کاربردهایی در روانشناسی جاسوسی

عمر هارون خلیفه/ ترجمة علی شمس

روانشناسی و سرویس اطّلاعاتی انگلستان

سازمان اطّلاعاتی «MI5 انگلستان» در سال 1909م. به ریاست کاپیتان فیرنون کیل تأسیس شد. در آن زمان «وزارت جنگ انگلستان» به این نتیجه رسیده بود که درگیری‌های دائم در «اروپا» وجود یک سازمان ضدّجاسوسی در انگلستان را ضروری می‌کند.1

سرویس MI5 به سرعت فایده و کارآیی خود را نشان داد و طیّ مدّتی کوتاه که از جنگ جهانی اوّل می‌گذشت، تمام جاسوسان آلمانی را به محاصره درآورد. کیل توانسته بود سازمانی برجسته را با کمترین هزینه، امّا متّکی بر توان تشخیصی خود بنا کند.

شروع درخشش MI5 پس از جنگ جهانی اوّل و در عملیات موفّقیت‌آمیز «آرکوس»

سال 1927م. بود. بدین ترتیب که پلیس انگلستان به دستور MI5 طیّ عملیاتی به یک هیئت بازرگانی «شوروی» در «لندن» حمله کرد و از این طریق، بسیاری از فعّالیت‌های جاسوسی آنان را کشف نمود. عملیات آرکوس موجب شد که در سرویس MI5 این اعتقاد همگانی ایجاد شود که رژیم نوپای شوروی، یک دشمن اصلی و بزرگ است و باید همة امکانات را در راه مبارزه با آن به کار گرفت. MI5 آنگاه به استخدام کارکنان متعدّدی از بین افراد تحصیل کرده و با استعداد پرداخت. معمولاً فارغ‌التّحصیلان دانشگاه «آکسفورد» یا «کمبریج» به استخدام MI5 یا MI6 در می‌آمدند. البتّه سرویس‌های اطّلاعاتی «آمریکا»، شوروی و [رژیم] اسرائیل نیز همین شیوه را برای استخدام نیروهای جدید اجرا می‌کردند؛ یعنی افراد زبده و تحصیل‌کردة دانشگاه‌های کشورشان را جذب می‌نمودند. کارهای پرهیجان سرویس اطّلاعاتی داخلی انگلستان، معمولاً در ساختمان «لانکستر» انجام می‌شود. در آنجا طیّ دهه‌های 1950 و 1960م. همایش‌های مربوط به مستعمره‌های انگلیس برگزار می‌شد.

وقتی مک میلان، نخست‌وزیر انگلستان شد، مستعمره‌های این کشور دچار تحوّلات گسترده‌ای شد. در دورانی که MI5 مسئولیت امنیت و جمع‌آوری اطّلاعات پنهان در تمام مناطق زیر سلطة انگلستان را عهده‌دار بود، فشار زیادی را برای جمع‌آوری اطّلاعات مناسب و لازم به هنگام برگزاری مذاکره‌های مربوط به استقلال مستعمره‌ها تحمّل می‌کرد.

جنگ ثابت کرد که دانشمندان، بدون نیاز به تراکم نیرو هم می‌توانند مشکلات سرویس اطّلاعاتی را حل کنند. البتّه بدون شک، وجود برخی افراد لازم بود؛ ولی تعدیل نیرو در خدمت به صرفه‌جویی اقتصادی، محتاج ابتکاری لازم بود. شاید نیاز به صرفه‌جویی و کاهش هزینه در زمان جنگ خود را نشان داد. از این‌رو، به طرزی خلّاقانه، روش‌ها و ابزار صرفه‌جویانه‌ای ارائه شد تا پرونده‌های اطّلاعاتی مربوط به سیاست‌های کوتاه‌مدّت، در دستور کار قرار گیرد و پرونده‌هایی که برای رسیدگی به زمان بیشتری نیاز داشتند، به وقتی دیگر سپرده شوند2 تا به سرعت و در زمان مناسب، نتایج لازم را کسب کند. در واقع، ابتکار ارائه شده در آن هنگام، مبتنی بر حدّاکثر کار با حدّاقل نیروهایی بود که در کارشان زبده‌اند.

سرویس اطّلاعاتی [رژیم] اسرائیل نیز این درس را از سرویس اطّلاعاتی انگلستان به خوبی آموخت و مسائل و نیازمندی‌های جنگی خود را (جاسوسی در زمان جنگ) با تعداد اندکی از جاسوسان مجرّب به انجام می‌رساند.

