آبشار نور

مرتضی مهدوی یگانه

یکی از راه‌ها و معیارهای درک نسبی شخصیت حضرت نبیّ اکرم(ص)، بررسی تعامل خدای متعال با آن حضرت در «قرآن کریم» است. این تعامل، ابعاد بزرگ و مختلفی دارد که خود در نوشتاری جداگانه باید مورد تحقیق قرار گیرد. آنچه در این مجال تقدیم می‌گردد، صرفاٌ یک بعد آن است که به طور اجمال بدان می‌پردازیم و آن، درود و صلوات بر وجود مقدّس پیامبر خدا(ص) است. نکات ذیل بیانگر مراتبی از مقصود است:

1. چه کسانی بر نبیّ اکرم(ص) صلوات می‌فرستند؟

بر اساس آیة صلوات،1 خداوند و تمام کارگزاران الهی در عالم وجود، یعنی فرشتگان بر آن حضرت درود و ستایش می‌فرستند. فرشتگان اوّلاً موجوداتی ملکوتی و ثانیاً بسیار زیادند و خداوند متعال تعداد آنها را از نظر کثرت می‌داند. آنان تمام عوالم را پر کرده‌اند؛ زیرا ادارة تمامی امور عالم به اذن الهی بر عهدة آنهاست. آنان همراه با خداوند همواره بر آن بزرگوار صلوات می‌فرستند؛ امّا هم‌اکنون مورد بحث ما نیست؛ زیرا سخن ما فعلاً دربارة آیة 56 سورة «احزاب» است. در این میان، از نظر عظمت و شکوه و کثرت، همان صلوات خدای متعال بر پیامبرش کافی است؛ بدین معنا که هیچ صلوات دیگری به بزرگی و تعالی و اندازة صلوات خداوند نمی‌رسد؛ امّا دیگران از جمله ملائکه و سپس مؤمنان از جهات دیگر بر پیامبر خدا(ص) باید صلوات بفرستند و می‌فرستند.

2. چرا خداوند بر پیامبرش صلوات می‌فرستد؟

شاید در ظاهر آیات قرآن، دلیل روشنی بر این مطلب ذکر نشده باشد؛ امّا با قدری تأمّل می‌توان به برخی از ابعاد آن پی برد.

یکی از این ابعاد آن است که همة انسان‌ها، حتّی انبیاء و اولیا برای حیات معنوی و سیر الی الله، به رحمت و لطف و عنایت الهی نیاز دارند و آنکه ظرفیت و استعداد بیشتری در این زمینه دارد، نیازش نیز بیشتر است و او، پیامبر گرامی اسلام است و خداوند با درود و صلوات خود، این نیاز را برطرف می‌کند. البتّه رفع نیاز سایر بندگان، به واسطة پیامبر(ص) صورت می‌پذیرد؛ چنان‌که در آیة نخست سورة «ابراهیم» می‌فرماید:

«كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ...؛

این کتابی است که - ای پیامبر - بر تو نازل کردیم تا بدین وسیله مردم را از تاریکی به سوی نور، بیرون آوری...»

بنابراین اگر در آیة 43 سورة احزاب می‌فرماید:

«اوست خدایی که همراه با فرشتگانش بر شما صلوات می‌فرستد تا شما را از تاریکی‌ها به نور درآورد...» با توجّه به آیة قبل، معلوم می‌شود که این لطف را به واسطة پیامبر

و ولیّ خود انجام می‌دهد. همین استدلال در ارتباط با آیة 257 سورة «بقره» جاری است. در آنجا می‌فرماید:

«اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ...؛

خداوند سرپرست و مربّی انسان‌های مؤمن است (و) آنان را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون می‌آورد...»

از همین‌جا می‌توان دریافت یکی دیگر از علل و فلسفه‌های صلوات خدا بر پیامبر خوداین است که خداوند با فرستادن صلوات بر ایشان، سرمایه‌های معنوی و ولایی لازم برای هدایت و سعادت انسان‌ها را در اختیار آن حضرت ‌(و معصومان دیگر) قرار می‌دهد و چون این هدایت دائمی است، صلوات خداوند بر پیامبر و اولیایش نیز باید دائمی باشد و این امر از فعل مضارع «یُصَلُّونَ» (در آیة 56 سورة احزاب) نیز استنباط می‌شود. در واقع یک جریان دائمی و مستمرّ صلوات ابتدا از سوی خداوند بر پیامبر و آل ایشان(ع) و سپس از سوی ایشان به سوی بندگان همواره برقرار است و لحظه‌ای نیز قطع نمی‌شود. قندوزی از علمای مشهور اهل‌سنّت در کتاب «ینابیع‌المودة» از امیرالمؤمنین(ع) نقل می‌کند که فرمودند:

