کند در خلقت آسمان‌ها و زمین دقّت و توجّه کنند.

• آیه‌ای در قرآن برای من مایة حیرت است. انگار خداوند می‌گوید این شما هستید که وقتی به پشه نگاه می‌کنید از بالا به آن می‌نگرید، امّا من به پشه از بالا نگاه نمی‌کنم، من به پشه از روبه‌رو نگاه می‌کنم و آن نگاه برتری‌طلبی شما را ندارم، بنابراین خجالت نمی‌کشم از یک پشه مثال بزنم:

«إِنَّ اللهَ لَا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مثلاً مَا بَعُوضَه فَمَا فَوْقَهَا.»

نکتة قابل تأمّلی است. اساساً بحران فعلی که انسان مدرن در رابطة خود با طبیعت به آن دچار شده همین نگاه از بالا به موجودات است؛ در حالی ‌که الهیات به ما یاد می‌دهد خود را برتر از موجودات دیگر ندانیم، بنابراین اگر الهیات طبیعت به شکل زنده و پویا در فضای جامعه حضور داشته باشد، به نیاز و سرگشتگی امروز من در تنظیم یک رابطة درست با طبیعت و نه استثمار و بهره‌کشی از آن پاسخ درست خواهد داد و من را به عنوان یک انسان متوجّه هنجار‌ها خواهد کرد.

• در واقع الهیات مضاف، الهیات درد و مسئله و کنش واقعی است.

مثال می‌زنم. امروز فقدان اخلاق جنسی به صورت جامع چقدر در جامعة ما و جوامع دیگر مسئله آفریده است. الهیات به این عرصه ورود می‌کند؛ چون وقتی معنا را از کنش جنسی می‌گیرید، به بی‌مهاری و افزون‌خواهی می‌رسد. کنش جنسی چرا در دنیای امروز به تجارت، تجارت و انواع انحرافات دیگر کشیده شده است. حال الهیات اخلاق جنسی درصدد است بگوید چگونه می‌توان اخلاق را پشت این

میل و کنش جنسی حاضر کرد؛ امّا وقتی اخلاق در این حوزه غائب می‌شود، ما از یک کنش سالم جنسی، به پورن، تجارت جنسی و دیگر انحرافات می‌رسیم.

• پس الهیات مضاف، الهیات کنج عافیت نیست، الهیات حضور در جامعه است.

ما امروز در مجموعة این الهیات، الهیاتی داریم با عنوان Disability Theology یا الهیات معلولیت. چقدر در جامعة ما سخن از این است که معلولان، حقوق برابر با شهروندان دیگر دارند. چقدر سخن از این است که شما از بالا به معلولان نگاه نکنید؛ ولی سؤال این است: چرا این بحث‌ها به جایی نمی‌رسد. چرا واقعاً معلولان به خاطر معلولیت، رنج مضاعفی را در زندگی اجتماعی تحمّل می‌کنند. علّت این است که نگاه ما در این‌باره دچار خلل و کاستی جدّی است. ما هنوز این قشر از جامعه را آدم‌های ناقص، غیرکامل و سزاوار ترحّم می‌دانیم.

• تصوّر غلط ما این است که خدا کم‌کاری کرده باشد.

بله. بنابراین ما در این‌باره موضع داریم؛ انگار نمی‌توانیم این موضوع را بپذیریم که این فرد کامل است. می‌خواهیم او را به هر شیوه‌ای به خیال خودمان کامل کنیم.

• خوانش الهیاتی از معلولیت چه می‌گوید؟

خوانش الهیاتی از معلولیت می‌گوید. ما حق نداریم اینهارا ناقص ببینیم و دست و پا بزنیم تا آنها را کامل کنیم.

• در واقع ما دچار انحراف در خوانش خودمان هستیم. چون خود را به درستی نمی‌خوانیم، آن نیاز به تغییر را در آن کسی که او را معلول می‌یابیم، فرافکن می‌کنیم.

دقیقاً همین‌طور است. خوانش الهیاتی یعنی دعوت به خوانش خویشتن. الهیات معلولان می‌گوید تو نگاهت را باید چنان تغییر دهی که آن فرد را معیوب نبینی. این‌طور بگوییم، آنچه به عنوان عیب در معلول می‌بینی، انعکاسی از آن چالش درونی خود توست. خوانش الهیاتی از معلولیت می‌گوید: جهان رنگارنگ است، جهان متنوّع است. قرار نیست همه یک نوع بدن، یک نوع بینایی، یک نوع شنوایی و یک نوع راه رفتن داشته باشند. خوانش الهیاتی از معلولیت می‌گوید که ما باید چشم‌ها و بینشمان را تغییر دهیم؛ نه اینکه درصدد رفع و رجوع کاستی‌ای باشیم که به خیال خودمان در آن معلول وجود دارد. فرض کنید ما هنوز در جامعه به تی‌اس‌ها یا دوجنسه‌ها یا کسانی که جنسیت آنها با جنسیت رایج و رسمی به عنوان زن یا مرد تطبیق نمی‌کند، به چشم موجوداتی عجیب و غریب و غیرعادّی و معلول نگاه می‌کنیم و ماحصل این نگاه این است: کسی که جنسیت او با آن تعریف رایج از جنسیت تطبیق نمی‌کند، احساس شرم و خجالت دارد و خجالت می‌کشد بگوید من دوجنسه هستم یا اینکه می‌خواهد هر طور که شده خودش را به تیغ جراحی بسپارد؛ چون فشار زیادی از سمت جامعه و خانواده به او وارد می‌شود.

• چرا این فشار وارد می‌شود؟

چون ما نگاه بسته‌ای داریم و می‌خواهیم هر چیزی را که می‌بینیم، منطبق با آن کلیشه و تعریف ذهنی ما باشد. چون جنسیت در نگاه من فقط در آن دو گزینه می‌گنجد و جایی را نمی‌توانم برای گزینة دیگری باز نگه دارم، بنابراین فرد از اینکه مثلاً یک معلول است یا نه و جنسیت او در آن چارچوب متداول نمی‌گنجد، احساس شرم و خجالت می‌کند؛ در صورتی که الهیات معلولیت به دنبال این کنش است که جامعه پذیرای این تنوّع باشد. توجّه کنید که هنوز هم بسیاری از ما عرصة الهیات را یک عرصة فانتزی، انتزاعی و برکنار از جامعه می‌دانیم. اصلاً چرا والدین آن اهمّیتی که به دروس دیگر قائل هستند، به معارف و الهیات قائل نمی‌شوند؟

• چون تصویر ذهنی ما از الهیات آموزه‌هایی برکنار و جدا از زندگی است.

وقتی شیوة ارائه معارف و الهیات در آموزش و پرورش و آموزش عالی ما به گونه‌ای است که مخاطب به عینه می‌بیند، یک سری دگم‌ها را باید حفظ کند، شما چه انتظاری دارید؟ الهیاتی که ما عرضه می‌کنیم، مشکل‌محور نیست و با مسئله‌های روز خود را مواجه نمی‌کند. بنابراین مخاطب این حس را دارد که الهیات، درسی است که فعلاً باید تحمّل کرد؛ چون برای گرفتن مدرک فعلاً به حفظ محتوای آن نیاز داریم.

دو ساحت را تأیید نمی‌کند. آیا در میان گونه‌های مختلف الهیات مضاف می‌توان مدرک روشنی در این‌باره ارائه کرد؟

Neuro Theology یکی از مصادیق این روز‌های پیوند میان الهیات و علم روز است که اگر ترجمه کنیم، همان الهیات عصب‌شناسی یا الهیات علم عصب می‌شود. عصب‌شناسی یکی از تخصّصی‌ترین رشته‌های علوم پزشکی است؛ امّا امروز در غرب همین گرایش تخصّصی را در پیوند با الهیات هم می‌بینند.

• در واقع شما می‌گویید پیوند میان معارف و الهیات و علم به شکل واقعی و نه جزیره‌ای روی داده است.

بله. موضوع این است که در دانشکده‌های پزشکی ما دانشجو موظّف است دروس معارف را بگذراند؛ امّا به این صورت که پزشکی برای خودش جلو می‌رود و آن معارفی هم که ما عرضه می‌کنیم برای خودش. اینها به صورت فیزیکی ظاهراً زیر سقف دانشگاه علوم پزشکی جمع شده‌اند؛ امّا در واقع آن پیوند اتّفاق نیفتاده است. بنابراین نه اثرگذاری علمی دارد و نه اثرگذاری فرهنگی و روانی.

• امروز یکی از نقد‌هایی که گاه در رسانه‌ها می‌بینیم و البتّه در شبکه‌های اجتماعی هم بازتاب می‌یابد، دربارة کارایی نهاد‌ها و سازمان‌هایی است که از بودجة عمومی تغذیه می‌کنند و کارکرد آنها به نوعی با معارف و الهیات گره خورده است. ناکامی یا ضعف عملکرد این نوع نهاد‌ها را در چه می‌دانید و آیا فقدان یا کمبود آن نگاه مسئله‌محور در اینجا موضوعیت دارد؟

علّت اینکه ما هنوز در این عرصه حرف چندانی برای گفتن نداریم، به خاطر متدها، روش‌ها و بینشی است که می‌خواهیم به واسطة آن به اثرگذاری در ارائة پیام برسیم. اگر امروز در غرب توانسته‌اند میان الهیات و زندگی روزمرة جامعه پیوند برقرار کنند. به خاطر این است که آنها الهیات را به کف میدان آورده‌اند؛ امّا ما همچنان الهیات را در حاشیه نگه داشته‌ایم.

• از چه متد‌هایی استفاده می‌کنیم که الهیات به حاشیه می‌رود؟

ما هنوز هم به دنبال آن هستیم که خداباوری را در بین مردم تقویت کنیم. بسیار خب! می‌پرسیم چطور می‌خواهید این کار را انجام دهید؟ می‌گویند با برگزاری کارگاه و همایش، یعنی ما همچنان امید داریم این شکل از پاسخ دادن به مسائل به کمکمان بیاید. در واقع تفاوت بنیادین میان الهیات کارا و الهیات ناکارآمد در این است که شما در الهیات کارا، الهیات را نشان می‌دهید؛ در حالی‌زکه در الهیات ناکارآمد دربارة الهیات سخن می‌گویید.

• این‌طور می‌توانیم بگوییم که ما با الهیات عینی و دربارة الهیات سر و کار داریم؟

بله. الهیات را باید نشان داد. این الهیات که بشود نشان داد این موجود زنده است و طبیعتاً در جامعه نفس می‌کشد، امّا اینکه ما مدام دربارة الهیات سخن بگوییم، دیگر یک موجود زنده نیست. بنابراین کارایی هم ندارد.

• من سال‌ها پیش کتابی از آیت‌الله جوادی‌آملی می‌خواندم به نام «شمس‌الوحی تبریزی» که دربارة منش و سلوک اخلاقی - علمی علّامه طباطبایی نوشته بودند. در آنجا اشاره می‌کنند که علّامه طباطبایی رغبتی به برگزاری کلاس اخلاق نداشتند و معتقد بودند اخلاق، درس‌دادنی نیست؛ بلکه باید در رفتار آدم‌ها تجلّی پیدا کند. نقل کرده بودند که علّامه معتقد بودند کسی که تواضع را در خود درونی کرده باشد. نشستن، برخاستن، سکوت و حرف زدن چنین فردی درس اخلاق است تا اینکه فردی به این ساحت نرسیده باشد و مدام دربارة اخلاق سخن بگوید.

اصلاً چرا سازمان‌های ما دربارة اشاعة الهیات و معارف همچنان دچار سردرگمی هستند؟ وقتی موضوع به شکل درونی برای من آشکار و شفاف نشده باشد، متد، منهج و روش اشاعة آن نیز برایم مبهم خواهد ماند. بنابراین طبیعی است ما همچنان بخواهیم با گفتن و نه نشان دادن، خداباوری را در بین مردم تقویت کنیم.

‌

• می‌توانیم این‌طور بگوییم که ما الهیات را حمل می‌کنیم؛ در حالی که با حمل الهیات نمی‌توان جان‌پروری کرد؛ بلکه با هضم و جذب آن این اتّفاق می‌افتد.

دقیقاً! ما الهیات را حمل می‌کنیم؛ نه هضم. وقتی من این معارف را دریافت کردم و به شکل عمیق با آن ارتباط برقرار کردم. این توجّه در نگاه من به همة موجودات خود را نشان می‌دهد؛ یعنی حتّی وقتی به یک سوسک نگاه می‌کنم، این را کاملاً حس می‌کنم که خالق من و آن سوسک یکی است. بنابراین خود را بالاتر از طبیعت حس نمی‌کنم.نگاه فخرفروشانه و مداخله‌جویانه‌ای به طبیعت ندارم؛ چون می‌دانم به واسطة یک خالق من یا همة اجزای طبیعت در ارتباط هستم. پس هیچ وقت به حریم طبیعت تجاوز نمی‌کنم؛ امّا این ماحصل، آن الهیاتی است که در چشم، گوش و قلب من جریان دارد نه اینکه صرفاً یک آموزة بی‌روح و در حاشیه باشد؛ نه اینکه من الهیات را در این حد دریافت کنم که مثلاً معتزله دربارة فلان مسئله چنین چیزی می‌گفت و اشاعره نظر دیگری در این‌باره داشت.

• شاید یکی از علل اینکه ما به آن نوع الهیات نمی‌رسیم، اصراری است که به ذهنیت و قضاوت‌های چکش‌نخورده و خام خود داریم و به واسطة این ذهنیت‌ها ارتباط خود را با آن واقعیت از دست می‌دهیم.

من یک مثال می‌زنم. متأسّفانه بسیاری از مؤسّسات فرهنگی و تبلیغات دینی ما هنوز در اروپای قرن ۱۹ مانده‌اند. شما مرتّب این را می‌بینید که دربارة اروپای سکولار سخن می‌گوییم؛ در حالی ‌که من به جرئت و بر اساس مشاهداتی که داشته‌ام، می‌گویم اروپای قرن ۲۱، اروپای امروز سکولار نیست. شما وقتی «نروژ» بروید، می‌بینید دولت نروژ به افرادی که در ساعاتی از روز یا هفته در معبد، مشغول توجّه، تزکیه و عبادت می‌شوند، یارانه می‌دهد. حالا این معبد می‌تواند مسجد مسلمان‌ها باشد یا کلیسا یا هر عبادتگاه دیگری. مهم این است که دولت نروژ این را می‌فهمد که عبادت و حضور در یک مکان مذهبی، این فرد نروژی را آرام و نیرومند می‌کند و آن موج‌های منفی و انرژی‌های زائد را از او می‌گیرد. بنابراین دولت نروژ برای ساعات حضور در معابد، یارانه می‌دهد؛ چون به چشم یک سرمایه‌گذاری به آن نگاه می‌کند؛ حال چطور می‌توان جامعة نروژ را سکولار به حساب آورد؟ ما فکر می‌کنیم با توّسل به آرم و نشان می‌توان جامعه را دینی کرد؛ در صورتی که جامعه با آرم و نشان دینی نمی‌شود. من برای ویزای «کانادا» به سفارت این کشور مراجعه کرده بودم. با لباس عادّی هم رفته بودم و عکسی هم که برای سفارت دادم، عکسی با لباس عادّی و بدون عمّامه بود. یک‌دفعه از بین عکس‌هایی که به متصدّی ویزا دادم، عکسی با لباس روحانی هم بیرون آمد. پیش خودم گفتم ممکن است نسبت به روحانیون جبهه داشته باشند. حالا بهانه‌ای می‌آورند و کار ویزای من به تعویق می‌افتد. دیدم متصدّی سفارت به من گفت: ?Are u Sheikh (آیا شما شیخ - روحانی - هستی؟) گفتم بله. متصدّی برگشت به من گفت: پس من باید این مقدار از پول ویزا را به شما برگردانم. گفتم چرا؟ گفت: دولت کانادا به دو قشری که وارد این کشور می‌شوند، ارزش بیشتری قائل است و آنها را مشمول تخفیف در صدور روادید می‌داند: یکی معلّم‌ها هستند و دیگری واعظان اخلاقی. پرسیدم: برای چه؟ گفت: برای اینکه این افراد، نُرم‌ها و هنجار‌های اخلاقی را در جامعه