جنگ ابری؛ رقابت کشورها بر سر منابع آبی، به بارورسازی ابرها می‌رسد

ایمان صاحبی

خشکسالی، کشورهای گرمسیر را در تنگنا قرار داده است

با افزایش خشکسالی در خاورمیانه و شمال «آفریقا»، کشورها در تلاش هستند تا موادّ شیمیایی و تکنیک‌های جدیدی را به منظور دریافت باران بیشتر از ابرها توسعه دهند. با توجّه به اینکه 12 عدد از 19 کشور این منطقه به‌ طور متوسط سالانه کمتر از 25 سانتی‌متر بارندگی دارند، حاکمان آنها سعی دارند به هر نحوی شده، منابع آب شیرین خود را افزایش دهند و بارورسازی ابرها یکی از روش‌های سریع برای مقابله با این مشکل تلقّی می‌شود.

از آنجا که کشورهای ثروتمندی مثل امارات صدها میلیون دلار سرمایه را برای این پروژه‌ها اختصاص داده‌اند، سایر کشورها هم نمی‌خواهند از این رقابت عقب بمانند و می‌خواهند مطمئن شوند که سهم خود را از بارش‌ها دریافت می‌کنند. با این حال، هنوز تردیدهایی در این‌باره مطرح است که آیا این تکنیک می‌تواند آن‌قدر باران تولید کند که ارزش هزینه و زحمتش را داشته باشد یا خیر.

ایران، «مراکش» و «اتیوپی» حالا هر کدام برای خودشان برنامه‌های بارورسازی ابرها را دنبال می‌کنند. «عربستان سعودی» و شش کشور حاضر در خاورمیانه و شمال آفریقا هم طرح‌هایی را در این زمینه در نظر دارند. در آن سمت قارّة پهناور، «چین» جاه‌طلبانه‌ترین برنامه در کلّ جهان را در اختیار دارد و می‌خواهد سبب افزایش بارش یا توقّف تگرگ در نیمی از این کشور شود. «پکن» می‌خواهد ابرها بر رودخانة «یانگ تسه» ببارند که بخش‌هایی از آن خشک شده است.

اگرچه بارورسازی ابرها از حدود 75 سال پیش آغاز شده، امّا کارشناسان می‌گویند: علم هنوز اثربخشی این روش را اثبات نکرده است. به ‌علاوه، کشورها توجّهی به این موضوع ندارند که خالی کردن تمام بار ابرها می‌تواند به ضرر کشورهایی تمام شود که در ادامة مسیر حرکت ابرها قرار گرفته‌اند.

طول عمر ابرها، به‌ خصوص ابرهای کومولوس که بیشترین احتمال بارش را به همراه دارند، به ندرت از چند ساعت فراتر می‌رود. البتّه گاهی اوقات ابرها بیشتر دوام می‌آورند؛ ولی طول عمر آنها آن‌قدر نیست که حتّی در خاورمیانه که فاصلة کشورها کم است، بتوانند به کشور بعدی برسند.

امارات قدرتمندترین کشور منطقه در زمینة بارورسازی ابرهاست

ولی چندین کشور خاورمیانه‌ای تردیدهای کارشناسان را نادیده گرفته و برنامه‌هایی را در دست اجرا دارند که موجب تخلیة تک‌تک قطرات آب از ابرها می‌شود. امروزه قدرتمندترین کشور منطقه در این حوزه، امارات متّحدة عربی است. خانوادة سلطنتی این کشور در دهة 1990م. فهمیدند که حفظ منابع آبی به اندازة منابع نفت و گاز برای آنها اهمّیت خواهد داشت.

امارات در سال 1960م. آب کافی برای تأمین نیاز جمعیت کمتر از 100 هزار نفری خود را در اختیار داشت؛ امّا در سال 2020م. این جمعیت به حدود 10 میلیون نفر رسید. در نتیجه تقاضا برای آب به شکل قابل توجّهی بالا رفت. حالا هر نفر از ساکنان امارات روزانه 668 لیتر آب مصرف می‌کنند؛ در حالی‌که میانگین جهانی 213 لیتر است.

