یادگارهای هدایت‌بخش اهل بیت(ع)

مهدی حجتی

یادگارهای هدایت‌بخش اهل بیت(ع)

در احادیث، زیارت‏ها و دعاهایی که از خاندان عصمت و طهارت(ع) برای ما به یادگار مانده است، به صراحت تمام، آنچه موجب خرسندی یا ناخرسندی آنان می‏شود، بیان و چگونه عمل کردن، چگونه سخن گفتن و چگونه اندیشیدن به ما آموخته شده است. از این‏رو با مراجعه به مجموعة ارزشمند یادگارهای آن حضرات و تأمّل و تدبّر در آنها می‏توان به راحتی، هدایت را از گمراهی و صراط مستقیم را از کژراهه باز شناخت.

برخی از یادگارهای شاخص این خاندان که در آنها راه و روش مطلوب و مورد نظر اهل‏بیت(ع) در سطوح مختلف و برای همة سنین و گروه‏های اجتماعی بیان شده به این شرح است:

1. سفارش‏های پیامبر اکرم(ص) به ابوذر

یکی از روایت‏های جامع و مفصّلی که در آن درس‏های بسیاری برای طالبان هدایت و رستگاری وجود دارد، سفارش‏های پیامبر اکرم(ص) به ابوذر است. در ابتدای این روایت به نقل از ابوذر غفّاری، صحابی برجستة پیامبر اسلام چنین آمده است:

در اوّل روزی داخل «مسجد مدینه» شدم. در مسجد کسی را ندیدم جز حضرت رسالت پناه(ص) و حضرت امیرالمؤمنین(ع) در پهلوی وی نشسته. خلوت مسجد و تنهایی آن حضرت را غنیمت شمرده، گفتم: یا رسول‏الله، پدر و مادرم فدای تو باد! وصیّت کن مرا و موعظه بگو به وصیّتی که خدا مرا به آن وصیّت نفع دهد [؛ یعنی به توفیق الهی به آن عمل کنم]. حضرت رسالت فرمود که:

«بلی. تو را وصیّت می‏کنم و چه بسیار گرامی و پسندیده‏ای تو نزد ما ای ابوذر! تو از ما اهل‏بیتی و به درستی که تو را وصیّت می‏کنم به وصیّتی عظیم. پس حفظ کن آن را و عمل کن به آن. به درستی که جامع جمیع مسالک، خیرات و طرق نجات است و اگر به خاطر داری و عمل نمایی به آن، تو را بهره‏ای عظیم از رحمت الهی خواهد بود.»1

پیامبر اکرم(ص) پس از این سخن، در بیش از 1۵۰ فراز با خطاب «یا اباذر» نصایحی را در زمینة امور مختلف دنیوی و اخروی به این صحابی بزرگوار خود ارائه می‏فرمایند.

متن کامل این روایت در جوامع روایی شیعه و کتب اخلاقی علمای این مذهب

2. وصیّت‏نامة امام علی(ع) خطاب به امام حسن مجتبی(ع)

3. خطبة متّقین (همّام)

4. حدیث اربعماة (توصیه‏های چهارصدگانه)

5. دعای مکارم الاخلاق امام زین العابدین(ع)

کسب اخلاق نیک و انجام کارهای پسندیده، به دعای «مکارم الاخلاق» معروف شده است، یکی دیگر از گنجینه‏های ارزشمندی است که خاندان نبوّت و امامت برای شیعیان خود به یادگار گذاشته‏اند. امام سجّاد(ع) در این دعا، بسیاری از رذایل اخلاقی و گناهان را برمی‏شمارند. همچنین فهرستی از فضایل اخلاقی را بازگو و آراستگی به آنها را از خدا درخواست می‏کنند.

استفادة امام سجّاد(ع) از آرایه‏های ادبی و گزینش اسلوب‏های نحوی و صرفی، همچنین گزینش مفاهیم و واژه‏های هماهنگ با محتوا را از امتیازات دعای مکارم الاخلاق دانسته‏اند.

موضوع اصلی دعای مکارم الاخلاق، درخواست‏هایی از خدا برای کسب اخلاق نیک و انجام کارهای پسندیده است. درخواست‏های موجود در این دعا شامل اخلاقیات در زمینه‏های اندیشه، گفتار و کردار می‏شود و در دو محور اخلاق فردی و اجتماعی ارائه شده است. آموزه‏های دعای مکارم الاخلاق در ۳۰ فراز جداگانه بیان شده است.18

این دعا در جوامع حدیثی شیعه، صحیفة سجّادیه (دعای بیستم) و انتهای «مفاتیح الجنان» آمده و به صورت تک‏نگاری19 و در شرح‏های صحیفة سجّادیه نیز شرح شده است.20

6. رسالة حقوق امام سجّاد(ع)

یکی دیگر از متون ارزشمندی که شیعیان با مراجعه به آن می‏توانند به تصویر جامع و کاملی از راه و روش مطلوب اهل‏بیت(ع) دست یابند و با مبنا قرار دادن آن، زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی خود را به صورتی شایسته سامان دهند، «رسالة حقوق امام سجّاد(ع)» است که در آن به کامل‏ترین شکل ممکن، وظایف و مسئولیت‏هایی که یک انسان نسبت به خدا، خود و دیگران برعهده دارد بیان شده است. آن حضرت در ابتدای این رساله که به صورت نامه برای یکی از اصحاب خود نگاشته‏اند، دربارة گستردگی دامنة حقوق و تکالیف می‏فرمایند:

«بدان - خدایت رحمت کند - که همانا خداوند بر تو حقوقی دارد که آن حقوق در هر حرکتی که می‏کنی یا سکونی که دارای یا جایگاهی که فرود می‏آیی یا عضوی که فرو می‏گردانی یا ابزاری که به کار می‏بندی، بر تو احاطه دارند. بعضی از این حقوق از بعضی دیگر بزرگترند و بزرگترین آنها همان است که برای نفس خویش بر تو واجب ساخته و ریشه و اصل همة حقوق است. آنگاه نوبت به حقوقی می‏رسد که برای نفس خودت بر تو واجب ساخته؛ حقوقی بر همة اعضای بدنت از سر تا قدم.»21

آن حضرت پس از این مقدّمه، ابتدا به شرح ذیل به دسته‏بندی حقوقی که هر انسان بر عهده دارد، می‏پردازند:

1. حقوق خداوند؛ 2. حقوق اعضا و جوارح (زبان، گوش، چشم، پا، دست، شکم، اندام تناسلی)؛ 3. حقوق اعمال عبادی (نماز، روزه، صدقه، قربانی)؛ 4. حقوق سرپرستان (زمامداران، معلّمان و مربّیان)؛ 5. حقوق زیردستان (توده مردم، متعلّمان، همسران، بردگان)؛ 6. حقوق احسان‏کنندگان؛ 7. حقوق خویشاوندان (مادر، پدر، فرزند، برادر، سایر خویشاوندان)؛ 8. حقوق صاحبان نعمت؛ 9. حقوق مؤذّن؛ 10. حقوق امام جماعت؛ 11. حقوق همنشین؛ 12. حقوق همسایه؛ 13. حقوق همراه و هم‌سفر؛ 14. حقوق شریک؛ 15. حقوق اموال؛ 16. حقوق طلبکاران؛ 17. حقوق معاشران؛ 18. حقوق مدّعی؛ 19. حقوق مدّعی‏علیه؛ 20. حقوق مشورت‏کننده؛ 21. حقوق نصیحت‏خواه؛ 22. حقوق نصیحت‏گو و...22

ایشان در ادامه هریک از این حقوق را به تفصیل بیان می‏کنند و در پایان می‏فرمایند:

«این پنجاه حق است که تو را احاطه کرده و هیچ وقت از (حلقة محاصره) این حقوق بیرون نیستی. باید همه را رعایت کنی و در ادای آنها بکوشی و از خداوند، جل ثناؤه، مددخواهی و لا قوّة إلّا بالله، و الحمد لله ربّ العالمین.»23 و 24

رسالة حقوق امام سجّاد(ع) در منابع روایی شیعه آمده25 و ترجمه و شرح آن نیز به صورت کتاب‏های مستقل منتشر شده است.26

7. نامة امام صادق(ع) به شیعیان خود

در منابع روایی شیعه آمده است که امام صادق(ع) نامه‏ای به یاران خود نوشتند و به آنان دستور دادند که پیوسته آن را مطالعه کنند و در آن بیندیشند و از آن مراقبت به عمل آورند و به کارش بندند و آنها نیز این نامه را در نمازخانة منازل خود می‏گذاشتند و بعد از نماز، در آن تدبّر می‏کردند.

