خاطرات یک سفیر(6)

پانویس‌های این مقاله

1. •

   موسوم شد.

   ایشان در باکو به عبادت و تبلیغ اسلام می‌پرداخت. محلّ عبادت وی در سمت چپ جادّه، در ورودی شهر باکو و رو به روی حرم فعلی، در بالای کوه و تقریباً صد متر بالاتر از سطح جادّه، بین دو سنگ بزرگ بود که اکنون محلّ زیارت شیعیان است. حکیمه خاتون مدّتی پس از ورود به باکو، بیمارشد و و در اثر بیماری رحلت کرد. پس از مدّتی، دیگر منسوبان وی نیز دعوت حق را لبیک گفتند که یکی از آنها در طرف چپ حضرت و دو نفر دیگر در طرف راست ایشان به خاک سپرده شده‌اند. بر روی سنگ مزار منسوبان، نامی از آنها نوشته نشده و تنها آیات قرآنی بر روی سنگ قبرشان حک شده است؛ امّا بر روی قبر حضرت، نام حکیمه خاتون بنت امام موسی کاظم(ع) نوشته شده است.

   مدّتی پس از اینکه حضرت حکیمه خاتون و برادرزاده‌هایش رحلت کردند، حاجی بدری نیز دار فانی را وداع کرد و چون حکیمه خاتون سفارش کرده بود که زائران من ابتدا حاجی بدری را زیارت کنند، او را در پایین پای حضرت به خاک سپردند. اکنون هر کسی بخواهد به زیارت بی‌بی برود، از روی قبر حاجی بدری رد می‌شود.

   بابا سوجد نیز که آن حضرت را به باکو آورد، وصیت کرد که پس از مرگ، مرا در جایی به خاک بسپارید که زائران حضرت پا روی سینة من بگذارند و به زیارت خانم بروند. از این‌رو، قبر وی نیز در محلّ در ورودی صحن حرم مطهر است.

   در سال 1257م. شیروان شاه فرّخ زال، مسجد و حرمی بر روی مزار حکیمه خاتون بنا کرد و این مکان را مورد تجلیل قرار داد. از آن پس این حرم مطهّر، محلّ زیارت عاشقان عترت پیامبر شد و خیلی از مردم حتّی تعدادی از شاهان صفوی نیز به زیارت این حرم شریف مشرّف می‌شدند و وجود حرم سبب رونق و ترویج اسلام و تشیّع بود. شاهان صفوی متولّیانی برای حرم منصوب کردند و احکامی برای آنها صادر نمودند. برخی از شواهد نشانگر آن است که زمین‌های اطراف، وقف حرم مطّهر شده بود.

   مردم جمهوری آذربایجان نیز کرامت‌های زیادی را به ایشان نسبت می‌دهند، از آن جمله، برآورده شدن حاجت زن شاعری به نام خورشید بانو است. نقل است وی که فرزندی نداشت، به زیارت حضرت مشرّف شده و نذر می‌کند اگر خداوند به احترام این خانم فرزندی به من عطا فرماید، مسیر این آرامگاه را برای راحتی زائران هموار خواهم کرد. پس از یک سال، خداوند به وی فرزندی عطا کرد و وی به نذر خود وفا کرد و جادّة مشرف به حرم را آباد می‌سازد. جادّه‌ای که به وسیلة خورشید بانو ساخته شده بود، پس از وی توسط شخصی به نام حاج زین‌العابدین تقی‌اف عریض‌تر شد. وی سرمایه‌دار نفتی صاحب‌نام باکو در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود و به مثابه شخصیتی مذهبی و البتّه احتمالاً متموّل‌ترین آذری باکو و شمال «ارس»، چهره‌ای خیّر در مسائل آموزشی، انتشاراتی و خدمات رفاهی بوده است.

   حرم حکیمه خاتون تا سال 1934م. پذیرای زائران بود؛ امّا در نهم سپتامبر 1934م. به دستور استالین، این حرم با دینامیت منفجر شد.

   حکومت کمونیسمی برای اینکه اثری از حرم مطهّر باقی نماند، شروع به جادّه‌کشی از روی حرم کرد و در جلوی آن، مجسّمة استالین نصب گردید.

   در این دوره که دیگر شرایط زیارت قبر شریف در وسط جادّه امکان‌پذیر نبود، شیعیان در بالای کوه، منزل و محلّ عبادت حکیمه خاتون را زیارت می‌کردند که اکنون نیز به عنوان مکان مقدّسی، زیارت می‌شود. پس از فروپاشی کمونیسم، مجسّمة استالین پایین کشیده شد و در سال 1994م.، رئیس‌جمهور وقت حیدر علی‌اف دستور بازسازی حرم را تحت عنوان بی‌بی هیبت صادر کرد.

   خوشبختانه قبرها و حتّی بخش‌هایی از حرم قبلی، از جمله زیرزمین آن، در زیر آسفالت سالم مانده و تنها سنگ قبر حضرت از وسط شکاف برداشته بود که ترمیم شد. حیدر علی‌اف پس از کلنگ زنی احداث ساختمان حرم، مبلغ 700 هزار دلار برای ساخت آن اختصاص داد و بقیّة آن نیز از طریق نذورات مردم تأمین شد. در کنار حرم شریف، مسجدی نیز بنا گردید که یک طرف آن مختصّ خانم‌ها و طرف دیگر برای عبادت آقایان است. حرم در دو طبقه است. در واقع، مزارهای شریف در طبقة پایین، داخل یک محوّطة شیشه‌ای قرار گرفته است.

   ساخت ضریح، کاشی‌کاری و تزهیب این حرم توسط معماران ایرانی از جمله مرحوم اسرافیل مهدی‌زاده و سپس فرزند وی انجام شده است.

   آن روز در حرم زائرانی را دیدیم که در کنار هم جمع شده و به خواندن «قرآن» مشغول هستند. زنان وقتی وارد حرم مطهّر یا مساجد و اماکن مقدّس می‌شوند، روسری بر سر می‌کنند و به زیارت حضرت مشغول می‌شوند و گاهی مبالغی را نیز به عنوان نذری به حرم می‌دهند.

   وقتی زیارت‌نامه حکیمه خاتون را می‌خواندم، متوجّه شدم که همان زیارت‌نامه حضرت معصومه(س) است با این تفاوت که به جای«یا فاطمه اشفعی لی فی الجنه»؛ نوشته شده «یا حکیمه اشفعی لی فی الجنه». این زیارت‌نامه در یک قاب خاتم بزرگ قرار گرفته و بر دیوار حرم نصب شده است..

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