در حال حاضر، این رقم با فنّاوری‌های شیرین‌کنندة آب تأمین می‌شود؛ امّا ساخت هر کدام از این مراکز 1 میلیارد دلار یا بیشتر هزینه برمی‌دارد و ادارة آنها نیازمند انرژی زیادی است. عبدالله الماندوس، رئیس «مرکز ملّی هواشناسی و لرزه‌نگاری امارات» و رهبر پروژة بارورسازی ابرها می‌گوید: شیوة فعلی به ویژه در مقایسه با بارورسازی ابرها مقرون به صرفه نیست.

این مرکز پس از 20 سال تحقیق و آزمایش، حالا برنامة خود را با پروتکل‌هایی در حدّ پروتکل‌های نظامی پیش می‌برد. 9 خلبان در حالت آماده به کار در چرخش هستند و به محض اینکه هواشناسان شرایط جوّی مناسبی را در مناطق کوهستانی امارات تشخیص بدهند، شروع به کار می‌کنند.

این برنامه‌ها باید بتوانند در لحظه کار خود را شروع کنند؛ چون ابرهای مناسب در خاورمیانه به راحتی سایر بخش‌های دنیا پیدا نمی‌شوند. کاپیتان مارک نیومن، خلبان ارشد برنامة بارورسازی ابرها در «آفریقای جنوبی» می‌گوید: ما 24 ساعته در حالت آماده‌باش هستیم و در فاصلة 30 تا 40 دقیقة فرودگاه زندگی می‌کنیم. از زمانی که به فرودگاه برسیم هم 25 دقیقه طول می‌کشد تا پرواز کنیم. چنانچه بیش از یک ابر مستعد در آسمان وجود داشته باشد، مرکز بیش از یک هواپیما را به آسمان می‌فرستد.

بارورسازی ابرها چگونه انجام می‌گیرد؟

امارات متّحدة عربی از دو مادّه برای بارورسازی استفاده می‌کند: مادّه‌ای سنّتی که از یدید نقره ساخته شده و یک مادّة جدید که توسط «دانشگاه خلیفه» در «ابوظبی» ابداع شده و از فنّاوری نانو استفاده می‌کند. محقّقان این دانشگاه می‌گویند: این مادّه با آب و هوای گرم و خشک خلیج فارس سازگارتر است. خلبانان این مواد را در پایین ابرها تزریق می‌کنند و به آنها اجازه می‌دهند تا از طریق جریان‌های هوایی ده‌ها هزار پا ارتفاع بگیرند.

سپس به لحاظ تئوری، این مادّة بارورساز که از مولکول‌هایی با نم‌بینی (قابلیت جذب آب) بالا تشکیل شده، به ذرّات بخار آبی می‌چسبند که ابرها را به وجود می‌آورند. این ذرّاتِ ترکیبی کمی بزرگترند و در عوض، ذرّات بخار آب بیشتری را جذب می‌کنند تا در نهایت قطره‌ها به وجود آیند. این قطره‌ها در آخر آن‌قدر سنگین می‌شوند که به عنوان باران فرو می‌ریزند. دانشمندان می‌گویند: موادّ بارورساز هیچ اثر زیست‌محیطی ناگواری ندارند.

البتّه اینها به لحاظ تئوری بیان می‌شود. بسیاری از اهالی علم دربارة اثربخشی شیوة بارورسازی ابرها تردید دارند. یکی از مشکلات اصلی کارشناسان هواشناسی این است که اندازه‌گیری و ثبت میزان افزایش بارش‌ها کاری سخت یا حتّی غیرممکن است.

ارزیابی اثربخشی این روش دشوار است

الن روباک، دانشمند اتمسفریک «دانشگاه روتگرز» و متخصّص ارزیابی راهبردهای مهندسی اقلیم می‌گوید: مشکل اینجاست که وقتی ابر را بارور می‌کنید، نمی‌توانید بگویید که اگر این کار را نمی‌کردید، ابر می‌بارید یا خیر.

روی راسموسن، محقّق ارشد و متخصّص فیزیک ابرها در «مرکز ملّی تحقیقات اتمسفریک» در «بولدر کلرادو» می‌گوید: مشکل بعدی اینجاست که ابرهای کومولوس دراز که در تابستان رایج‌ترین نوع ابر در امارات و مناطق اطرافش هستند، می‌توانند چنان متلاطم ظاهر شوند که نتوان به راحتی گفت بارورسازی آنها مؤثّر بوده یا نه.

بارورسازی ابرها اوّلین‌بار در سال 1947م. از سوی دانشمندان شرکت «جنرال الکتریک» که تحت قراردادی برای ارتش کار می‌کردند، آغاز شد. آنها سعی داشتند روشی برای یخ‌زدایی از هواپیماها در آب و هوای سرد پیدا کنند و به نحوی مه بسازند که نیروهای ارتش را مخفی نمایند. بعضی از این تکنیک‌ها بعداً در «ویتنام» استفاده شدند تا فصل باران‌های موسمی طولانی‌تر شود و ویتنامی‌ها نتوانند به راحتی آذوقة نیروهای خود را تأمین کنند.

دانشمندان هنوز نسبت به بارورسازی ابرها تردید دارند

اگرچه علم پایة بارورسازی ابرها سرراست به نظر می‌رسد، مشکلات زیادی در عمل به وجود می‌آید. همة ابرها پتانسیل تولید باران ندارند و حتّی ابرهایی که شاید برای بارورسازی مناسب به نظر برسند، ممکن است فاقد رطوبت کافی باشند. چالش بعدی در اقلیم‌های داغ این است که قطرات باران ممکن است قبل از رسیدن به زمین تبخیر شوند.

گاهی اوقات اثر بارورسازی می‌تواند فراتر از انتظار باشد و بیش از حد باران یا برف ایجاد کند. گاهی اوقات جهت بادها می‌تواند تغییر کند و ابرها را از محلّی که قرار بوده روی آن ببارد، دور سازد. جیمز فلمینگ، دانشمندان اتمسفریک و تاریخ‌شناس علم از «کالج کالبی» در «مین آمریکا» می‌گوید: شما می‌توانید یک ابر را دستکاری کنید؛ امّا نمی‌توانید به آن بگویید که پس از دستکاری شدن چه کار بکند.

او با اشاره به آزمایش بارورسازی زودهنگام ابرها در کوه «گری‌لاگ» در غرب «ماساچوست» می‌گوید: شاید برف ببارد، شاید ابرها پراکنده شوند، شاید ارتفاع کم کنند یا در «بوستون» سبب به وجود آمدن طوفان شوند.

ظاهراً این همان اتّفاقی است که در تابستان سال 2019م. در امارات افتاد؛ زمانی که بارورسازی منجر به خلق ابرهای چنان سنگینی در «دبی» شد که مسئولان را مجبور کرد سیلاب‌ها را از مناطق مسکونی و «دبی مال» به بیرون از شهر پمپاژ کنند.

با وجود دشواری‌های گردآوری اطّلاعات دربارة اثربخشی روش بارورسازی ابرها، آقای الماندوس می‌گوید: روش امارات حدّاقل موجب افزایش 5 درصدی نرخ بارش‌های سالانه شده و این رقم مطمئنّاً باید بیشتر از اینها بوده باشد. با این حال، او اذعان دارد: اطّلاعات بیشتری باید در طول سال‌های آینده گردآوری شود تا تردیدهای جامعة علمی برطرف گردد.

آقای الماندوس اوایل سال جاری گفته بود: بارورسازی ابرها با طوفانی مصادف شد که در سه روز 14.2 سانتی‌متر بارش ایجاد کرد. این رقم بیشتر از مقدار بارشی است که امارات معمولاً در طول یک سال دریافت می‌کند. او به این روش بسیار خوش‌بین است و می‌گوید: با توجّه به مادّة نانوی جدیدی که برای بارورسازی ابرها وجود دارد، اگر امارات ابرهای بیشتری داشت، می‌توانست باران بیشتری برای خود ایجاد کند.

ابرهای اضافه از کجا می‌آیند؟

الماندوس می‌گوید: ساخت ابرها کار بسیار سختی است؛ امّا چه کسی می‌داند، شاید خدا کسی را نزد ما بفرستد که ایدة ساخت ابرها را در سر داشته باشد.