«پیامبر ما در مرتبت روحانیت خود دائماً از فیض اقدس اعلی می‌گیرد و به تمامی عالم فیض می‌رساند.»2

مفهوم این روایت آن است که آن حضرت دائماً با یک دست فیض گرفته و با دست دیگر به همگان ارائه می‌دهد. گرفتن فیض توسط آن حضرت در واقع بیان استعداد و ظرفیت بیکران و همیشگی ایشان برای صلوات الهی است.

3. معنای صلوات

از همین‌جا معنای صلوات الهی بر پیامبر اکرم(ص) روشن می‌شود و آن، رحمت و عنایت خداوند بر آن حضرت است. علّامه مجلسی در «بحارالانوار»3 از کتاب «معانی الاخبار» شیخ صدوق(ره) (ص 368) از امام صادق(ع) نقل می‌کند که دربارة آیة:

«إِنَّ اللهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَی النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا»4 فرمودند:

«صلوات از سوی خدای عزّ و جل رحمت است و از سوی ملائکه، رشد و پاک کردن و از سوی مردم دعا و درخواست؛ امّا معنای «وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً» عبارت است از تسلیم شدن در برابر رسول گرامی(ص) نسبت به آنچه از ایشان رسیده است.»5

4. صلوات بر آل محمّد(ص)

باید دانست که صلوات بر آل محمّد(ص) در دل آیة 56 سورة احزاب نهفته و مندرج است. به عبارت دیگر، امر به صلوات بر پیامبر اکرم(ص) در آیة مزبور، دربردارندة امر به صلوات بر آل محمّد(ص) نیز هست. ما بر این مطلب دلایل متعدّدی داریم و در اینجا به دو نمونة آن اشاره می‌کنیم.

دلیل اوّل آن است که طبق آیة 61 سورة «آل‌عمران»، امیرالمؤمنین(ع) نفس و جان رسول‌الله(ص) معرفی شده است: «أَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ» این آیه معروف به «آیة مباهله» است.

پس اگر کسی بر امیرالمؤمنین(ع) صلوات نفرستد، در واقع بر خود رسول‌الله(ص) صلوات نفرستاده و گفتن «صلّ علی النّبی» از طرف او بی‌ثمر و نتیجه است؛ زیرا در حقیقت به امر الهی در آیة صلوات عمل نکرده است. بر همین منوال می‌توان در مورد ایمان به رسول خدا(ص) نیز استدلال کرد [اگر کسی به امیرالمؤمنین(ع) ایمان نیاورد، به پیامبر(ص) ایمان نیاورده است].

از سوی دیگر ائمّة دیگر(ع) نیز حکم امیرالمؤمنین(ع) را دارند و امر به صلوات بر ایشان (یعنی در واقع همان صلوات بر آل‌محمّد(ص)) در دل آیة صلوات (یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا...) نهفته است.

شاید کسی بگوید: چرا خداوند در آیة مذکور صریحاً نفرموده بر پیامبر و آل پیامبر(ص) صلوات بفرستید؟ پاسخ روشن است؛ زیرا:

اوّلاً محور در آیة مورد بحث، پیامبر خدا(ص) است و آل محمّد(ص) فرع آن حضرت هستند و کسی که بر اصل صلوات می‌فرستد، قاعدتاً نباید از صلوات بر فرع امتناع ورزد؛ ثانیاً در بسیاری از موارد، خداوند متعال بندگان خود را آزمایش می‌کندکه آیا تسلیم پیامبر او هستند یا نه؟ مگر در پایان همین آیه نفرمود: «وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً»؟

پاسخ مثبت است. در این صورت، شیعه و سنّی روایت کرده‌اند که رسول خدا(ص) فرمودند:

«هیچگاه بر من صلوات ابتر نفرستید...» در صلوات‌های خود آل محمّد(ص) را نیز بگویید. پس اگر کسی بخواهد امر خدا در آیه را عمل کند و تسلیم پیامبر شود، باید بر آل محمّد(ص) حتماً صلوات بفرستد؛

امّا دلیل دوم این است - همان‌گونه که اشاره شد - خود رسول خدا(ص) فرمودند: «بر من - هیچگاه - صلوات ابتر نفرستید.» اصحاب گفتند: ای رسول خدا، صلوات ابتر چیست؟ فرمودند:

«این است که بگویید: «الّلهم صلّ علی محمّد» و سپس ساکت شوید؛ بلکه بگویید: «اللّهم صلّ علی محمّد و آل محمّد».6

این روایت را قندوزی در ینابیع المودة7 از «جواهر العقدین» و نیز از «الصواعق المحرقة» نقل کرده است. همچنین در کتاب «احقاق الحق»، ج 3، ص 274، از کتب متعدّدی از اهل سنّت نقل شده است.

5. آیات مربوط به صلوات

برخلاف تصوّر برخی، در قرآن به جز آیة 56 سورة احزاب، آیات دیگری نیز در ارتباط با صلوات وجود دارد که ما در این نوشتار به دو مورد از آنها اکتفا می‌کنیم:

آیة اوّل: آیة 14 و 15 سورة «اعلی»

«قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّی وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی» ترجمة ظاهر این دو آیه این است:

«به راستی رستگار شد آنکه تزکیه کرد و نام پروردگارش را برده، پس نماز گزارد.»

در توضیح این آیات گفته‌اند: منظور از تزکیه، وارستگی از تعلّقات دنیا و مراد از صلاة همین نماز معروف است8 و در تفاسیر روایی، دو مورد گفته شده است:

اوّل اینکه منظور از تزکیه، زکات فطره و مراد از صلاة نماز عید فطر است؛9

دوم اینکه منظور از صلاة صلوات بر محمّد(ص) و آل محمّد(ص) است. در «تفسیر برهان» از «اصول کافی» روایت شده:

عبیدالله بن عبدالله دهقان گفت: در مجلسی امام رضا(ع) بود. آن حضرت به من فرمود:

«معنای این آیه چیست: ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی»؟ عرض کردم: یعنی هرگاه انسان نام پروردگار را ببرد، باید نماز بگزارد. حضرت فرمودند:

«در این صورت خداوند تکلیف سختی فرموده است!» (زیرا انسان مرتّب باید نماز بگزارد). عرض کردم: پس معنایش چیست؟ فرمود:

«کلّما ذکر اسم ربّه، صلّی علی محمّد و آل محمّد(ص)؛

هرگاه نام پروردگار را برد، بر محمّد و آل محمّد(ص) صلوات بفرستد.»10

نگارنده گوید: روشن است که این دو معنای روایی، منافاتی با هم ندارند؛ زیرا می‌توان اوّلی را بر ظاهر و دومی را بر باطن آیه حمل کرد یا اینکه بگوییم معنای اوّل (زکات فطره و نماز عید فطر) تنها یکی از مصادیق آیه است و منافات و تزاحمی با مصادیق دیگر ندارد؛ زیرا معنای آیه منحصر در هیچیک نیست.

امّا اگر کسی بخواهد آیه را در وجه عامّ خود بگیرد، نمی‌تواند در مقابل استدلال امام رضا(ع) مقاومت کند. در این صورت، حمل واژة صلاة بر نماز معنای ظاهر آیه، چندان مناسب نخواهد آمد؛ زیرا طبق فرمایش امام، هرکس هر وقت نام خدا را برد، باید نماز بخواند و این یک تکلیف حکیمانه نیست؛ چون شاقّ و سخت است. نتیجه اینکه معنای آیه طبق فرمودة امام(ع) این است که هرگاه کسی نام خدا را ببرد، لازم است بر محمّد و آل محمّد(ع) صلوات بفرستد.

آیة دوم: آیة 130 سورة «صافات»

«سَلَامٌ عَلَی آلْ يَاسِينَ؛

سلام بر آل یاسین»

آل یاسین ظاهراً نام حضرت الیاس(ع) یا پیامبر دیگری است؛ امّا دلایل مختلفی بیانگر این است که منظور از ال‌یاسین، آل یاسین یا همان آل محمّد(ص) است.

یک دلیل اختلاف قرائت است. طبق آنچه در تفسیر «مجمع البیان» در ذیل آیه آمده، یکی از قرائات این آیه این است که: «سلام علی آل یاسین» و آل یاسین، یعنی آل محمّد؛ زیرا یاسین یکی از نام‌های مشهور نبیّ اکرم(ص) است.

امّا دلیل دوم روایاتی است که ذیل آیه آمده است. از جملة آنها این است که امام رضا(ع) صریحاً در مجلس علمای زمان فرمودند که آیه این‌گونه است: «سلامٌ علی آل‌یاسین».11

جالب اینکه هیچیک از علمای آن مجلس، اعتراض نمی‌کند که آیه به این صورت است: «سلامٌ علی إل یاسین»؛ حتّی نمی‌گوید: «آل یاسین» در آیه صرفاً یکی از قرائات در آیه است.

امام عصر(عج) نیز در مقدّمة زیارت «آل‌یاسین» می‌فرمایند:

«هرگاه خواستید به سوی خدا و ما اهل‌بیت(ع) توجّه کنید، بگویید همانگونه که خداوند (در قرآن) فرموده: سلام علی آل‌یاسین»12

معنای سخن آن است که قرائت اصلی و ظاهر در قرآن، حتّی در زمان غیبت امام عصر(عج) نیز همین «سلام علی آل‌یاسین» است.

به هر حال، لااقل در یکی از قرائات اصیل و مطمئن، خداوند در آیة 130 سورة صافات بر آل محمّد(ص) سلام و صلوات فرستاده است.

6. نکات، پیام‌ها و ظرایف

الف. صلوات، چنان‌که به اشارت گذشت، صرفاً یک عمل عاطفی، کم اهمّیت و شعاری نیست؛ بلکه یک جریان اساسی از سوی خدای متعال در تمام عالم و به واسطة پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت ایشان(ع) است؛

ب. بدون صلوات نه فیضی از سوی خداوند به بندگان می‌رسد و نه بالعکس؛ زیرا طبق روایات بسیاری هیچ نماز و دعایی بدون صلوات بالا نمی‌رود.13

ج. صلوات طبق برخی روایات، میثاق توحید و اعلام وفاداری به آن است. بر این اساس، صلوات عهدپذیری، مسئولیت‌شناسی و آمادگی برای فداکاری در مسیر توحید و ولایت است.14

د. نفاق‌زدایی، جامعه‌سازی و وحدت‌آفرینی که از اصول و ارکان رشد و تعالی اجتماعی است، از آثار شگفت‌انگیز صلوات است. رسول خدا(ص) فرمود:

«با صدای بلند بر من صلوات بفرستید که نفاق را از بین می‌برد.»15

هـ . صلوات از بهترین عوامل و وسایل سیر و سلوک الی‌الله و نیل به مقامات بلند الهی است؛ به طوری که در احوالات حضرت ابراهیم(ع) وارد شده: خداوند تنها به این دلیل ابراهیم را به عنوان دوست و خلیل خود انتخاب کرد که بر پیامبر اسلام و آل او بسیار صلوات می‌فرستاد:

«إِنَّمَا اتَّخَذَ اللهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا لِكَثْرَةِ صَلَاتِهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِم‏»16

آنچه گفتیم، صرفاً نمونه‌هایی از حقایق و معارف در صلوات بود؛ همچون دریایی که در قطراتی جلوه‌گر یا تصاویری که در آئینه‌ای منعکس گردد. فرهیختگان و فرزانگان می‌توانند از نمونه‌ها، قواعدی کلّی و معیارهای همیشگی استنباط کنند و مصادیقی فراوان بیابند که آنان را در ابعاد سلوکی، ایمانی، اجتماعی و دیگر ابعاد یاری رساند و به سوی خدا و رشد و تعالی پیش ببرد. از سوی دیگر، نقش رسول خدا و امام را در جامعه، امّت و همة بشریت در افاضة فیض به آنان نشان می‌دهد. از جهت سوم، نشان می‌دهد که همواره باید در عالم کسی همچون امام معصوم باشد تا ظرف گیرندة صلوات‌های دائمی و بی‌پایان الهی و ملائکه باشد و این خود، یکی از دلایل وجود امام در روی زمین و در امّت اسلام است.

این پیامبر و امام، همچون آبشار نوری است که آن همه فضایل و برکات صلوات، به‌سان شعاع‌ها و انوار تابان آن است و بر سر هرکس که بر محمّد و آل محمّد(ص) صلوات می‌فرستد، فرو می‌ریزد و تمام وجودش را نورانی می‌سازد.

مقال خود را در همین ارتباط با حدیثی نورانی به پایان می‌بریم:

رسول خدا(ص) فرمود:

«هرکس بر من یک صلوات بفرستد، خداوند در روز قیامت بر سر او، در سمت راست و چپ او، بر بالا و زیر تو و بلکه در جمیع اعضای او نور خلق می‌کند (و همة وجود او را نورانی می‌نماید).»17

پی‌نوشت‌ها: