اخوانی‌ها نقش‌آفرینی سیاسی زنان را می‌پذیرند؟

مرکز المسبار للدراسات و البحوث - ریتا فرج / ترجمه: رامین حسین آبادیان

مسئلة زنان از حسن ‌البنا تا قرضاوی

و وظایف طبیعی و ذاتی خود روی آورند و کار دیگری را انجام دهند، بر آنها واجب است تا شرط و شروطی را که دین اسلام برای محافظت مرد از فتنة زن و محافظت زن از فتنة مرد مقرّر کرده است، رعایت کنند. واجب است که زنان بر مبنای ضرورتی که وجود دارد، به کارهایی غیر از وظایف اصلی خود بپردازند و طبیعتاً انجام این کارها نباید به یک ساز وکار عمومی و به تبع آن، به حقوق زنان، تبدیل بشود.

از منظر و دیدگاه حسن البنا وظیفة اصلی زنان، در رسیدگی به شوهران و فرزندانشان خلاصه می‌شود. البنا در این خصوص تأکید می‌کند: مسئولیت و مأموریت اصلی زنان، شوهران و فرزندانشان است. پاسخ ما به کسانی که مسیر هوا و هوس را در پیش گرفته‌اند و خواستار اشتغال زنان در کار وکالت و... هستند، این است که به رغم اینکه عقل مردان در مقایسه با زنان کامل‌تر است، آنها نتوانسته‌اند به نقش خود در این زمینه [وکالت] به درستی عمل کرده و حق را احیاء کنند. پس چگونه ممکن است زنان در حالی‌که عقل و دینشان ناقص است، چنین کاری را انجام دهند؟

در ادبیات «اخوان ‌المسلمین» و نگرش آن به زنان، همواره تغییر و تحوّلات نسبتاً سطحی قابل مشاهده بوده است. این جمعیت از یک برهه‌ای به بعد دیگر همچون گذشته خواستار انزوای زنان و دوری آنها از زندگی اجتماعی نبود؛ بلکه فریاد فعّال‌سازی نقش آنها در امور مختلف را سَر داد؛ به عنوان مثال یوسف القرضاوی خواستار توسعه و تقویت نقش رهبری زنان در داخل جنبش اسلامی شد و گفت: فعّالیت‌های اسلامی زنان تنها زمانی به بار خواهد نشست و موفّقیت‌آمیز خواهد بود که در میان آنها رهبران اسلامی ظهور و بروز پیدا کنند؛ رهبرانی که در میدان‌های دعوت و تبلیغ، فکر و اندیشه و علم و تربیت جولان دهند..

همچون حسن البنا بسیاری از تئورسین‌های اسلام سیاسی و نیز نظریّه‌پردازان سلفی نیز تا جایی پیش رفتند که علّت اصلی و اساسی افزایش بیکاری در جامعة «مصر» را رقابت زنان با مردان در عرصه‌های کاری عنوان کردند. به عنوان نمونه در سال 1988م. یوسف البدری (1938-2014م.) خواستار عدم سپردن شغل‌های دولتی به زنان به منظور نابودی پدیدة بیکاری در جامعة مصر شد. افزون بر این، روحانی محمّد سعید رمضان البوطی (1929-2013م.) اعلام کرد: بزرگترین ضمانت برای اینکه تمامی امور در مسیر درست خود قرار گرفته باشند، این است که زنان وارد میدان کار برای کسب روزی نشوند؛ مگر اینکه در سخت‌ترین شرایط قرار گرفته باشند و ضرورت بالایی وجود داشته باشد. این عالِم دینی همچنین اشتغال زنان در کار وکالت را حرام اعلام کرد. در همین حال، فقها بر روی این مسئله که نباید پست‌ها و مناصب مهم، ازجمله امامت به زنان سپرده شود، اجماع دارند.

جمعیت اخوان ‌المسلمین در سال 1994م. از سندی تحت عنوان «زنان مسلمان در جامعة اسلامی» رونمایی کرده و در آن، مجوّز مشارکت سیاسی زنان در فعّالیت‎‌های اسلامی را صادر کرد. البتّه آنها در سند منتشر شده اعلام کردند که ریاست بر کشور، از هرگونه فعّالیت اسلامی زنان در جامعه مستثنا است. به رغم نقشی که اخوانی‌ها به زنان اعطاء کردند، امّا آنها [زنان] در مجلس‌ها و شوراهای اصلی و اساسی تقریباً نقش‌آفرینیِ خاصّی ندارند و حتّی مشارکتشان در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها جز در برخی موارد معدود، بسیار اندک است. برخی معتقدند که کمرنگ بودن مشارکت زنان در فعّالیت‌های سازمانی اخوان ‌المسلمین، به اصول اجتماعی و فرهنگی حاکم بر اعضای این جنبش بازمی‌گردد؛ زیرا عمدة این اعضا از طبقات فقیر و متوسط هستند و این طبقات نیز نقش زنان را همواره محدود و ثانویه تلقّی کرده‌اند.

زنان تنها پس از سال 2000م. توانستند در انتخابات پارلمانی که اخوان ‌المسلمین در آن مشارکت کرد، نماینده‌ای داشته باشند. در انتخابات پارلمانی سال 2005م. تنها مکارم الدیری به نمایندگی از زنان در مرکز انتخاباتی شهر «نصر» شرکت کرد. در این برهة زمانی، اخوانی‌ها توانستند نتایج بسیار خوبی را رقم بزنند که بسیاری، دلیل تحقّق این نتایج را عدم حضور حزب ملّی حاکم در آن زمان، عنوان کردند. برخی نیز بر این باورند که پیروزی مذکور، در نتیجة شعاری بود که برای اوّلین‌بار در فعّالیت‌های انتخاباتی سَر داده شد و آن شعار: اسلام، راه حل است، بود. نتایج انتخابات پارلمانی در واقع تأثیر این شعار را نشان داد؛ چرا که سَر دادن چنین شعاری موجب شد تا تعداد زیادی از افرادی که هیچ گرایشی به اخوان ‌المسلمین نداشتند، به این جمعیت ملحق شوند. این شعار همچنین موجب شد تا گرایش‌های دینی در میان طبقات و اقشار متوسط جامعه افزایش یابد. بنابراین برای اوّلین بار مشاهده شد که دختران محجّبه با پوششی متشکّل از شلوار جین و لباس‌های نخی، در راهپیمایی‌های نامزدهای اخوان در انتخابات شرکت کردند.

دخترانی که به جمعیت اخوان ‌المسلمین پیوستند، تحت تأثیر عوامل اجتماعی و سیاسی حاکم بر خطّ مشیِ سنّتی این جمعیت در قبال زنان قرار گرفتند؛ خطّ مشیی که قادر نبود تغییر شگرفی در نوع نگرش به زنان را تجربه کند. علل و عوامل متعدّدی وجود داشتند که موجب شد اخوان ‌المسلمین نتواند در نگرش خود به زنان تغییرات جدّی و اساسی ایجاد کند. از جملة این عوامل، ورود به حلقة درگیری‌ها با نظام حاکم بود که موجب شد اخوانی‌ها زمان کافی برای تجدید نظر جدّی در نگرش خود و نیز تقویت نقش زنان در داخل شاخة خواهران مسلمان را نداشته باشند.

اخوانی‌ها تلاش کردند نقش زنان در مراکز تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی خود را حذف کنند و بنابراین، در شورای مشورتی اخوان‌ المسلمین، خبری از نقش‌آفرینی زنان نبود. در عین حال، شاخة محافظه‌کار اخوان‌ المسلمین بر نگرش سلفیت نسبت به زنان که نقش آنها را در تربیت و مسائل خانوادگی محدود و محصور می‌کرد، متمرکز شد و تنها نوع حجاب زنان و لباس و پوشش آنها را مورد توجّه قرار داد و هیچ اهتمامی به نقش سیاسی آنها نداشت. در نهایت اخوان ‎‌المسلمین پس از شکست پروژة سیاسی خود، به اسلامی ساختن جامعه روی آورد و مسئلة زنان در نزد آن دیگر جایگاهی نداشت. پس از سقوط نظام حسنی مبارک و تأسیس حزب اخوانی موسوم به «حزب آزادی و عدالت» و پیروزی آن در انتخابات سال 2011 میلادی، میزان حضور زنان در ساختار این حزب بسیار ناچیز و خجالت‌آور بود و هیچ تغییر و تحوّل خاصّی در عرصة حضور زنان در پست‌های سیاسی و شوراهای مشورتیِ اخوان ایجاد نشد. لازم به ذکر است که شاخة خواهران مسلمان نقش جدّی و البتّه خطرناکی را در جبهة مخالفِ انقلاب 30 ژوئن سال 2013م. ایفا کرد.

هر آن کس که ادبیات جمعیت اخوان ‌المسلمین را پیگری کرده باشد، متوجّه می‌شود که تغییر و تحوّلات کوچکی در نگرش آن به زنان اتّفاق افتاده است که این تغییر و تحوّلات نیز ناشی از فشارهای اجتماعی در جامعة مصر بوده است. درست است که نظریّه‌پردازان و تئوریسین‌های جدید دیدگاه و نگرشی متفاوت از مؤسّس اخوان دارند، امّا در نهایت باید گفت که تغییر و تحوّلات، تنها برخی از قشرهای زنان را شامل شد و به طور کلّی، ما هیچ حضور فعال و مؤثری از سوی زنان و خواهران مسلمان در ساختار شوراهای مشورتی و مراکز تصمیم‌گیری اخوان را ملاحظه نکردیم. قبل از اعلام ممنوعیت فعّالیت‌های اخوان به دنبال سقوط نظام محمّد مرسی، نامزد کردن زنان در انتخابات تنها یک اقدام ظاهری و یک دکور خارجی بود و به هیچ وجه نمایانگر تمایل واقعیِ اخوانی‌ها برای فعّال‌سازی و تقویت نقش زنان در داخل جمعیت اخوان‌ المسلمین نبود.