اجرای یک برنامة اطّلاعاتی - امنیتی به صورت بهره‌گیری انبوه از عوامل، افسران و مأموران اطّلاعاتی - نظامی نیست؛ بلکه در سرویس اطّلاعاتی انگلستان، عملیات تهاجمی پنهانی بیشتر شبیه به کار و وظایف واحدهای خدمات ویژة هوانوردی انجام می‌شود. همچنین واحدهای عملیات روانی3 را بر پشتیبانی حمله‌های نظامی به عهده دارند. در سال 1971م. ارتش انگلستان دارای یک بخش جنگ روانی با 30 کارمند بود. مأموران عملیات روانی در سه پایگاه دریایی مستقر بودند و یک واحد دیگر هم در وزارت دفاع مستقر بود. «مؤسّسة مشترک جنگ» وظیفة آموزش‌های جنگ روانی را بر عهده داشت. در این مؤسّسه، دو نوع دورة آموزشی برگزار می‌شد: دوره‌ای برای افسران همان اداره و دورة آموزشی دیگر برای افسران یگان‌هایی که وظیفة طرّاحی عملیات روانی و اجرای آن را بر عهده داشتند. در این دوره‌ها، درس‌هایی دربارة انجام تبلیغات کمونیستی، جنگ‌های پارتیزانی شهری، فناوری نوین تبلیغات و تجربه‌های کسب شده از آخرین عملیات روانی تدریس می‌شد.

در سال 1976م. وزارت دفاع انگلستان مدّعی بود که 1858 افسر ارتش و 262 کارمند عالی‌رتبة غیرنظامی را طیّ سه سال آموزش داده تا آنان قادر به استفاده از فناوری روانی در اهداف امنیت داخلی شوند. در سرویس اطّلاعاتی انگلستان، کار بازجویی از متّهمان و مظنونان به عهدة چهار تیم جنایی منطقه‌ای بود که زیرمجموعة «پلیس پادشاهی رلستر» بودند. در سال 1976م. اعضای این تیم‌ها که 89 نفر بودند، آموزش کاربرد فناوری‌های روانی را از افسران اطّلاعاتی ارتش کسب کردند.3 با آنکه ممکن است واحدهای رزمی مخصوص جنگ روانی، از لحاظ تعداد اندک باشند، امّا ارتش انگلستان مدّعی است آنها مناطق بسیار گسترده‌ای را زیر قدرت نفوذ خود دارند.

نیروهای مسلّح و سازمان‌های دفاعی کشور، تنها با عملیات روانی می‌توانند در اقدام سیاسی برای بسترسازی جهت اقدام نظامی بعدی عمل کنند. جالب اینکه این اقدام به گونه‌ای انجام می‌شود که به طور کامل از نظام سیاسی مستقل جلوه می‌کند.

در نشریة «سان‌دی تایمز» انگلستان در شمارة مورّخ 2 اکتبر 1978 در گزارشی با عنوان «افکار عمومی و خدمات مسلّح» آمده است:

قدرت انگلستان در دفاع از خود، شاید بیش از آنکه به تعداد سربازان و کمیّت سلاح‌ها و مهمّات نظامی متّکی باشد، به میزان و چگونگی تأثیرپذیری افکار عمومی کشور از تبلیغات وابسته است. کاربرد فعّالانه و گسترده‌تر عملیات روانی، می‌تواند نظامیان را به دستیابی به پیروزی سیاسی در اکثر موارد قادر کند.

کار ویژة عملیات روانی مبتنی بر فهم واقعی از اوضاع، در سرزمین‌های پهناور گسترده‌ای است که انگلستان به استعمار آنها مشغول است. منازعه‌ها و مناقشه‌های انگلستان و شوروی در جنگ‌های گرم و سرد، نقشی عمده در پیشرفت فناوری و کاربردهای روانشناسی داشت.

در بهار 1956م. که جمال عبدالنّاصر با سیاست‌هایش، بحران «کانال سوئز» را رقم زد، روابط انگلستان و «مصر» به سرعت متشنّج شد. انگلیسی‌ها طرّاحی‌ها برای انجام عملیات در «سفارت مصر در لندن» را شروع کردند. آنان نخست نقشه و تعداد کامل تمام پریزهای تلفن در داخل سفارت مصر را به دست آوردند. سپس ادارة پست و تلفن لندن، خطّ تلفن در داخل سفارت مصر را قطع کرد و منتظر شدند تا مصری‌ها با این اداره تماس بگیرند. آنگاه رایت - یکی از مأموران اطّلاعاتی که با پوشش مهندس وارد عمل شده بود - به همراه فردی که قرار بود یک میکروفن یا دستگاه مراقبت در داخل گیرندة تلفن سفارت نصب کند، داخل سفارت مصر شدند.

مهم‌ترین خبرهایی که سرویس اطّلاعاتی انگلستان پس از نصب دستگاه‌های استراق سمع و نیز از طریق شکستن رمز به دست آورد، مربوط به مذاکرات مصر و شوروی در «مسکو» بود. انگلیسی‌ها دائماً این موضوع را از همین طریق دنبال کردند؛ زیرا سفیر مصر در مسکو، متن مذاکره‌ها را به سفارت مصر در لندن ارسال و سفارت مصر در لندن نیر آنها را برای «قاهره» مخابره می‌کرد.

کسب اطّلاعات از این طریق، «کمیسیون مشترک اطّلاعاتی در لندن» را قانع کرد که شوروی‌ها در اعلام تهدیدشان دربارة مداخله در بحران کانال سوئز به نفع مصری‌ها، کاملاً جدّی هستند. یکی از این پیام‌ها از لحاظ تأثیرگذاری، بسیار مهم بود. در آن پیام (ضمن ذکر جزئیات جلسة وزیر امورخارجة شوروی با سفیر مصر) چنین آمده بود که روس‌ها قصد دارند هواپیماهای زیادی را برای مقابله با انگلیسی‌ها تجهیز کنند. محتوای این تلگرام رمز که فوراً به کمیسیون مشترک اطّلاعاتی تحویل شد، آنتونی ایدن را به عقب‌نشینی از تصمیم‌هایش مجبور کرد.4

هدف نظری و تئوریک روانشناسی، عبارت از فهم و پیش‌بینی و کنترل رفتار است.

اعتقاد بر این است که قوانین و اصولی که روانشناسان کشف کرده‌اند، می‌تواند در بازی گرفتن انسان مورد استفاده قرار گیرد. در دهه‌های 1950 و 1960 میلادی، توجّه زیادی به پژوهش‌ها و فناوری‌های روان‌شناختی، به ویژه در زمینة کنترل رفتاری نشان داده شد؛ زیرا هدف بهره‌برداری از آن، در جنگ سرد بود. جنگ جهانی دوم به مثابة پایان سیاست انزواطلبی «آمریکا» بود. آمریکا در آن هنگام دریافت که بین او و دشمنانش از نظر اجرای تاکتیک‌های جنگی و عملیات پنهان، خلاء بزرگی وجود دارد. انگلستان چندصد سال بود که به انجام عملیات پنهانی مشغول بود تا به این وسیله سرزمین‌های درون امپراتوری خود را به یکدیگر متصّل کند. آلمان‌ها، فرانسوی‌ها و روس‌ها نیز از این بازی پنهان استفاده‌های بسیار کرده بودند، امّا هیچ‌کس این بازی را به خوبی انگلیسی‌ها بلد نبود. راز مهارت آنان در توانایی بسیج و به خدمت درآوردن دانش برای امور دفاعی بود. در اثر همین نگرش، شبکه‌ای پژوهشی به وجود آمد که به زمینه‌های گسترده‌ای - از فنّ شکافت اتم تا ممانعت از فروپاشی عقلی در حین جنگ - توجّه نشان داد.5

سرویس اطّلاعاتی انگلستان نقشی گسترده در عملیات پنهان دارد و شاید میان تمام سرویس‌های اطّلاعاتی امپریالیستی و استعماری، نقش این سرویس ریشه‌دارتر از همه است؛ گرچه در سال‌های اخیر شاهد افول نسبی این نقش هستیم.

به رغم سابقة انگلیسی‌ها، اکنون «سیا» نقش سرویس اطّلاعاتی یک غول را بازی می‌کند و حجم سرسام‌آوری از عملیات پنهان را انجام می‌دهد که گاه خواب و خیال می‌نماید. در حال حاضر اوضاع به‌گونه‌ای است که در بسیاری از پرونده‌های اطّلاعاتی، عملیات اطّلاعاتی انگلستان یا بخشی از عملیات اطّلاعاتی آمریکا یا تابعی از آن است؛ با آنکه سرویس اطّلاعاتی انگلیس، بانی تولّد و رشد سیا پس از جنگ جهانی دوم بود.

یکی از کارهای سرویس‌های اطّلاعاتی امپریالیستی، اعم از سرویس‌های آمریکایی یا انگلیسی، جمع‌آوری اطّلاعات، بررسی و تحلیل داده‌ها و نتیجه‌گیری‌های مشخّصی است که در ترسیم سیاست‌های مهمّ داخلی و خارجی دولت‌ها نقشی مهم دارد. این سیاست‌سازی‌ها که از رهگذر کار اطّلاعاتی انجام می‌گیرد، معمولاً یا در برابر تحرّکات داخلی یا در برابر کشورهای دیگر است.6

آنچه در پایان ین بخش می‌توان نتیجه گرفت، اینکه در میان سرویس‌های اطّلاعاتی انگلیس و آمریکا، توافق و همکاری راهبردی و فعّالانه‌ای در کاربرد روانشناسی در عملیات پنهان برقرار است.

پی‌نوشت: