سیّدمحمّدباقر علوی تهرانی
بحث ما در شب سوم احیا این است که چه عواملی سبب می‌شود آن جریان اباحه‌گری که با آن ده برنامه فعّالیتش را برای حذف خدا در دین اسلام شروع کرده‌است موفّق شود و توفیق آنها به چه دلیلی است؟ من به برخی عوامل که از نظرم اهمّیت بیشتری دارد اشاره می‌کنم.
یکی بحث جهل و ناآگاهی ما نسبت به آموزه‌های دینی است. این ناآگاهی ما سبب می‌شود که جای ارزش‌های دینی جابه‌جا شود. «قرآن کریم» در سورة مبارکة «بقره» آیة 16 می‌فرماید:
«أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَی فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ؛
آنان کسانی هستند که گمراهی را به جای هدایت خریدند. پس تجارتشان سود نکرد و از راه‌یافتگان [به سوی حق] نبودند.»
شما گاه چیزی را ضدّ ارزش می‌دانید؛ درحالی‌که برایتان ارزش است و گاه چیزی را ارزش می‌دانید امّا برای شما ضدّ ارزش است. دلیلش این است که شما آگاهی به این مطلب ندارید و آگاهی پیدا کردن نیز از چند راه است که بخشی از آن مطالعه است.
برخی ارتباط با کارشناس دینی است که به دلایلی این مطلب در جامعة ما تضعیف شده است؛ امّا نباید مباحث را با هم خلط کرد؛ اینکه منتظر باشیم همة مباحث
پانویس‌های این مقاله
- •
درست شود و بعد ما آخرت را درست کنیم ممکن است اصلاً اتّفاق نیفتد؛ چون عمر نوح(ع) می‌خواهد. پس ما نباید دست خالی باشیم و به مبانی دینی آگاهی نداشته باشیم، ناآگاهی نسبت به مسئلة جبر و اختیار، بزرگترین مشکل جامعة ماست. همین‌طور قضا و قدر و عدل خدا. این سؤال مردم است که چرا در جهان تبعیض وجود دارد؟ یکی سیاه است و دیگری سفید یا یکی بیمار است و لاعلاج؛ مگر خدا و او را خلق نکرده پس بیمار مادرزادی چگونه با عدل خدا سازگار است؟ چرا کسی فقیر است، امّا کسی نمی‌تواند اموالش را محاسبه کند درحالی‌که روزی دست خداست. پس چرا این‌گونه است؟ اصلاً چرا ما برای پیدایش خودمان اختیار نداریم؟ شاید نخواهیم در این اقلیم یا با این پدر و مادر یا با این جنسیت متولّد شویم. در شرایط کرونا هم بحث ارتباط با خدا بسیار مطرح است؛ چرا که افراد سؤال دارند که مگر ما دعا نکردیم شرایط کرونا برطرف شود؟ پس چرا این اتّفاق نیفتاد؟ مگر نمی‌گویید همه‌چیز به دست ائمّه(ع) حل می‌شود؛ پس چرا کاری نمی‌کنند؟
بنابراین آموزه‌های دینی در آزمون‌های متفاوت به دلیل جهل و ناآگاهی زیر سؤال می‌رود. چون از نظر تفکّر انسان، آن‌گونه که بایسته است، نسبت به مباحث دینی آشنایی ندارند و عدّه‌ای هم این بین از فرصت استفاده کرده و حرف‌های خودشان را می‌زنند؛ امّا اینکه چرا ما باور می‌کنیم، نادانی است. مثلاً در فضای مجازی مطرح می‌شود که چطور در قرن بیست و یک همچنان به دنبال دعا هستید؟ این بدین خاطر است که بحث دعا برای چنین فردی حل‌نشده است. او دعا را چیزی مثل غول چراغ جادو می‌داند. دعا قطعاً مستجاب می‌شود. یک روایت از حضرت صادق(ع) داریم که فرمودند:
«احْفَظْ أَدَبَ الدُّعَاء و انتظر علی الاجابه»
یعنی شما از روشش دعا کن و منتظر اجابت باش. بنابراین بحث به ناآگاهی ما برمی‌گردد.
عامل دومی که موجب می‌شود فرهنگ گسترش یابد، مسئلة فقر است. بحث فقر به این معنا نیست که هر که فقیر است، دچار فرهنگ اباحه‌گری شده است. بسیاری از انسان‌های تهیدست هستند که از لحاظ فرهنگ دینی در عالی‌ترین سطوح هستند؛ امّا اگر ما آسیب‌شناسی کنیم، در مواردی می‌بینیم که عامل پذیرش این فرهنگ اباحه‌گری فقر است. پس فقر الزاماً موجب چنین چیزی نمی‌شود؛ بلکه فقر می‌تواند چنین کند. سه عامل اصلی تلقّی می‌شود که یکی از آنها فقر است. دیگری جهل و یکی هم عملکرد غلط مبلّغان دین است.
اوّلاًً که تبلیغ در دین لازم است. خدا هم در سورة مبارکة «توبه» آیات 101 و 102 می‌فرماید:
«وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ؛
و شايسته نيست مؤمنان همگی [به سوی ميدان جهاد] كوچ كنند. چرا از هر گروهی از آنان، طايفه‌ای كوچ نمی‌كند [تا طايفه‌ای در مدينه بماند] كه در دين [و معارف و احكام اسلام] آگاهی يابند و به هنگام بازگشت به سوی قوم خود، آنها را بيم دهند؟! شايد [از مخالفت فرمان پروردگار] بترسند و خودداری كنند!»
به عدّه‌ای مأموریت چنین کاری را داده است که چرا از هر گروهی عدّه‌ای کوچ نمی‌کنند و به مراکز دینی نمی‌روند که دانایی به امور دینی پیدا کنند و وقتی هم برگشتند، تعالیم دینی را که یاد گرفته‌اند در اختیار مردم قرار دهند. از اینجا چند چیز فهمیده می‌شود:
- اوّلاً اینکه هر کسی نمی‌تواند در مورد این دین صحبت کند. عمل به دین عمومی است؛ امّا فهم دین عمومی نیست. عدّه‌ای باید یاد بگیرند و به دیگران تعلیم بدهند و این کار مبلّغ دین است. این مبلّغان باید چند خصیصه داشته باشند: اوّل از همه اینکه اهل عمل باشند. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:
«ما اَمَرْتُكُمْ بِشَي ءٍ اِلاّ وَ قَدْ سَبَقْتُكُمْ بِاْلعَمَلِ بِهِ؛
من امری را به شما لازم نکردم؛ مگر اینکه خودم ابتدا عمل کردم.
وَ لا نَهَیْتُكُمْ عَنْ شَیْ ءٍ اِلاّ وَ قَدْ سَبَقْتُكُمْ بِالنَّهْیِ عَنْهُ؛
و شما را از چیزی بازنداشتم؛ مگر اینکه خودم اوّل مرتکب نشدم.»
مثلاًً وقتی مبلّغی در خصوص نماز شب می‌خواهد صحبت کند؛ درحالی‌که خودش نمی‌خواند باید بگوید پیغمبر فرموده که نماز شب بخوانید.
- دومین خصیصة مبلّغ این است که باید دلسوز مردم باشد. جلسه و تعالیمش بر اساس دلسوزی مردم باشد. سورة مبارکة «آل‌عمران» آیة 159:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللهِ إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ؛
پس به [بركت] رحمت الهی با آنان نرم‌خو [و پرمهر] شدی و اگر تندخو و سخت‌دل بودی، قطعاً از اطراف تو پراكنده میشدند. پس از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه و در كار[ها] با آنان مشورت كن و چون تصميم گرفتی، بر خدا توكّل كن؛ زيرا خداوند توكّلكنندگان را دوست می‌دارد.»
- آگاهی به علوم دین هم تکبّر ندارد و عاشقانه باید به مردم تعلیم کرد. عدّه‌ای به پیغمبر سنگ زدند و او فرمود: «پروردگارا! اینها را هدایت کن.» سورة مبارکة «کهف» آیة شش می‌فرماید:
«فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلی آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَديثِ أَسَفاً؛
گويی می‌خواهی، خود را به خاطر اعمال آنها از غم و اندوه هلاك كنی، اگر به اين گفتار ايمان نياورند.»
یعنی پیغمبر! تو به قدری دلسوز این مردم هستی که خودت را به هلاکت می‌کشاند که چرا اینها ایمان نمی‌آورند. پس خصوصیت سوم این است که ضمن اهل عمل بودن و دانش کافی داشتن، مبلّغ باید دلسوز مردم باشد و نه برای کسب شهرت و ثروت. اینها نباید در تبلیغ دین وجود داشته باشد.
- مؤلّفة بعد خوش‌رفتاری با مردم است. امیرالمؤمنین(ع) تفاوتش با پیغمبر این است که ایشان می‌نشستند تا مردم به سراغشان بروند امّا پیغمبر طبیب‌الدوار بعلمة، باید دور بگردد تا علمش را بدهد.
بیان حضرت امیر(ع) در خصوص پیامبر این است که ایشان بسیار سخاوتمند، قوی‌دل، راست‌گو، با تعهّد زیاد نسبت به مسائل و بسیار مهربان و خوش‌خلق بود. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «من انسانی را نه قبل از او و نه بعد از او این چنین ندیدم.» یعنی در تاریخ، کسی را مثل پیغمبر در عرصة تبلیغ دین ندیدم.
عالم مبلّغ برخی چیزها را هم نباید داشته باشد مثل دور بودن از فساد: «ذلة العالم مفسد العوالم.» فساد یک عالم، عوالم وجود را به هم می‌زند؛ امّا با همة اینها که مهربان و دانا باشد و دلسوز و خوش‌بیان حق ندارد در معارف دینی سستی کند و حرفی بزند که صرفاً مردم بپسندند. امیرالمؤمنین(ع) از طرف پیغمبر(ص) در «یمن» مسئول بیان و عمل به احکام دین بودند و قانون را اجرا کرد و مردم برایشان سخت بود و گله به پیغمبر بردند ایشان فرمودند: «زبان خودتان را از بدگویی نسبت به علی(ع) ببندید. او در اجرای دین تابع دین است و اهل سازش نیست و در عین
مهربان بودن آسان نمی‌گیرد.»
عدّه‌ای در پایان جنگ «تبوک» به خدمت پیغمبر آمدند و گفتند می‌خواهیم اسلام بیاوریم و احکام را پیغمبر برایشان بیان کرد. اینها گفتند ما احکام دین را می‌پذیریم؛ امّا نماز نمی‌خوانیم. پیغمبر فرمود: «لا خیر فی دین لاصلاة له.» پیغمبر به دنبال کمیّت نیست؛ اینکه چقدر دیندار واقعی وجود دارد ملاک است. خداوند می‌فرماید:
«اگر صدقه می‌دهی، منّت نگذار؛ چون اعمالت باطل می‌شود.» و همین خدا می‌فرماید:
«به واسطة دینی که برایتان آورده‌ام، برای شما منّت می‌گذارم.» و به پیغمبر امر می‌کند به مردم بگوید که فکر نکنید چون اسلام آورده‌اید، می‌توانید بر سر پیغمبر خدا منّت داشته باشید؛ بلکه خدا منّت گذاشت و انسان را هدایت کرد. بنابراین چیزی مثل نماز منّتی بر سر خدا ندارد؛ بلکه برای رشد و تکامل انسان است؛ امّا اگر انسان این را درک نمی‌کند، به خاطر جهل است. ما خدا را می‌پرستیم؛ امّا اینجا دو سؤال وجود دارد:
یکی اینکه خدا را می‌پرستیم؛ یعنی باید چه کنیم؟
دو اینکه یعنی چه کسی را می‌پرستیم؟
بیشترمان پاسخ این سؤالات را نمی‌دانیم. برای همین جهل و فقر و به این سومین عامل برمی‌خورد که از نظر ترتیب عامل چهارم است؛ امّا به نظر من سومین عامل است و آن تعارض روش‌هاست؛ یعنی کسی در خانوادة مذهبی تربیت‌شده و مادامی‌که ماهی قرمز در تنگ خودش است، همه‌چیز خوب است؛ امّا وقتی وارد رودخانه می‌شود و حاشیة امنش را از دست می‌دهد، این مشکل‌ساز است. انسان مذهبی در تعارض با جمع‌های جدیدی که در آن قرار می‌گیرد، برای اینکه منزوی نشود و مورد تمسخر قرار نگیرد و نزد آن افراد جدید دارای منزلت و جایگاه باشد، دست از عقاید خودش می‌کشد. این‌چنین افرادی دچار جهل و ضعف شخصیتی هستند و خودباوری ندارند و شیفتة دیگران هستند، پس در تعارض نظامات فکری مغلوب می‌شوند و این خطرناک است.
عامل دیگری که موجب پذیرش فرهنگ اباحه‌گری می‌شود، حبّ دنیاست و این یعنی علاقة شدید به دنیا و دنیای هر کسی را هم خودش تعریف می‌کند.
در سورة مبارکة «اعراف» آیة 151 آمده است:
«قالَ رَبِّ اغْفِرْ لي وَ لِأَخي وَ أَدْخِلْنا في رَحْمَتِكَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرّاحِمينَ؛
[موسی] گفت: «پروردگارا! من و برادرم را بيامرز و ما را در رحمت خود وارد كن و تو مهربان‌ترين مهربانانی.»
هر کسی گمان می‌کند که می‌تواند بین دین و دنیا جمع کند، امام کاظم(ع) را منکر شده است. ایشان می‌فرمایند:
«و جمع بین دنیا و آخرت از خدعه‌ها و نیرنگ‌های شیطان است.»
در سورة مبارکة «ابراهیم» آیة 3 می‌خوانیم:
«الَّذينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَی الْآخِرَةِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللهِ وَ يَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِكَ في ضَلالٍ بَعيد؛
همان كسانی كه زندگی دنيا را بر آخرت ترجيح میدهند و [مردم را] از راه خدا باز میدارند و میخواهند آن را منحرف سازند، آنها در گمراهی دوری هستند.»
پس دنیازدگی عدّه‌ای موجب می‌شود دینمداری دیگران را به استهزاء بکشند و تمام تلاش خود را بکنند که مردم را از دینداری برگردانند. عامل دیگر گسترش فرهنگ اباحه‌گری، لجاجت و تعصّب است.
عوامل به دو دسته تقسیم می‌شوند. چیزی مثل جهل و تعارض روش‌ها و فقر یا عملکرد نادرست عالمان عوامل بیرونی هستند؛ امّا عوامل درونی هم مؤثّر است؛ مثل حبّ دنیا و لجاجت و تعصّب که خود معتقد است مثلاًً ما دین اعراب را نمی‌خواهیم. دین برنامة زندگی خداست و نه یک برنامه‌ای که شخص تعیین کند. سورة مبارکة «بقره» آیة 145 بیان می‌کند:
«وَ لَئِنْ أَتَيْتَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَ ما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ ما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمينَ؛
سوگند كه اگر برای [اين گروه از] كسانی كه كتاب آسمانی به آنها داده شده، هر‌گونه [دليل و] نشانه‌ای بياوری، از قبلة تو پيروی نخواهند كرد و تو نيز هيچگاه از قبلة آنان، پيروی نخواهی‌نمود و حتّی هيچيك از آنها، پيروی از قبلة ديگری نخواهد كرد و اگر تو پس از اين
آگاهی، از هوس‌های آنها پيروی كنی، به يقين از ستمكاران خواهی‌بود.»
عامل دیگر، تکبّر است. خداوند در سورة مبارکة «اعراف» آیة 146 می‌فرماید:
«سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ يَرَوْا سَبيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبيلاً وَ إِنْ يَرَوْا سَبيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ كانُوا عَنْها غافِلينَ؛
به زودی كسانی را كه در روی زمين به ناحق تكبّر مي‌ورزند، از [ايمان به] آيات خود، منصرف می‌سازم. [زيرا آنها چنانند كه] اگر هر آيه و نشانه‌ای را ببينند، به آن ايمان نمی‌آورند؛ اگر راه هدايت را ببينند، آن را راه خود انتخاب نمی‌كنند؛ و اگر طريق گمراهی را ببينند، آن را راه خود انتخاب می‌كنند. [همة] اينها به خاطر آن است كه آيات ما را تكذيب كردند و از آن غافل بودند.»
یعنی متکبّر بر دین نمی‌ماند و رئیس این متکبّران ابلیس است و از سجده ابا کرد و تکبّر ورزید و به زودی کسانی که در زمین بزرگ‌منشی را می‌کنند، خداوند می‌فرماید از آیات خودم برمی‌گردانم.
عامل دیگر، تبعیت از هوای نفس است که یعنی تمایلات و مطلق نفس را پاسخ دادند. نفس انسان بخشی شهوت است که شامل همة خواسته‌ها می‌شود و نفس انسان خواسته‌های متعدّدی دارد؛ امّا شرع می‌گوید این خواسته‌های خود را بر مبنای آنچه شرع می‌گوید منظّم کن؛ مثلاً هوای نفس می‌گوید غذا بخور که سیر شوی؛ امّا به حلال و حرامش کاری ندارد. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:
«من از دو چیز برای شما می‌ترسم، آرزوهای نامحدود و پیروی از هوای نفس، تبعیت از هوای نفس شما را از حقیقت بازمی‌دارد.»
هوای نفس انسان را از بالاترین مرتبه می‌اندازد. اشاره می‌کنم به داستان بلعم باعورا که اسم اعظم داشت؛ امّا تمایلش درست نبود و طرفدار فرعون شد و قرآن فرمود داستان کسی که به او آیات خود را دادیم برای مردم بگو که انصراف از آن آیات داشت و شیطان را تبعیت کرد و از گمراهان شد و به واسطة اسم اعظمش می‌توانست بالا برود؛ امّا دنیاطلب شد و به دنبال هوای نفس رفت. پس هوای نفس اسم اعظم را هم از بین می‌برد.
نهایتاً عوامل دیگر را هم می‌توان برای گسترش فرهنگ اباحه‌گری مطرح کرد؛ امّا آنچه که آمده، رئوس مطالب مربوط به این مسئله بود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