به نظر می‏رسد امام صادق(ع) در این نامه با شناختی که از شیعیان زمان خود و کاستی‏های اخلاقی و معنوی آنها داشته‏اند، می‏خواسته‏اند آنها را از دلخوش داشتن صرف به پذیرش ولایت اهل‏بیت(ع) و کوتاهی در اطاعت و عبادت خداوند بر حذر دارند. از این‌رو آن حضرت در این نامه، شیعیان خود را از دروغ، بهتان، غرور، کبر، زورگویی، ستم به دیگران، پیروی از هوس‏ها و بدعت‏ها، حسد، فشار آوردن به بدهکاران تنگدست و ارتکاب محرّمات، برحذر داشته و آنها را به وقار، حیاء، خاموشی گزیدن مگر در زمان ضرورت، یاد خدا و دعا و زاری به درگاه او، خرسند بودن از خداوند و تسلیم در برابر او، مواظبت بر نمازها و یاری مسلمانان مستمند فرا خوانده‏اند.

امام صادق(ع) در بخشی از این نامة مفصّل، جماعت شیعه را به پیروی از آثار و سنّت پیامبر خدا و پیشوایان هدایتگر از خاندان آن حضرت که درود خدا بر او خاندانش باد، فراخوانده و می‏فرمایند:

«ای جماعتی که خداوند، نگهبان امور شماست! بر شما باد پیروی از آثار و سنّت پیامبر خدا که درود خدا بر او خاندانش باد و پیروی از آثار و سنّت پیشوایان هدایتگر از خاندان پیامبر خدا که درود خدا بر او خاندانش باد؛ زیرا هر کس به آنها تمسّک جوید، بی‌گمان، قدم در راه راست نهاده است و هر کس آنها را فرو گذارد و روی از آنها بر تابد، گمراه می‏شود؛ چرا که اینان، همان کسانی هستند که خداوند به اطاعت و ولایتشان فرمان داده است. پدرمان پیامبر خدا - که درود خدا بر او خاندانش باد - فرموده است: «مداومت بر عمل، همراه با پیروی از آثار و سنّت‏ها، گرچه اندک باشد، خدا را خشنودتر می‏سازد و در آخرت، سودمندتر است تا کوشش در عبادتی که توأم با بدعت‏ها و پیروی از هوس‏ها باشد.»27

آن حضرت در ادامة این نامه، شیعیان را به جلب رضایت الهی فراخوانده و بر این نکته تأکید می‏کنند که این رضایت تنها در پرتو اطاعت از خدا، اطاعت از پیامبر او و اطاعت از اولو‏الأمر از خاندان محمّد(ص) دست یافتنی است:

«بدانید که هیچ یک از آفریدگان خدا، نه فرشته‏ای مقرّب و نه پیامبری مرسل و نه جز این‌‌ها نمی‏توانند برای شما در پیشگاه خدا کاری بکنند. پس هر کس دوست دارد که شفاعت شفاعت‌کنندگانِ نزد خدا، او را سود بخشد، از خدا بخواهد که از او خشنود گردد. بدانید هیچ یک از آفریده‏های خدا به خشنودی او دست نیافت، مگر به اطاعت از خدا و اطاعت از پیامبر او و اطاعت از اولو الأمر از خاندان محمّد که درودهای خدا بر آنان باد و نافرمانی از آنان را نافرمانی از خدا بداند و فضایل آنان را از کوچک و بزرگ، انکار نکند.»28

متن کامل این نامه در منابع روایی متقدّم و متأخّر شیعه28 و ترجمه و شرح آن نیز در آثار نویسندگان معاصر آمده است.30

8. حدیث عنوان بصری

یکی دیگر از دستورالعمل‏های اخلاقی و معنوی ارزشمندی که اهل‌‌بیت عصمت و طهارت(ع) برای پیروان خود به یادگار گذاشته‏اند، حدیثی است از امام صادق(ع) که خطاب به عُنوان بصری ایراد شده و از همین‌رو، به حدیث عنوان بصری معروف شده است.

اگر نامة امام صادق(ع) به شیعیان را دستورالعملی اخلاقی و معنوی برای عموم شیعیان بدانیم، می‏توانیم بگوییم که حدیث عنوان بصری، دستورالعملی اخلاقی و معنوی برای خواص و طالبان سیر و سلوک است.

عُنوان بصری که پیرمردی نود و چهار ساله بود، می‏گوید:

من سال‏ها به محضر درس مالک بن انس آمد و شد می‏کردم؛ امّا وقتی [امام] جعفر صادق(ع) به «مدینه» آمد، به مجلس درس ایشان رفتم و دوست داشتم همچنان‌‌که از مالک بهره گرفتم، از ایشان نیز بهره‏مند شوم. روزی به من فرمود:

«من آدم گرفتاری هستم (ارباب‏رجوع زیاد دارم) و با این حال، در هر ساعتی از ساعات شب و روز برای خودم اوراد و ادعیه‏ای دارم؛ مرا از دعا خواندن بازندار. از همان مالک علم بیاموز و همچون گذشته پیش او برو.»

من از این سخن غمگین شدم و آن حضرت را ترک کردم و با خود گفتم: اگر در من حُسنی می‏دید، مرا از آمد و رفت پیش خود و فراگرفتن دانش از خویش نمی‏راند. پس به «مسجد رسول(ص)» رفتم و به آن حضرت سلام دادم و فردای آن روز به روضة [حرم رسول خدا(ص)] برگشتم و دو رکعت نماز خواندم و گفتم: خدایا! خداوندا! از تو می‏خواهم که دل جعفر را به من متمایل و مهربان گردانی و از دانش او آن روزیم فرمایی که در پرتو آن به راه راست تو رهنمون شوم.

غم‏زده به خانه‏ام برگشتم و چون دلم از عشق و محبّت جعفر پر شده بود، دیگر به درس مالک بن انس نرفتم. از خانه‏ام فقط برای خواندن نماز واجب بیرون می‏رفتم تا آنکه سرانجام صبرم تمام شد و حوصله‏ام سر آمد. بعد از آنکه نماز عصر را خواندم، کفش‏هایم را پوشیدم و ردایم را بر تن کردم و به طرف خانة جعفر رفتم. چون به در منزل او رسیدم در زدم، خدمتکارش بیرون آمد و گفت: چه می‏خواهی؟ گفتم: سلام بر شریف. خدمتکار گفت: ایشان در حال خواندن نمازند. من مقابل در نشستم. دیری نگذشت که خدمتکار بیرون آمد و گفت: به امید خدا، وارد شو. من داخل خانه رفتم و به حضرت سلام کردم. جواب سلامم را داد و فرمود:

«بنشین، خدا تو را بیامرزد.» من نشستم. حضرت مدّتی سربه‏زیر افکند و آنگاه سرش را بلند کرد و فرمود:

«کنیه‏ات چیست؟» گفتم: ابوعبدالله. فرمود:

«خداوند کنیه‏ات را راست و استوار بدارد و تو را توفیق دهاد. ای ابوعبدالله! چه می‏خواهی؟» با خودم گفتم: اگر از دیدار او و سلام گفتن برای من بهره‏ای جز همین دعا نباشد، باز هم بهرة زیادی برده‏ام. حضرت دوباره سرش را بلند کرد و فرمود:

«چه می‏خواهی؟» گفتم: من از خداوند خواستم که دل تو را نسبت به من متمایل و مهربان گرداند و از دانش تو روزی‌ام فرماید و امیدوارم که خداوند متعال خواهشی را که از او دربارة شریف کردم، اجابت کرده باشد. حضرت فرمود:

«ای ابوعبدالله! دانش به آموختن نیست؛ بلکه نوری است که در دل هر کس که خداوند تبارک و تعالی خواهان هدایتش باشد، می‏افتد. بنابراین اگر خواهان دانش هستی، پیش از هر چیز حقیقت عبودیت را در جان خودت جست‌وجو کن و علم را با به کار بستن آن بجوی و از خداوند فهم بخواه تا به تو بفهماند»..

گفتم: ای شریف (آقا)! فرمود:

«بگو، ای ابوعبدالله.» گفتم: ای ابوعبدالله! حقیقت عبودیت چیست؟ فرمود:

«سه چیز: اوّل اینکه بنده در آنچه خداوند به او عطا فرموده است، برای خود مالکیتی قائل نباشد؛ زیرا بندگان و غلامان مالک چیزی نیستند، مال را مال خدا می‏دانند و آن را در هر جا که خداوند فرموده است به مصرف می‏رسانند؛ دوم اینکه بنده برای خود تدبیر و چاره‌‌اندیشی نکند؛ سوم اینکه همة سرگرمی و اشتغالش به چیزی باشد که خداوند متعال او را به انجام آن فرمان داده یا از ارتکابش نهی فرموده است؛ زیرا هرگاه بنده در آنچه خداوند متعال به او داده است، برای خود مالکیتی قائل نباشد، انفاق کردن آنها در مواردی که خداوند فرمان به انفاق داده است، برایش آسان می‏شود و هرگاه بنده تدبیر و چاره‏گری کار خود را به مدبّر خویش واگذارد، مصائب و گرفتاری‌‌های دنیا بر وی آسان گردد و هرگاه بنده به اوامر و نواهی خدا سرگرم شود، دیگر فرصتی برای ستیزه‏گری و فخرفروشی با مردم پیدا نمی‏کند. پس هرگاه خداوند بنده را با این سه خصلت بنوازد، مشکل دنیا و شیطان و مردم بر او آسان شود و دنیا را برای فزون‌خواهی و فخرفروشی نجوید و چشمش به دنبال جاه و جلال مردم نباشد و روزگار خویش را بیهوده نگذراند. این نخستین پلکان پرهیزگاری است.»31

آن حضرت پس از این مقدّمه، عنوان بصری را به نُه چیز سفارش کرده و می‌‌فرمایند که اینها سفارش من به جویندگان راه خداوند متعال است؛ سه چیز از این نُه چیز به ریاضت نفْس مربوط می‏شود، سه چیز به بردباری و سه دیگر به دانش. در ادامه هم از او می‌‌خواهند که اینها را حفظ کند و زنهار که ناچیزشان شمارد.‏32

شایان ذکر است آیت‏الله سیّد علی قاضی، استاد روحانی علّامه طباطبائی به شاگردان و مریدان سیر و سلوک الی الله دستور می‏دادند تا برای گذشتن از نفس امّاره و

خواهش‏های مادّی و طبعی و شهوی و غضبی که غالباً از کینه و حرص و شهوت و غضب و زیاده‏روی در تلذّذها برمی‏خیزند، روایت عنوان بصری را بنویسند و بدان عمل کنند. علاوه بر این می‏فرموده‏اند باید آن را در جیب خود داشته باشند و هفته‏ای یکی دو بار آن را مطالعه کنند.33

متن کامل حدیث عنوان بصری در منابع روایی شیعه آمده34 و در کتاب‏های متعدّدی نیز به ترجمه و شرح آن پرداخته شده است.35

9. دعای امام عصر(عج)

یکی دیگر از یادگارهای گران‏قدر اهل‏بیت(ع)، دعای معروفی است که از امام عصر(عج) نقل شده و با جملة «أَللّهُمَ‏اَرْزُقنا تُوفيقَ الطّاعَةِ...» آغاز می‏شود. در این دعای کوتاه و مختصر، امام مهدی(عج) هر آنچه را شایسته است شیعیان خود را بدان‏ها آراسته یا از آنها پیراسته سازند، در قالب درخواست از خدا بیان کرده و به صورت غیرمستقیم به ما می‏فهمانند که به عنوان حجّت خدا، چه انتظاری از ما دارند و چگونه شیعه‏ای را برای خود می‏پسندند.

در بخشی از این دعا چنین می‏خوانیم:

«أَللّهُمَّ ارْزُقْنا تَوفيقَ الطاعَةِ وَ بُعْدَ الْمَعْصِيَةِ وَ صِدْقَ النيَّةِ وَ عِرْفانَ الْحُرمَةِ وَ أَكْرِمْنا بِالْهُدی والإِسْتِقامَةِ وَ سَدِّدْ أَلْسِنَتَنا بِالصَّوابِ وَ الحِكْمَةِ وَ املَأ قُلُوبَنا بِالْعِلمِ وَالْمَعْرِفَةِ وَ طَهِّر بُطُونَنا عَنِ الْحَرامِ وَ الشُّبْهَةِ وَ اكفُفْ أَيْدِيَنا عَنِ الظُّلْمِ وَ السِّرقَةِ واغْضُضْ أَبْصارَنا عَنِ الفُجُورِ وَ الْخِيانَةِ وَاسْدُد أَسْماعَنا عَنِ اللَّغوِ وَالْغِيْبَةِ؛36

بارخدایا! توفیق فرمان‏برداری، دوری از گناهان، درستی و پاکی نیّت و شناخت حرام‏ها را روزی ما فرمای. ما را به راهنمایی و پایداری گرامی دار و زبان ما را در درست‏گویی و گفتار حکیمانه استوار ساز. دل ما را از دانش و معرفت سرشار کن و درون ما را از حرام و مال شبهه‏ناک پاکیزه گردان و دست ما را از ستمگری و دزدی بازدار و چشم ما را از فجور و خیانت بپوشان و گوش ما را از شنیدن سخن بیهوده و غیبت بر بند.»

در ادامة این دعا امام عصر(عج)، ویژگی‏هایی را که شایستة عالمان، دانش‏پژوهان، پیران، جوانان، زنان، توانگران، تنگدستان، جنگجویان، حکمرانان و دیگر قشرهای اجتماعی است، برمی‏شمارند و از خداوند می‏خواهند به هریک از این گروه‏های اجتماعی، ویژگی‏هایی را که شایستة آنهاست، عطا فرماید.

افزون بر این دعا، دیگر سخنان و رهنمودهای امام عصر(عج) که به صورت توقیع یا صورت‏های دیگر از آن حضرت نقل شده است، برای پی بردن به راه و روش مطلوب اهل‏بیت(ع) الهام‌بخش و راه‌گشاست.37

پی‌نوشت‌ها: