رجعت؛ بازگشت به دنیا در عصر ظهور (6)

ابراهیم منتظرالقائم

سرآغاز و مدّت زمان رجعت

به اعتقاد شيعيان، پيش از برپايی قيامت كبرا و هم‌زمان با ظهور امام مهدی(عج)، گروهی از مؤمنان و پرهيزكاران پاك‌سرشت و جمعی از كافران و منافقان زشت‌طينت، پس از مرگ زنده می‏شوند و بار ديگر به دنيا باز می‏گردند تا سرانجامِ اعمال نيك و بد خود را دريابند و حاكميت نهايی دولت حق را مشاهده كنند. در آموزه‏های شيعی از اين رويداد با عنوان «رَجْعَت» ياد می‏شود.

بی‏ترديد، رجعت در زمان ظهور امام مهدی(عج) رخ می‏دهد؛ ولی در مورد اينكه دوران رجعت دقيقاً از كی آغاز می‏شود و چقدر به طول می‏انجامد و آيا همة رجعت‏كنندگان در يك زمان به دنيا بازمی‏گردند يا خير، به صراحت نمی‏توان اظهارنظر كرد و آنچه از روايات استفاده می‏شود، بسيار مجمل است.

با توجّه به نكتة ياد شده، در اينجا با بهره‏گيری از برخی روايات و كلمات دانشوران بزرگ شيعه، به بررسی موضوع آغاز و انجام رجعت می‏پردازيم:

1. سرآغاز رجعت

از روايات استفاده می‏شود كه گروهی از رجعت‏كنندگان در آغاز ظهور امام مهدی(عج) به دنيا بازمی‏گردند تا آن حضرت را در انقلاب جهانی خود ياری دهند و گروهی از آنها پس از استقرار حكومت مهدوی و در آستانة وفات يا پس از وفات آن حضرت به دنيا بازمی‏گردند. به نظر می‏رسد بسياری از بزرگانی كه در روايات از آنها به عنوان رجعت‏كنندگان ياد شده است و همچنين عموم مؤمنانی كه به توفيق رجعت و درك زمان ظهور دست می‏يابند، جزو دستة نخست و پيامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) جزو دستة دوم هستند.

زمان رجعت دستة نخست چندان محلّ بحث و گفت‏وگو نيست و از رواياتی كه پيش از اين در مورد اصل رجعت و ويژگی‏های رجعت‏كنندگان نقل كرديم و همچنين رواياتی كه در زمينة رجعت برخی ياران خاصّ ائمّه(ع) در زمان ظهور وارد شده است، در اينجا تنها به بررسی زمان رجعت دستة دوم می‏پردازيم.

به روشنی به دست می‏آيد كه اين گروه هم‏زمان با ظهور رجعت می‏كنند. در يكی از اين روايات، امام صادق(ع) خطاب به مفضل بن عمر يكی از ياران شاخص خود می‏فرمايد:

«ای مفضّل! تو و چهل و چهار مرد ديگر با قائم همراه خواهيد شد. تو در سمت راست قائم امر و نهی می‏كنی و مردم در آن روز بيش از همه از تو فرمان می‏برند.»1

از اين روايت به خوبی استفاده می‏شود كه گروه ياد شده هم‏زمان با ظهور مهدی(عج) و برای ياری آن حضرت رجعت می‏كنند.

آن حضرت در روايت ديگری، پس از اشاره به رجعت گروهی 27 نفره در زمان ظهور، تأكيد می‏كند كه اين گروه به همراه قائم(عج) و برای ياری ايشان رجعت می‏كنند:

«به همراه قائم - درود خدا بر او باد - بيست و هفت مرد از پشت «كوفه» خارج می‏شوند؛ پانزده نفر از قوم موسی - درود خدا بر او باد - كسانی كه به حق راهنمايی و داوری می‏كردند، هفت نفر از اصحاب كهف، يوشع بن نون [وصیّ حضرت موسی]، سلمان،

ابودجانه انصاری، مقداد و مالك اشتر. اين گروه ياران و حكّام آن حضرت خواهند بود.»2و3

در مورد زمان رجعت دستة دوم رجعت‏كنندگان نيز بايد گفت كه شيخ حرّ عاملی در كتاب خود در پاسخ اين شبهه كه چگونه ممكن است امامان(ع) در زمان ظهور امام مهدی(عج) يا پس از آن رجعت كنند، در حالی‌كه ما می‏دانيم آن حضرت خاتم اوصياست و با رجعت ديگر امامان يا بايد قائل به عزل آن امام يا عدم شمول رياست ايشان نسبت به همه شويم؟ نكات مختلفی را مطرح می‏كند و از جمله می‏نويسد:

احتمال دارد كه رجعت همة امامان - درود خدا بر آنها باد - پس از وفات [امام] مهدی - درود خدا بر او باد - باشد. ظاهر [روايات هم] همين است؛ زيرا از طرق مختلف روايت شده كه نخستين كسی كه در پايان عمر [امام] مهدی به دنيا بازمی‏گردد، حسين - درود خدا بر او باد - است. پس هنگامی كه مردم آن حضرت را شناختند، مهدی از دنيا می‏رود و حسين او را غسل می‏دهد.4و5

عبارت يادشده مؤيّد اين مطلب است كه پيامبر و امامان معصوم(ع) نه در آغاز ظهور، بلكه پس از استقرار حكومت مهدوی و وفات امام مهدی(عج) به دنيا رجعت می‏كنند.

2. مدّت زمان رجعت

در برخی روايات به مدّت زمان زندگی پيامبر اكرم(ص) و برخی امامان معصوم(ع) پس از رجعت و همچنين به مدّت زمان دوران رجعت اشاره شده است كه در اينجا به تعدادی از آنها اشاره می‏كنيم:

از امام صادق(ع) ذيل آيه شريفة «فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ؛6 در روزی كه مقدارش پنجاه هزار سال است.» چنين روايت شده است:

«پس بازگشت او پنجاه هزار سال به طول می‏كشد. اميرمؤمنان - درود خدا بر او باد - نيز چهل و چهار هزار سال در بازگشت خود حكومت می‏كند.»7

گفتنی است شيخ حرّ عاملی پس از نقل اين روايت می‏نويسد:

منكران رجعت، امثال اين روايت را بسيار دور از ذهن می‏دانند؛ با اينكه می‏توان آن را حمل بر مبالغه و امثال آن كرد؛ چنان‏كه برخی از مفسّران در تفسير اين سخن خدای تعالی: «مقدارش پنجاه هزار سال است» و درازی روز قيامت می‏گويند: در اين روز كارهايی انجام می‏گيرد [كه معمولاً] به مقدار پنجاه هزار سال وقت لازم دارد يا از بس سخت و دشوار است، به مقدار پنجاه هزار سال نمود دارد. در اينجا هم اگر [اين روايت] معارض صريحی داشته باشد، ممكن است به يكی از دو وجه توجيه شود.8

در روايت ديگری جعفربن محمّد بن مالك كوفی به اسناد خود از حمران ‌بن اعين چنين نقل می‏كند:

«عمر دنيا صد هزار سال است. بيست هزار سال برای ديگر مردم و هشتاد هزار سال برای خاندان محمّد - درود خدا بر آنها باد...»9

شيخ حرّ عاملی پس از نقل اين روايت نيز می‏نويسد:

بعيد نيست كه در اين روايت نيز ارادة مبالغه شده باشد؛ يعنی می‏خواسته است بگويد كه نسبت [زمان] ديگر دولت‏ها به دولت آل محمّد(ع) مانند اين نسبت (بيست هزار به هشتاد هزار)، يعنی يك به پنج است. البتّه خداوند داناتر است. اين توجيه بر فرض ثابت شدن روايت معارض با اين روايت قابل طرح است؛ و گرنه بعيد شمردن [اين‌گونه روايات] جايی ندارد و [اين مدّت] با توجّه به قدرت خداوند و قابليت اهل آن، [مدّت] كمی است.10

در پايان بار ديگر يادآوری می‏كنيم كه اظهارنظر صريح و قطعی در مورد مدّت‌زمان رجعت يا مدّت‌زمان زندگی رجعت‏كنندگان در دنيا امكان‏پذير نيست؛ زيرا روايت‏هايی كه در اين زمينه نقل شده‏اند، بسيار انگشت‏شمارند. با اين حال نبايد گمان كنيم ترديد در اين موضوع يا بعيد شمردن مدّت زمان‏های ذكر شده در برخی روايات، به اصل اعتقاد به رجعت خللی وارد می‏سازد؛ زيرا اصل رجعت با اخبار صحيح و متواتر به اثبات رسيده است و از آموزه‏های ترديدناپذير شيعه به شمار می‏آيد.

البتّه بايد توجّه داشت كه نمی‏توان به صرف استبعاد و دور از ذهن بودن اين‌گونه روايات، آنها را رد كرد.

سخن خود در اين زمينه را با نقل عبارتی از شيخ حرّ عاملی به پايان می‏بريم. ايشان در جايی ديگر از كتاب خود با اشاره به سخن كسانی كه با توجّه به اين‌گونه روايات، در اصل رجعت ترديد كرده و آن را دور از ذهن می‏شمارند، تأكيد می‏كند:

خصوص اين تحديد[های زمانی برای رجعت] يقينی نيست و به حدّ تواتر نرسيده است. لازم نيست هر كس به رجعت يقين دارد، به اين مدّت هم يقين داشته باشد.11

پی‌نوشت‌ها: