بیدارگران اقلیم قبله: شیخ مفید (۲)

واحد پژوهش موعود

مناظرة شیخ مفید با علماي عامّه

شهر «بغداد» که از مراکز مهمّ علمي آن عصر به شمار مي‌رفت، در آن زمان، مملوّ از فقها و متکلّمان مذاهب مختلف بود. پيروان مذاهب اهل تسنّن که از نظر علم کلام، آنها را معتزلي و اشعري مي‌گفتند، در مجامع عمومي و گاهي در حضور خليفه مجلس‌ها گرفته و هر کس براي اثبات مرام خود، حجّت‌ها مي‌آورد و دليل‌ها اقامه مي‌کرد. علماي شيعه که تا آن روز به آن محافل راه نداشتند، با طلوع شيخ مفيد در بغداد، نه تنها در مجامع آنها شرکت مي‌نمودند، بلکه شيخ مفيد و ابن‌معلّم يگانه عالم مبرّز و سخنوري بود که با نيروي علم و بيان و منطق محکم خود در تمام موارد بر همگان غلبه مي‌يافت.

از خطيب بغدادي که هم‌عصر شيخ مفيد بوده، نقل شده که گفته است: او اگر مي‌خواست، مي‌توانست ثابت کند که ستون چوبي از طلاست!

علي بن عيسي رمّاني و قاضي ابوبکر باقلاني، قاضي القضاة بغداد، فاضل کتبي و ابوعمرو شطوي و ابوحامد اسفرائني شافعي، قاضي عبدالجبّار معتزلي و غيرهم از دانشمندان بزرگي بودند که اغلب اوقات مفيد با آنها در بحث امامت و اصول عقائد به گفت‌و‌گو مي‌پرداخت و آنها را ملزم و محکوم مي‌ساخت.

يک نمونه از مناظرات

داستان مناظرات آنها بسيار شيرين و خواندني است. سيّد مرتضي که بزرگترين شاگرد شيخ مفيد است، آنها را در کتابي جمع نموده که از جمله يک داستان آن را براي نمونه مي‌آوريم:

در کتاب مجموعة «ورّام» مي‌نويسد: مفيد در اصل، از «عکبرا» است. او در ايّام کودکي همراه پدرش به بغداد آمد و نزد ابوعبدالله معروف به جعل به تحصيل پرداخت. سپس به مجلس ابوياسر که در دروازة «خراسان» تدريس مي‌کرد، حضور يافت. چون ابوياسر از عهدة بحث و پرسش‌هاي او درمانده شد، او را به علي بن عيسي رمّاني که از بزرگان علماي کلام بود، ارجاع داد و گفت: چرا به نزد او نمي‌روي تا از او استفاده کني؟ مفيد گفت: او را نمي‌شناسم و کسي ندارم مرا به او معرّفي کند.

ابوياسر يکي از شاگردان خود را همراه او کرد و نزد رمّاني فرستاد. چون مجلس رمّاني از فضلا و دانشمندان پر بود، مفيد در صف آخر نشست و به تدريج که مجلس خلوت شد، نزديکتر رفت. در آن اثناء، مردي از اهل «بصره» آمد و از رمّاني پرسيد، چه مي‌فرماييد دربارة حديث غدير (که به عقيدة شيعه پيغمبر اکرم(ص)، اميرمؤمنان(ع) را جانشين بلافصل خود گردانيد و داستان غار (که به اعتقاد اهل سنّت دليل بر خلافت ابوبکر است)؟

رمّاني گفت: داستان غار، درايت (يعني امري مسلّم و معقول) است و حديث غدير، روايت و منقول مي‌باشد و آنچه از درايت و امر مسلّم استفاده مي‌شود، از روايت مستفاد نمي‌گردد.

مرد بصري سکوت کرد و برخاست و از مجلس بيرون رفت.

در اين موقع، مفيد خود را به رمّاني نزديک گردانيد و گفت: سؤال دارم. رمّاني گفت: بگو!

شيخ مفيد گفت: چه مي‌فرماييد، دربارة کسي که بر امام عادل خروج کند و با وي جنگ نمايد؟

رمّاني گفت: او کافر است. بعد گفت: نه فاسق است.

- راجع به امامت اميرالمؤمنين عليّ بن ابي‌طالب(ع) چه مي‌گوييد؟

- او امام است.

- دربارة طلحه و زبير (دو آتش‌افروز جنگ جمل بر ضدّ اميرالمؤمنين(ع) بودند) چه مي‌فرماييد؟

- آنها از اين عمل توبه کردند.

- جناب استاد! داستان جنگ جمل درايت و امر مسلّمي است و توبه کردن طلحه و زبير روايت!!

رمّاني که متوجّه موضوع شد، گفت: مگر موقعي که آن مرد بصري از من سؤال کرد، تو حاضر بودي؟ شيخ مفيد گفت: آري.

- اين سخن به جاي آنچه من گفتم! اشکال تو وارد است.

آنگاه پرسيد: تو کيستي و نزد کداميک از علماي اين شهر درس مي‌خواني؟

- نزد شيخ ابوعبدالله جعل.

- بنشين تا من مراجعت کنم.

سپس برخاست و به درون خانه رفت و پس از لحظه‌اي برگشت و نامه‌اي سربسته به وي داد گفت: اين را به استاد خود بده.

مفيد نامه را آورد و به استادش تسليم کرد. استاد نامه را گشود و شروع به قرائت آن کرد و طيّ مطالعة آن به خنده افتاد. پس از قرائت نامه گفت: رمّاني ماجرايي را که ميان تو و او در مجلس وي روي داده نوشته و سفارش تو را نموده و تو را ملقّب به مفيد کرده است.1

اساتيد

محدّث حاج ميرزا حسين نوري در اثر خود، کتاب «خاتمة مستدرک الوسايل»، پنجاه تن از استادان شيخ مفيد را نام مي‌برد و در مقدّمة چاپ جديد «بحار الانوار» اين تعداد به 59 تن رسيده است. ممکن است بيش از اينها هم بوده باشند. شيخ مفيد در نزد اينان که از شيعه و سنّي و زيدي بودند، علوم متداول عصر، يعني ادبيات عرب، قرائت، کلام، فقه، اصول، حديث، تفسير، رجال و غيره را فرا گرفته است.

نام‌هاي‌ شماري از استادان شيخ که همگي از اعاظم فقها و متکلّمين و محدّثين و رجال نامي بوده‌اند، عبارت است از:

جعفر بن محمّد قولويه قمي، شيخ صدوق، ابوعبدالله صفواني احمد بن محمّد بن وليد قمي، ابوجعفر محمّد بن حسين بزوفري، علي بن محمّد رفاء، علي بن ابي‌الجيش بلخي، ابوغالب زراري، ابن‌ جنيد اسکافي، ابوعلي صولي بصري، ابوحفص عمر بن محمّد (معروف به ابن زيات)، ابوالحسن علي بن مالک نحوي، ابوعبدالله مرزباني.

شاگردان

گروه بي‌شماري از دانشمندان کلّية مذاهب جزو شاگردان وي بوده‌اند؛ ولي متأسّفانه جز 15 نفر آنها را که در مقدّمة بحارالانوار نام برده‌اند، از بقيه اطّلاع درستي نداريم. قبلاً از علماي عامّه نقل کرديم که در مجلس وي از عموم مذاهب شرکت مي‌نمودند و گروهي از دانشمندان محضرش برخاستند؛ ولي اينان چه کساني بوده‌اند، به درستي معلوم نيست.

نام‌هاي شماري از شاگردان شيخ چنين است: سيّد مرتضي علم‌الهدي، سيّد رضي‌، شيخ طوسي، نجاشي، ابوالفتح کراجکي، ابويَعْلي محمّد بن حسن بن حمزه جعفري، سالار بن عبدالعزيز ديلمي معروف به سَلّار، جعفر بن محمّد دوريستي.

جايگاه علمي

شخصيت علمي و ديني شيخ مفيد

در بررسي جايگاه علمي شيخ مفيد در مجامع علمي و نزد بزرگان و دانشمندان ديني لازم است که ابتدا به بررسي شخصيت علمي و ديني ايشان بپردازيم.

در اين بررسي، مهم‌ترين نکته اين است که ايشان مورد توجّه امام زمان(عج) قرار

گرفته بود. مقامات روحي، معنوي و علمي ايشان در حدّي بود كه توقيعات فراواني از سوي امام زمان(عج) به وي رسيده و امام زمان(عج) او را برادر خود ناميده بودند. همچنين گفته شده است که لقب مفيد را هم حضرت صاحب الزّمان(عج) به ايشان عنايت فرمودند.

او صاحب فضايل اخلاقي و ملكات نفساني عالي بود و در ساية همين صفات، مورد توجّه و عنايت حضرت وليّ عصر(عج) قرار گرفت. بدين سان كه وقتي شيخ، فتواي اشتباهي را سهواً صادر كرد، حضرت حجّت(عج) با پيغامي آن را اصلاح فرمودند و آنگاه كه شيخ مفيد از اين خطا مطّلع شد، در خانه را به روي مراجعين بست و از فتوا دادن منصرف شد. حضرت وليّ عصر(عج) طيّ توقيعي خطاب به شيخ مفيد فرمودند: «بر شماست كه فتوا بدهيد و بر ماست كه استوار كرده و نگذاريم در خطا واقع شويد.»

حضرت بقيّةالله(عج) در فقدان شيخ مفيد كه يكي از ياوران و دوستان مخلص حضرتش بود، متأثّر شده و اشعاري سروده‌اند كه بر قبر شيخ نقش بسته است. (در همين نوشتار اين شعر ذکر شده است.)

گفته‌اند او فقيهي بود که روش جديدي در اجتهاد ارائه نمود و متکلّمي بود که در علم کلام بسيار متبحّر بوده و مکتب کلامي شيعه را توسعه داد.

شيخ مفيد که استاد شيخ طوسي است، نخستين شخصيت علمي در شيعه است که علم کلام را تنظيم و تبويب نمود و آن را به عظمت و اعتبار خود رسانيد.

شيخ مفيد در عصر خويش، از بزرگان فقه و كلام شيعه بود. پس از كلام، موضوع بسياري از كتاب‌هاي او را فقه تشكيل مي‌دهد. در ميان كتاب‌ها و رساله‌هاي فقهي او، كتاب «المقنعه» كه شامل يك دورة كامل فقه جعفري است، به روشني چهرة فقهي اين عالم بزرگ شيعه را نمايان مي‌كند. اگرچه اين كتاب تمامي فروع ممكن را در بر ندارد، امّا در مجموع، يك دورة فقه روايي به شمار مي‌آيد كه در آن زمان، به بسياري از مسائل شرعي شيعه پاسخ مي‌داد.

هر چند علم کلام پيش از مفيد نيز در ميان شيعيان سابقه داشته است، ولي در اثر محدوديتي که در کار شيعيان از نظر سياسي بود، اين موضوع از مرحلة تأليف و تدوين کتاب تجاوز نمي‌کرد. پيش از مفيد، شيخ صدوق که رئيس شيعيان بود، سبک ساده‌اي را در تصنيف و تأليف به وجود آورده بود و آن را به صورت املاء به صورت ساده به مستمعين القا مي‌نمود. مفيد نيز در پيگيري مکتب استاد کوشيد و با استفاده از مباني علم کلام و اصول فقه، راه بحث و استدلال را به روي شيعيان باز کرد2 و تلاش‌هايي را که متقدّمين، مانند ابن‌ جنيد اسکافي و قبل از او ابن‌ عقيل فقيه معروف شيعه و عيّاشي ريخته بودند، به صورت دلپذيري درآورد. به گفتة نجاشي ايشان کتاب کوچکي در اصول فقه تصنيف کرد که مشتمل بر تمام مباحث آن بود.

بايد يادآوري كرد كه خطوط كلّي و اساسي فقه سياسي در منابع غني ما وجود دارد و فقهاي بزرگ شيعه در كنار ديگر احكام اسلام، به تحقيق و بررسي در اين زمينه نيز پرداخته‌اند؛ امّا به دليل آنكه براي فقهاي شيعه در زمان غيبت كبرا، زمينة اجراي احكام حكومتي اسلام وجود نداشت و پيوسته حاكميت در اختيار حاكمان جور قرار داشت، از اين‌رو، در ابواب گوناگون فقه، انديشة سياسي شيعه به صورتي گذرا و مجمل و بعضاً قدري مفصّل مطرح شده است. بيشتر اين مباحث به موضوعاتي، همچون شرح وظايف حاكم اسلام و فقها و به تعبير شيخ مفيد، سلطان اسلام در حوزه‌هاي ذيل مربوط است:

- تبيين و اجراي احكام فقهي؛

- تبيين و اجراي احكام حكومتي.

شيخ مفيد روشي متفاوت با دورة پيش از خود در فقه شيعه پايه‌گذاري کرد. به گفتة سبحاني و گرجي، پيش از شيخ مفيد دو روش فقهي رواج داشت: روش نخست که به صورت افراطي بر روايات مبتني بود و در آن در خصوص سند و متن روايات، دقّت کافي صورت نمي‌گرفت.3و4

روش دوم به روايات توجّه لازم را نداشت و بيش از حد بر قواعد عقلي تأکيد مي‌کرد؛ هرچند مانند قياس با نصوص ديني در تعارض باشند.5و6

شيخ مفيد راه ميانه را برگزيد و روش فقهي جديدي بنا کرد که در آن، ابتدا به کمک عقل اصول و قواعدي براي استنباط احکام تدوين مي‌شد. سپس به وسيلة اين اصول، استنباط احکام از متون ديني انجام مي‌گرفت.7و8 بدين جهت وي را تدوين‌کنندة دانش اصول فقه دانسته‌اند.9

پس از شيخ مفيد، شاگردانش سيّد مرتضي در کتاب «الذّريعة الی اصول الشّريعة» و شيخ طوسي در کتاب «العُدَّة في الاصول»، اين راه را ادامه دادند.10و11 شيخ مفيد در مقام مرجعيت و زعامت و با توجّه به نيازهاي شيعه در عصر خويش، به تأليف كتاب‌هاي متعدّدي در زمينه‌هاي گوناگون اقدام كرد كه پاسخگوي مسائل اعتقادي، فقهي و سياسي شيعيان باشند. وي در زمينه‌هاي حديث، فقه، كلام، اصول فقه و تاريخ، آثار پر ارزشي بر جاي گذاشت.

ايشان در فقه و اصول، كلام و حديث، تاريخ، تفسير، شعر و ادب صاحب نظر بود.

جايگاه علمي شيخ نزد ديگران

ايشان با آن رفعت علمي و منزلت اخلاقي، سكّان‌دار تعليم و تهذيب در سراسر بلاد اسلامي بود و رياست اماميّه در عصرش به او منتهي شده و به قول جناب نجاشي (كه خود از شاگردان زبدة شيخ بود)، فقه و اصول و كلام و شيخ مفيد مشهورتر از آن است كه توصيف شود. لذا انبوهي از سالكان و تشنگان معارف اسلامي، عاشقانه حول شمع شخصيت ايشان حلقه زدند و هريك در حدّ توان خود، جرعه‌هايي از حقايق نوشيدند.

حاج ملّا هاشم خراساني، شيخ مفيد را مجدّد دين در رأس سدة چهارم هجري قمري مي‌خواند.

شيخ الطّائفه طوسي، در كتاب «الفهرست» خود از استاد عالي‌قدرش شيخ مفيد اين‌گونه نام مي‌برد:

محمّد بن محمّد بن ابوعبدالله مفيد، معروف به ابن‌معلّم، از متكلّمان طايفة اماميه است. در زمان او رياست علمي و ديني شيعه به وي منتهي گشت. او دانشمندي حاضرجواب و در علم فقه و كلام بر هر كس مقدّم بود. نزديك به دويست جلد كتاب بزرگ و كوچك داشت و فهرست كتاب‌هايش مشهور است.

شاگرد ديگرش در رجال مي‌نويسد:

محمّد بن محمّد بن نعمان ابوعبدالله مفيد، استاد ماست. جايگاه والاي او در فقه و كلام و روايت و وثاقت و دانش، مشهورتر از آن است كه وصف شود.

ابن شهرآشوب دربارة وي مي‌نويسد:

شيخ مفيد ابوعبدالله محمّد بن محمّد بن‌ نعمان، از شاگردان ابوجعفر بن قولويه بود و حضرت وليّ عصر(عج) او را به شيخ مفيد ملّقب‌ فرمود و من علّت آن را در کتاب مناقب آل ابي‌طالب ذکر کرده‌ام. او مؤلّف حدود دويست کتاب بزرگ و کوچک است.12

البتّه‌ مرحوم خوئي اين مطالب را بعيد مي‌شمرد و مي‌فرمايد: اگر توقيع حضرت به شيخ مفيد ثابت باشد، اين در اواخر عمر ايشان بوده و حال آنکه شيخ مفيد از دوران جواني ملّقب به مفيد بود.13

علّامه حلّي بهتر و روشن سخن گفته و مي‌نويسد:

نامگذاري‌اش به مفيد حکايتي است که ما آن را در کتاب بزرگ خود، رجال، آورده‌ايم. مفيد معروف به ابي‌المعلّم بود و از بزرگترين مشايخ شيعه و رئيس و استاد آنهاست. کلّية دانشمندان ما که بعد از وي آمده‌اند، از دانش او استفاده نموده‌اند. فضل و دانش او در فقه و کلام و حديث مشهورتر از آن است که به وصف آيد. او موثّق‌ترين و داناترين علماي عصر خود بود. رياست علمي و ديني طائفة شيعة اماميه در زمان او به وي منتهي گشت...14

شهيد قاضي نورالله شوشتري در کتاب فارسي خود «مجالس المؤمنين» سخن مفصّل خود دربارة شخصيت او را بدين‌گونه آغاز مي‌کند:

... افادت پناهي که عقل مستفاد از قوت قدسيه او مستفيد و فکر فلک‌پيماي او با ملا اعلي در گفت و شنيد بود. مجتهدي قدسي‌ضمير، و متکلّمي نحرير، شاهبازي تيزآهنگ، و بديهه‌پردازي فيروز چنگ، اشاعره از سطوت مناظره او در کنج اعتدال و حال ارباب اعتزال از دهشت مباحثه او مانند...

علّامه بحرالعلوم با آن مقام شامخ علمي و شخصيت نافذ ديني و تقوا و فضيلتي که داشت، به تفصيل از پيشواي علماي اماميه نام برده و در آغاز گفتار خود مي‌نويسد:

محمّد بن محمّد بن نعمان ابوعبدالله مفيد(ره)، استاد استادان بزرگ و رئيس رؤساي ملّت اسلام، گشايندة درهاي تحقيق با اقامة دليل و برهان با بيان روشن خويش سرکوبگر فرقه‌هاي گمراه، دانشمندي که تمامي جهات فضل و دانش در وي گرد آمده و رياست علمي و ديني به او منتهي گشته بود. کلّية دانشمندان بر مقام عالي وي در دانش و فضل و فقه و عدالت و وثاقت و جلالت قدرش اتّفاق نظر دارند. او داراي خوبي‌ها و فضائل فراوان، تيزبين، باهوش، حاضر جواب و موثّق‌ترين دانشمند عصر خود در حديث و آشناترين آنها به علم فقه و کلام بود و هر کس بعد از او آمده، از وي استفاده نموده است...15

ساير دانشمندان نيز هر كجا به نام شيخ مفيد يا گفتار او رسيده‌اند، از وي به عنوان سرآمد عالمان مذاهب اسلامي و متفكّري برجسته و مصنّفي پر كار و دانشمندي سخنور و اوصافي از اين قبيل ياد كرده‌اند. دانشمنداني نظير ابن داوود، ابن ادريس حلّي، علّامه مجلسي، وحيد بهبهاني، شيخ يوسف بحراني (مؤلّف «روضات الجنّات») و ديگران.

انديشمند بلندآوازة ما، در نظر علماي بزرگ عامّه نيز بسيار بزرگ مي‌نمود. اين معني از سخنان آنان به خوبي پيداست. ابن حجر عسقلاني در «لسان الميزان» از اين عالم عالي‌قدر، بدين‌گونه ياد مي‌كند:

دانشمند بزرگ رافضه، ابوعبدالله بن معلّم، صاحب تصانيف بديع است كه دويست كتاب مي‌باشد. او به خاطر عضدالدّوله، قدرتي بزرگ داشت. هشتاد هزار رافضي جنازة او را تشييع كردند. او در سال 413ه‍ .ق. وفات يافت. وي در ادامه مي‌گويد:

مفيد، بسيار پارسا، فروتن و پاسدار علم بود. در بزرگداشت پدرش در «واسط» معلّم بود و مفيد در آنجا متولّد گرديد. بعضي هم گفته‌اند در عكبرا متولّد شده است. گويند عضدالدّوله براي ملاقات او به خانه‌اش مي‌رفت و هرگاه بيمار مي‌شد، به عيادتش مي‌شتافت. شريف ابويعلي جعفري، داماد شيخ مفيد گفته است: مفيد جز اندكي از شب را نمي‌خوابيد. سپس برمي‌خاست و به نماز مي‌ايستاد يا مطالعه مي‌كرد يا مشغول تلاوت قرآن مي‌گشت.

ابن نديم که از معاصران شيخ مفيد بوده و مانند او در بغداد مي‌زيسته، در الفهرست خود نوشته است:

ابن المعلم - ابوعبدالله- رياست متکلّمين شيعه در عصر ما به وي رسيده است. او در علم کلام (عقايد و مذاهب) به روش مذهب شيعه بر همه کس پيشي دارد. دانشمندي باهوش و با فراست است. از کتاب‌هاي او دريافتم که دانشمندي عالي‌قدر است...16

و در جاي ديگر مي‌نويسد: ابن المعلّم، ابوعبدالله محمّد بن محمّد بن نعمان، رياست وي بر اصحاب خود از شيعه اماميه در فقه و کلام و آثار، در زمان ما به وي منتهي گشته است. ولادت او در سال 338ه‍ .ق. روي داده است. از کتاب‌هاي او...17

در فهرست ابن نديم در هر دو مورد چيزي از تأليفات شيخ مفيد ذکر نشده است و به جاي آنها چند نقطه ديده مي‌شود گويا بوده؛ ولي حذف شده است.

ابن جوزي، دانشمند مشهور که او نيز هم‌عصر شيخ مفيد بوده، در وقايع سال 413ه‍ .ق. مي‌نويسد:

محمّد بن محمّد بن نعمان ابوعبدالله معروف به ابن معلّم، پيشواي شيعة اماميّه و دانشمند آنها بود و کتاب‌ها بر اساس مذهب آنان تصنيف کرده است. سيّد مرتضي از جمله شاگردان اوست. ابن‌معلّم مجلس مناظره‌اي در خانه‌اش واقع در درب رياح منعقد ساخته بود که در آن عموم دانشمندان گرد مي‌آمدند. او در نزد امراي اطراف که متمايل به مذهب وي بودند، مقامي عامي داشت. در ماه رمضان امسال (413ه‍ .ق.) وفات يافت. سيّد مرتضي او را مرثيه گفت... .18

عماد حنبلي، يکي ديگر از دانشمندان اهل سنّت دربارة او مي‌گويد:

او بزرگي از بزرگان اماميّه و رئيس بخش فقه و کلام و مباحثه مي‌باشد. او با پيروان هر عقيده به مباحثه و مناظره مي‌پرداخت. موقعيت شايان توجّهي در تشکيلات دولت آل‌بويه داشت. او صدقه فراوان مي‌داد. بسيار اهل خشوع و تهجّد و اهل نماز و روزه و خوش‌لباس بود. او مورد زيارت و ملاقات عضدالدّوله قرار مي‌گرفت. نزديک 76 سال عمر کرد و بيش از 200 جلد تأليف دارد. تشييع جنازة او شهرت دارد. در تشييع او بيش از 80 هزار نفر از شيعيان شرکت جستند و درگذشت او در ماه رمضان بود. رحمت خدا بر او باد!

خطيب بغدادي که‌ اندکي پس از وي مي‌زيسته در «تاريخ بغداد» نظر به تعصّب خاص خود از وي نام برده و سخناني ناهنجار گفته است که از شخصي چون خطيب بعيد نيست.19

او نوشته است: مفيد کتاب‌هاي بسياري در گمراهي شيعه! و دفاع از اعتقاد آنها و نکوهش از صحابه و تابعين و ائمّة دين و مجتهدين نوشته است (منظور خطيب آن دسته از صحابه و تابعين و ائمّه و مجتهدين عامّه است که شيخ مفيد افکار و عقايد و روش آنها را مورد تجزيه و تحليل و تخطئه و تنقيد قرار داده است...)20 او با کتاب‌ها و نظرياتش بسياري را گمراه ساخت! تا اينکه خداوند اهل تسنّن را با مرگ وي آسوده گردانيد. گويند عضدالدّوله براي ملاقات او به خانه‌اش مي‌رفت و هرگاه بيمار مي‌شد، به عيادتش مي‌شتافت. شريف ابويعلي جعفري شوهر دختر شيخ مفيد گفته است: مفيد

آثار

وفات

پی‌نوشت‌ها: