انجام وظیفه کنند و در این حال همکاری و تعامل لازم را با سطوح مختلف مدیریتی داشته باشند. موارد الزامی مذکور، مهارتی است که باید در گزارش‌نویسی و گزارش‌دهی شفاهی داشته باشند. همچنین باید علاقه‌مند به روانشناسی مدیریتی و روانشناسی تشکیلاتی و سازمانی باشند. کاندیداها در معرض معاینه‌های طبّی و آزمون‌های امنیتی قرار می‌گیرند و باید بتوانند این مراحل را با موفّقیت پشت سر گذارند. حقوق و دستمزد، بسیار خوب است و فرصت‌های تحصیلی نیز در اختیار روانشناسانی که گزینش می‌شوند، قرار می‌گیرد. آنان در منطقة واشنگتن مشغول کار خواهند شد. داوطلبان باید یک نسخه از زندگینامة خود را ارائه و خلاصه‌ای از دلایل علاقه‌مندی خود به موضوعات روانشناسی را نوشته و به آدرس: «واشنگتن DC، ۲۰۰۵، ایالات متّحدة آمریکا» ارسال کنند.2
دورة آزمایشی روانشناسان پذیرفته شده در سیا سه سال است. دوره‌های آموزش مقدّماتی آنان در آموزشگاه «کمپ پیریه» برگزار می‌شود که به آن «مزرعه» می‌گویند. این مرکز یا به تعبیر بهتر اردوگاه، در مسافت پانزده دقیقه‌ای از «ویلیام زیرگ» در جادّة «دریچموند» واقع است. اردوگاه در جنگلی انبوه بر پا شده که گرداگرد آن را حصار فلزّی کشیده‌اند و تابلوهای: زمین دولتی؛ ورود افراد متفرّقه ممنوع در اطراف آن نصب است. جالب اینکه سیا وجود یک مرکز آموزشی مربوط به کاربردهای روانشناسی اطّلاعاتی را انکار می‌کنند. همه‌جا از این مرکز به عنوان «مزرعه» (تحت عنوان «مرکز آموزش‌های کاربردی نیروهای مسلّح») یاد می‌شود.
توجّه اصلی در روند آموزش بر اجرای گونه‌های مختلف عملیات اطّلاعاتی و پنهانی در خارج از کشور متمرکز است. دروس کاربردی دربارة چگونگی جمع‌آوری اطّلاعات آشکار و گزارش‌های اطّلاعاتی است که عموما از طریق مقرهای فرعی برای ستاد کلّ سیا ارسال می‌شود. همچنین کلاس‌هایی دربارة بررسی اوضاع غیرمترقّبه و تحلیل رخدادهای پیش‌بینی نشده و نیز نحوة بررسی و تحلیل اطّلاعات جمع‌آوری شده برگزار می‌شود. هر نفر از فراگیران، زیر نظر یک استاد راهنما عمل می‌کند. استادان راهنما جزو هیئت علمی آموزشگاه هستند و وظیفة آنان، گفت‌وگوی منظّم با دانشجویانشان است. موضوع گفت‌وگوها هم به مسائل شخصی دانشجویان (و نیز موضوع‌های آموزشی و سیاسی مربوط است.)
بخش آموزش برای جمع‌آوری پنهانی اطّلاعات توجّه زیادی به روش‌های حفاظتی دارد. کاربران در این بخش از آموزش در می‌یابند که در صورت بازداشت یا توقّف، چگونه از خود دفاع کنند. همچنین روش‌های کارآمد تکنولوژیک و علمی، شگردهای انتخاب و به کارگیری مخفیگاه‌ها و انجام تماس‌های بی‌سیم و نامرئی‌نویسی، به آنان آموزش داده می‌شود. بر بالای «ساختمان لانگلی (ستاد مرکزی سیا)» این نوشته به درشتی نصب شده است: حقیقت را دریابید؛ چون حقیقت است که به شما آزادی می‌دهد. 3
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
رئیس‌جمهور روزولت در ۱۱ جولای ۱۹۶۱م. فرمانی دربارة جمع‌آوری اطّلاعات پنهان از خارج صادر کرد. وی حقوقدانی به نام ویلیام دنووان را به مسئولیت ایجاد هماهنگی برای فعّالیت‌های پنهانی گمارد. دنوران علاقه داشت همه او را فردی دارای سرپنجه‌های خونریز و پولادین بشناسند. به هرحال ۱۱ ماه بعد از فرمان روزولت، «ادارة خدمات استراتژیک» تأسیس شد و گسترش آن به حدّی سریع بود که در همان اوایل تأسیس شمار کارکنانش به دو برابر افزایش یافت. اهمّیت این سازمان چنان بود که فقط در سال‌های جنگ جهانی، شمار کارکنانش ۳۱ هزار نفر بود. دنوران قبل از هر چیز، برخی افراد دارای خاستگاه حکومتی را به دور خود جمع کرد. بدین ترتیب، ادارة مذکور فوراً ویژگی یک ابزار سیاسی مخفی را برای دولت «آمریکا» یافت. این اداره پس از جنگ منحل شد؛ امّا «واشنگتن» که این سلاح قوی را آزموده بود، حفظ آن را لازم می‌دانست. از این‌رو، در ماه ژانویه، رئیس‌جمهور ترومن، «دفتر امنیت ملّی» را تأسیس کرد. اعضای این دفتر عبارت بودند از: وزیر امور خارجه، وزیر دریاداری و نمایندة رئیس‌جمهوری. همچنین گروه کارهای اطّلاعات مرکزی نیز به این دفتر پیوستند. این گروه گزارش‌هایی علاوه بر برآورد وضعیت بین‌المللی نیز تهیّه می‌کرد.
بر اساس دستوری که «شورای امنیت ملّی» در 14 ژانویه ۱۹۶۷م. صادر کرد، مأموریت انجام جنگ روانی نیز به رستة بالا محوّل شد. این کار به معنی انجام امور تبلیغاتی بود. از جمله فعّالیت‌های دفتر امنیت ملّی، بهره‌مندی از امکانات مطبوعات بود. جالب اینکه همة مقالاتی که در اختیار مطبوعات قرار می‌گرفت، دارای امضاهای جعلی بودند. همچنین انجام فعّالیت‌های سیاسی و جذب تدریجی و زیر پاکشی از شخصیت‌هایی که تابعیت کشوری خاص را نداشتند و نیز جذب یاغیان و پشتیبانی از احزاب سیاسی و به کارگیری روش‌های شبه نظامی (از جمله
کمک به شورشیان کشورها، عملیات ایذایی و خرابکارانه و انجام کارهای اقتصادی و مالی پنهان، در شمار فعّالیت‌های دفتر امنیت ملّی بود.1
«دفتر اطّلاعات و تحقیقات وزارت امور خارجة آمریکا» روابط بسیار نزدیکی با «سازمان اطّلاعاتی مرکزی (سیا)» داشت. کار این دفتر جمع‌آوری اطّلاعات سیاسی، نظامی، علمی و تکنولوژیک - به شکل آشکار - بود و به این وسیله اسناد سیاسی تهیّه می‌کرد. «دفتر تحقیقات فدرال (اف.بی.آی)» نیز که روزولت آن را تأسیس کرده بود، مأموریت‌هایی نظیر حفظ امنیت داخلی، ضدّ جاسوسی و کار روی بیگانگان حاضر در آمریکا برای کسب اطّلاعات پنهان از آنان را بر عهده داشت.
دفتر تحقیقات فدرال در ۱۹ شهر آمریکا نمایندگی داشت و علاوه بر آن، ۵۰۰ شعبة داخلی و ۱۹ نمایندگی را در خارج اداره می‌کرد. در حال حاضر پروندة میلیون‌ها آمریکایی و غیر آمریکایی در این دفتر (اف.بی.آی) موجود است. جامعة اطّلاعاتی آمریکا چندین سازمان و اداره را در خود جا داده است؛ از جمله: «سازمان‌های اطّلاعات مرکزی»، «سازمان امنیت ملّی»، «سازمان اطّلاعاتی تابع وزارت دفاع»، «دفتر تحقیقات فدرال»، «دفتر اطّلاعات و تحقیقات وزارت امور خارجه»، «سازمان ملّی اطّلاعات هوایی»، «شعبه‌های اطّلاعاتی وزارتخانه‌های دارایی و انرژی»، «دایره‌های اطّلاعاتی تابع وزارتخانه‌های ارتش»، «نیروی هوایی»، «نیروی دریایی» و «سپاه تفنگداران دریایی و کلاه سبزها»، «واحدهای مبارزه با موادّ مخدّر و مبارزه با تروریسم» و... .
قانون امنیت ملّی، وظیفة مدیریت امور اطّلاعاتی کشور را بر عهدة شورای امنیت ملّی گذاشته است. این شورا نیز موظّف به سیاست‌گذاری اطّلاعاتی در آمریکاست. اعضای شورا عبارتند از: رئیس‌جمهور، معاون وی و وزیران امور خارجه و دفاع.
سازمان اطّلاعات مرکزی آمریکا اطّلاعیه‌های استخدامی خود را به صورت آشکار منتشر می‌کند؛ برای مثال آگهی زیر از سوی این سازمان منتشر شده است:
ما شغل پیشنهاد نمی‌کنیم؛ بلکه یک حرفة بی‌نظیر تقدیم تو خواهیم کرد که احساس افتخاری فوق‌العادّه داشته باشی. این حرفه دارای افق‌های جدیدی است: به گشت و گذار می‌روی، در کشورهای خارجی زندگی می‌کنی، با مردمانی از محافل گوناگون آشنا می‌شوی و زبان‌های خارجی می‌آموزی.
و این‌گونه کارکنان سیا جذب آن شده‌اند.
بر اساس برآورد دفتر گزینش، سالانه ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار نفر به این آگهی‌ها پاسخ می‌دهند و داوطلب استخدام در سیا می‌شوند. داوطلبان مجبورند ابتدا آزمونی سخت را بگذرانند که عبارت است از آزمون دروغ‌سنجی توسط دستگاه‌های دروغ‌سنج. هدف از این آزمون، شناسایی ماهیّت هرگونه تردید یا مخالفت درونی افراد است. به زعم مسئولان سازمان، این تردید با مخالفت و هر چه که هست، در آینده می‌تواند در اندیشه، رفتارها و روابط اجتماعی مأموران به نحوی جلوه‌گر شود.
وظیفة اصلی مدیریت پرسنلی آن است که پرسنل سازمان جاسوسی را گزینش، توزیع و سرانجام مرخّص (بازنشسته) کند. قبلاً سیا به انحای مختلف و تحت پوشش مؤسّسه‌ها و سازمان‌های مخصوص، فعّالیت می‌کرد و به این ترتیب توانسته بود تعداد زیادی از متخصّصان را در حرفه‌های مختلف استخدام کرده و قراردادهایی را با آنان بر اساس اجرای سفارش‌ها منعقد کند. منبع اصلی جذب نیرو، دانشگاه‌ها (از جمله دانشگاه‌های برجسته‌ای، مثل «بیل» و «هاروارد»)، دانشسراهای عالی، مثل «دانشسرای عالی کالیفرنیا» و «ماساچوست» (که یک دانشسرای عالی تکنولوژیک است و نیز برخی دانشکده‌های دیگر هستند.
سازمان مرکزی اطّلاعات آمریکا سیا در نشریة «مونتار» که توسط اتّحادیة روانشناسان آمریکا منتشر می‌شود، آگهی چاپ می‌کند که در این سازمان برای روانشناسان برای خدمات طبّی پست خالی وجود دارد. این شیوة سازمان برای جذب و استخدام روانشناسان است.
یک روانشناس در سرویس اطّلاعاتی آمریکا کارهای زیادی، از جمله گزینش نیروهای مناسب از میان انبوه داوطلبان استخدام در سازمان، ارزیابی، آزمون، ارائة مشاوره و همکاری در زمان‌های بحران و سرانجام ارائة الگوهای کاربردی آموزش را می‌تواند انجام دهد.
داشتن مدرک دکترای روانشناسی بالینی یا روانشناس مشاوره‌ای از یکی از دانشگاه‌های معتبر و مورد تأیید اتّحادیة روانشناسان آمریکا از جمله شرایط استخدام روانشناسان توسط سازمان اطّلاعات مرکزی است. حدّاقل داشتن ۳ سال تجربه در برنامة فوق تخصّص کاربردی نیز از دیگر شرایط استخدام است؛ گو اینکه داوطلب باید مجوز فعّالیت در حرفة روانشناسی را داشته یا منعی برای اخذ آن موارد نداشته باشد. داوطلب باید آمادگی پذیرش انجام مأموریت‌های مختلف را داشته باشد و لازم است که از تجربة روان‌سنجی و مصاحبه به منظور معاینة روانی و تشخیص و همچنین رایزنی و مشورت‌های اداری در حیطة روانشناسی برخوردار باشد.
داوطلبانی که پذیرفته می‌شوند، باید بتوانند در محیط‌های مختلف مطالعاتی،
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
گروه کار دیگری نیز در نیروی هوایی آمریکا با مدیریت فرد ویلیامز تشکیل شد که آن را «بخش جنگ روانی نیروی هوایی» نامیدند. این گروه کاری در «پایگاه هوایی مکسویل» در «مونتگری» در ایالت «آلاباما» فعّالیت می‌کرد. این گروه بخشی از شبکه‌ای بود که روی موضوع اعتراف [از دیدگاه روانشناسی] مطالعه می‌کرد. در میان اعضای این گروه که در واقع برای دستیابی به روش‌های هدایت، کنترل عقل، افکار و ارادة انسان تحقیق می‌کرد، به برخی نا‌م‌ها مثل سرهنگ جیمز مونرو - که بعدها به سیا پیوست - آلبرت بردمن، هارولد وولف، لورنس هنکل و نیز روانشناسان معروف سیا، جان جیتنگر و ولف بيشر بر می‌خوریم که نفر آخر به مقولة فشارهای روانی، علاقه نشان داده و تمرکز تحقیقاتی خود را به رابطة انسان و محیط خود معطوف کرده بود. این علم بعدها به رشتة روانشناسی محیط زیست انسانی مشهور شد.
وولف از سیا خواست که دربارة بازجویی و ایجاد رعب در متّهمان، اطّلاعات کاملی در اختیارش قرار گیرد. اطّلاعات درخواستی عبارت بود از: تهدیدها، اكراه، اجبار، حبس، بایکوت، شکنجه، تحقیر، شستوشوی مغزی، خواب مغناطیسی و احياناً کاربردهای شیمیایی. وولف برنامة خود را چنین اعلام کرد: ابتدا همة این اطّلاعات را جمع‌آوری می‌کنیم و با یکدیگر تطبیق می‌دهیم. سپس آنها را بررسی، تحلیل و جمع‌بندی می‌کنیم و بعد یک مجموع تجربه‌های پژوهشی را به اجرا در می‌آوریم که برای فنّاوری‌های هجومی و دفاعی - اطّلاعاتی طرّاحی شده است. بعد از آن نیز برخی داروهای سرّی و محرمانه را که بسیار مفیدند، آزمایش می‌کنیم و کارهایی انجام خواهیم داد که مغز فرد از کار بیفتد. این کار برای آن است که مطمئن شویم آیا می‌توان بر مغز انسان و بر مزاج آدم‌ها تأثیر ریشه‌ای گذاشت یا خیر؟ و از آنجا که انجام هریک از این آزمایش‌ها می‌تواند سبب وارد آوردن آسیب‌هایی احتمالی به افراد شود، از سيا انتظار داریم که افراد و مکانی مناسب را برای این منظور فراهم کند.
گزارش هزینه‌های سیا برای اجرای عملیات‌های روانی هرگز منتشر نشده است. این گزارش هم مانند دیگر گزارش‌های مربوط به هزینه‌های سرّی سیا است که در رابطه با دیگر عملیات‌های سرّی این سازمان انجام گرفته است. مدیریت سیا حدود 40% از بودجة تخصیصی سازمان را صرف تبلیغات سیاه می‌کند. در این حال تمام کسانی که در مدیریت عملیات اطّلاعاتی کار می‌کنند، باید قبلاً دورة جنگ روانی را گذرانده باشند. کسانی که مجری عملیات فریب هستند باید صاحب ویژگی‌های برجسته‌ای باشند: آنان باید روانشناسانی موفّق و دارای قدرت تخیّل زیاد و پیشرفته باشند.
دروغ یا فریب، یکی از مهم‌ترین رویکردهای فعّالیت در سیا است. سنای آمریکا در تحقیق و تفحّص خود از فعّالیت‌های این سازمان طیّ سال‌های میانی دهة ۱۹۷۰م. دریافت که این سازمان بر بیش از ۲۰۰ خبرگزاری، روزنامه و مجلس و مؤسّسة انتشاراتی سیطرة کامل دارد. «روزنامة نیویورک تایمز» در این‌باره گزارش داد: سیا پنجاه کانال تلویزیونی را در رسانه‌های گروهی آمریکا و خارج آمریکا در اختیار دارد. علاوه بر آن ۱۲ مؤسّسة انتشاراتی وجود دارد که حدود یک هزار عنوان کتاب منتشر کرده‌اند که ۲۵۰ عنوان از آنها به زبان انگلیسی است. سیا این ساز و کارها را برای جنگ سرد فراهم کرده بود. سازمان اطّلاعات مرکزی آمریکا در انجام مأموریت خود، از بسیاری تخصّص‌های خطرناک روانشناسی، از جمله شستوشوی مغزی بهره می‌برد.
بحث ما در شمارة بعدی دربارة تحقیقات مربوط به کاربرد روانشناسی در امور اطّلاعاتی است؛ یعنی همان کاری که سیا - به صورت مستقیم و غیرمستقیم - انجام می‌دهد. منظور از اقدام مستقیم سیا، کاربردهایی است که روانشناسان عضو رسمی این سازمان اطّلاعاتی جاسوسی، مجری آن بوده‌اند و دخالت غیرمستقیم دارند و همچنین کارهایی است که روانشناسان غير عضو در سیا با پشتیبانی این سازمان و از طريق محافل تحقیقاتی و پژوهشی انجام داده‌اند.
ما در بحث دربارة شستوشوی مغزی یا شکل‌دهی تفکّرات اشاره خواهیم کرد که این کار از راه فنّاوری ابداعی پاولوف و اسکینر، هدایت شده است. همچنین در خصوص چگونگی روان‌سنجی - به خصوص با روش موسوم به اتوبوس و آزمون‌های هوش‌سنجی وکسلر در امور اطّلاعاتی - به تفصیل سخن می‌گوییم. ضمن آنکه کاربردهای خواب مغناطیسی و آزمون‌های عقلی مهمّی را شرح می‌دهیم که حیات رهبران کشورها را از سوی روانشناسان در معرض تهدید قرار می‌دهد. علاوه بر این می‌گوییم در «جنگ دوم خليج [فارس]» روانشناسی چه کاربردی داشته است.
کاربردهای مذکور جز با بررسی و مطالعه روی فنّاوری جاسوسی و تقویت پژوهش‌ها در علوم رفتاری - به خصوص روانشناسی (از سوی سازمان‌های اطّلاعاتی) - میسّر نیست. همچنين گفتاری دربارة مرزهای اخلاقی و خطّ قرمزهای کاربردهای روانشناسی ارائه خواهیم کرد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. «مجموعة من المؤلفين» (1990). جیش الليل: «أربعون عاما من جرائم وكالة الاستخبارات المركزية الأمريكية»، ترجمة محمود شفیق شعبان، دمشق، دار دمشق للطباعة والنشر والتوزيع.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. APA Monitor (1997), 28, 49.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. «مجموعة من المؤلفين».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