گسترة کربلا، پهنة عاشورا

مرتضی مهدوی یگانه

معرفت به ابعاد حماسة عاشورا از یک منظر در گرو شناخت ابعاد مواجهة سالار شهیدان با دشمن است. از طرفی ابعاد وجودی شخصیت آن حضرت نیز در این مواجهه تأثیرگذار است. آن حضرت جانشین پیامبری است که از سوی خداوند برای جمیع عالمیان فرستاده شده است. پس حوزة جانشینی و امامت اباعبدالله(ع) نیز باید هماهنگ با سعة نبوّت رسول گرامی اسلام(ص) باشد و آن، جمیع عالم و همة عالمیان، بلکه تمامی تاریخ است.

امّا درون این دایرة وسیع، دوایر متّحدالمرکز دیگری نیز هست که آنها نیز قابل تأمّل هستند و در نتیجه در مطالعة حماسة عاشورا، همة این دوایر باید دیده شوند و گفتار این مقاله به گونة اختصار دربارة این موضوع است.

مواجهة نخست

اوّلین مواجهة سالار شهیدان در قیام عاشورا با حاکم زمان، یعنی یزیدبن معاویه بود؛ همان که حضرت فرمودند:

«إِذْ قَدْ بُلِيَتِ الْأُمَّةُ بِرَاعٍ مِثْلِ يَزِيد؛1

باید فاتحة اسلام را خواند آنگاه که امّت اسلام به حاکمی همچون یزید مبتلا شود.»

حاکمی که خود با گفتار و رفتارش، فاتحة اسلام را خوانده بود و اگر ما حقیقتاً معتقد باشیم که خون بر شمشیر پیروز است، پس لاجرم باید گفت آن حضرت در این مواجهه واقعاً پیروز شد.

مواجهة دوم

در مواجهة دوم، برخورد امام حسین(ع) بسیار وسیع‌تر و عمیق‌تر می‌شود و آن مواجهه با ریشه و مبدأ حکومت یزید، یعنی سقیفه بود. به همین دلیل است که در «زیارت عاشورا» برخورد و لعن بر «اوّل ظالم» جلوتر و مؤکّدتر است و شما باید در آغاز یکصد بار، ابتدای خطّ حاکمیت یزید؛ یعنی سردمداران سقیفه را لعنت کنید و سپس یزید را؛ بلکه در این سیر لعنت، در مرتبة پنجم یزید لعن می‌شود: «و العن یزید خامساً».

مواجهة سوم

در مواجهة سوم حضرت اباعبدالله(ع) با دشمن بشریت رو به رو است. در اینجا نگاه حضرت به نجات عبادالله و تمام بندگان خدا مواجه است؛ یعنی جهل، گمراهی و زبونی انسان‌ها. هرچند به نظر برخی از اهل معرفت، مواجهة امام حسین(ع) یک مواجهة تاریخی است که تمام تاریخ - از آغاز تا انتها، همه - را دربرمی‌گیرد و شاید بتوان از آن به مواجهة چهارم تعبیر نمود و ما در ادامه به آن خواهیم پرداخت، امّا در مواجهة سوم لااقل حرکت سالار شهیدان برای نجات تمام بندگان خدا در آن عصر بود. در زیارت اربعین چنین می‌خوانیم:

«بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الضَّلَالَةِ...»2 در این عبارت سخن از نجات بشریت است: «عِبَادَكَ» و این بندگان، تمام انسان‌های روی زمین را دربرمی‌گیرد. شعاع این دایرة سوم، بسیار وسیع‌تر از دوایر قبلی است و همة ادیان، حتّی در قرون و اعصار بعدی تا امروز، در زیر پرچم قیام حسینی قرار می‌گیرند:

امروز هم هرجایی که بشر در دنیا ضربه خورده است - چه ضربة سیاسی، چه ضربة نظامی، چه ضربة اقتصادی - اگر ریشه‌اش را کاوش کنید، یا در جهل است یا در زبونی؛ یعنی یا نمی‌دانند و معرفت لازم را به آنچه که باید معرفت داشته باشند ندارند یا اینکه معرفت دارند، امّا خود را ارزان فروخته‌اند، زبونی را خریده‌اند و حاضر به پستی و دنائت شده‌اند... امام حسین(ع) خواست این زبونی را از انسان‌ها بگیرد...

امامت، یعنی دستگاهی که عزّت خدایی را برای مردم به وجود می‌آورد، علم و معرفت به مردم می‌دهد، وفق و مدارا را میان آنها ترویج می‌کند و ابهّت اسلام و مسلمانان را در مقابل دشمن حفظ می‌کند؛ امّا سلطنت و حکومت‌های جائرانه نقطة مقابل آن است... وقتی که در رأس ذلّت و زبونی وجود داشت، در قاعده و بدنه هم ذلّت و زبونی وجود خواهد داشت. امام حسین(ع) علیه این قیام کرد.3

در مواجهة تاریخی سخن از تمام تاریخ است:

این لحظه‌های حوادث بزرگ تاریخی در واقع عوامل پیشرفت تاریخ ملّت‌ها هستند. عاشورا یک نیمة روز بیشتر نبود؛ تاریخ را تکان داد و متحوّل کرد...

محرّم یکی از همین تقاطع‌های تاریخی است. عاشورا را شیعه با همة وجود نگه داشتند. شما ببینید در طول سال‌های متمادی، قرن‌های متمادی، یاد امام حسین(ع)، عزای امام حسین(ع) هرگز از بین مردم پیرو اهل‌بیت(ع) و مؤمن به اهل‌بیت(ع) خارج نشد؛ این را رها نکردند...4

حسین(ع) و سرپرستی تکامل تاریخ

منزلت امام حسین(ع) منزلت سرپرستی تکامل تاریخ در جهت عبودیت است. حضرت از طریق تحمّل سنگین‌ترین مصیبت‌ها و وفا به سنگین‌ترین میثاق‌ها، راه اقامة توحید و اعلای کلمة حق و بندگی عباد را هموار و جریان ولایت اولیای طاغوت را منزوی کردند و راه را بر ولایت ابلیس بستند...

عاشورا در حقیقت، کانون طلوع نورانیت ولایت اولیای الهی است. عاشورا جریان پرتو افشانی سیّدالشهدا(ع) در فضای ظلمانی اولیای طاغوت است:

«اِنَّ الْحُسین مِصباحُ الْهُدی وَ سَفینَهُ الْنِّجاة». سیّدالشهدا(ع) ابوّت عباد را از طریق تحمّل بلا به انجام رسانده‌اند؛یعنی اگر عبادت و وفا به میثاق الهی سیّدالشهدا را از تاریخ برداریم، جریان ظلمت و فتنه‌هایی که اولیای طاغوت ایجاد کرده‌اند، طریق بندگی و عبودیت و توحید را سد می‌کرد. آنچه می‌تواند این جریان ظلمانی را کنار بزند و راه عبودیت را هموار کند، عاشورای سیّدالشهدا و بلایی است که حضرت در مسیر هدایت عباد تحمّل کرده‌اند...5

... در طرف مقابل، تنها یزید قرار نداشت؛ بلکه جبهه‌ای تاریخی وجود داشت که امروز هم بعد از قرن‌ها، میلیون‌ها نفر طرفدار دارد...6

قیام حسینی و تصرّف در تاریخ

شهادت سیّدالشهدا(ع) هنر متصرّف در تاریخ است که کلّ جبهة حق و همگرایی و درگیری آن را سامان‌دهی می‌کند...

وقتی این حادثه را دیگران تحلیل می‌کنند، جغرافیای آن را به «مکّه»، «مدینه»، «کوفه» و حدّاکثر دنیای اسلام آن دوره محدود می‌نمایند. این عدّه معتقدند عاشورا حادثه‌ای است که در این جغرافیا رخ داده و تاریخ آن هم نهایتاً در سقیفه طراحی شده است؛ ولی براساس روایات «کامل الزیارات»، تاریخ این حادثه قبل از خلقت عوالم دنیا شمرده شده است. جغرافیای آن هم همة سماوات و ارض و حتّی جهنّم و بهشت «مایری و ما لایری» [تمام عالم غیب] و شروع را در برگرفته است. اگر به این سطح و عمق از حادثه و تحوّلاتی که در کنار حادثة اتّفاق افتاده است، توجّة شود، حرم حضرت اباعبدالله(ع) «مختلف الملائکه» است و 124هزار پیغمبر هر شب جمعه به آن وارد می‌شوند...7

... هنر باید احساس عارفانه از هستی را شکوفا و به تولّی و تبرّی تاریخی تبدیل کند؛ یعنی در کنار احساس عشق به خدای متعال، احساس نفرت به اولیای طاغوت ایجاد نموده، این احساس را به تولّی و تبرّی تاریخی تبدیل کند؛ باید نسبت به کلّ جریان باطل ایجاد

نفرت نماید و از سوی دیگر نسبت به کلّ دستگاه حق تولّی و اشتیاق ایجاد کند... هنر عزاداری سیّدالشهدا(ع) همین اثر را دارد؛ از این‌رو محور تهذیب تاریخ است؛ عزاداری برای سیّدالشهدا(ع) ارتقای وجدان ایجاد می‌کند و جامعة بشری را از تمدّن شیطانی عبور می‌دهد...»8

راز و رمز این نگاه

شاید کسی بپرسد: آیا ضروری است که قیام اباعبدالله(ع) را از این منظر بنگریم؟ یا: چرا باید حماسة حسینی را با این نگاه نگریست؟

پاسخ این سؤال به درجة فهم افراد بازمی‌گردد؛ امّا آنانی که به آیندة انسان و جهان می‌نگرند، خصوصاً منتظران ظهور منجیّ بشر، لاجرم باید حماسة حسینی را از این دیدگاه به نظاره بنشینند؛ زیرا زنجیرة مسیر حق در تمام حلقات تاریخ، همواره به یکدیگر متّصل است و هیچگاه از هم گسسته نیست. به علاوه امام عصر(عج) می‌آید و آرمان و هدف حسینی را در همة گیتی محقّق می‌سازد؛ بلکه اهداف و آرمان‌های همة انبیاء را در گسترة تاریخ، به منصة ظهور می‌رساند. پس آن که در مکتب حسینی پای می‌نهد، چشمی به آرمان حسینی و چشمی به آرمان مهدوی دارد و بنابراین باید حماسة عاشورا را در بزرگترین گستره‌اش، یعنی گسترة تاریخی بنگرد.

لازمة این نوع نگرش به قیام عاشورا و یکپارچه دیدن این گستره، این مسئولیت را بر شانه‌های عزاداران حسینی می‌نهد که برای تحقّق آرمان عاشوارا، به زمینه‌سازی ظهور منتقم آن حضرت، یعنی مهدی موعود(عج) بپردازد. در غیر این صورت، شخصی به مجالس حسینی می‌آید، اشک سوگ و ماتم نیز می‌ریزد؛ امّا بدون نگاه به آینده که ادامة همان سوگ و ماتم است، از مجلس بیرون رفته و به دنبال کار و بار و زندگی روزمرة خود می‌رود و مسئولیت و آرمانی را در خود احساس نمی‌کند.

امّا ضرورت آن نگاه تاریخی و گسترة سترگ حسینی، انسان عزادار در ماتم اباعبدالله(ع) را به ادامة هدف سالار شهیدان تا پایان تاریخ دعوت کرده و به حرکت می‌اندازد و به ساحت ظهور می‌رساند.

عرصة دیگر مواجهه

مواجهة اباعبدالله(ع) با دشمنان، در یک نگاه ژرف دیگر، نسبت به گناهان، رذایل اخلاقی و موانع سیر و سلوک و عرفانی است که در ساحت درون انسان‌ها صورت می‌گیرد و خود به مجال و مقالی مستقل نیاز دارد و ما در اینجا صرفاً به اشارت اکتفا می‌کنیم و فقط خواستیم این نوشتار از جامعیت لازم خود خالی نباشد. در درون انسان، نور امام به فرمایش حضرت باقرالعلوم(ع) از خورشید تابان در نیمروز نیز روشن‌تر و درخشنده‌تر است9 و اساساً اگر انسان در این ساحت به توفیقی دست نیابد، در دیگر عرصه‌ها نیز توفیق هیچ توفیقی نخواهد بود و در سنگر امام حسین(ع) در هیچ ساحتی به چیزی دست نخواهد یافت. گناهان و رذایل درست در همان عرصه‌ای هستند که سایر دشمنان امام در تمام مواجهات سه‌گانة پیشین وجود دارند و همان‌گونه که فقط و فقط امام و نیروها و یاران وفادار او در آن مواجهات با آن دشمنان رو به رو می‌شوند، در عرصة جهاد انفُسی و مجاهدت سیر و سلوکی نیز تنها و تنها نور امام در مقال معاصی و رذیلت‌ها می‌ایستد و هرکس جان و دل خویش را با نور امام و توجّه و توسّل و محبّت و معرفت نسبت به او روشن نکند، به هیچ‌وجه نمی‌تواند مقابل دشمنان انفسی - گناهان و رذایل - بایستد و کسانی که بیرون از دایرة ولایت و امامت امام، معنویت و دستاوردی کسب کنند، به کار آنها نخواهد آمد؛ زیرا نور را از غیر مبدأش و معنویت را به جز از منبعش اکتساب کرده‌اند و به تعبیر قرآن عزیز برای آنها فقط حکم سراب را خواهد داشت.10

در مجموع، گسترة کربلا و پهنة عاشورا در مواجهات گوناگون، گوناگون و بسیار گسترده است.

پی‌نوشت‌ها: