محمود مطهری‌نیا
خرده روایت‌ها و ناگفته‌هایی از زندگی مرحوم آیت الله محمد(علی) ناصری
اشاره
صبح جمعه چهارمین روز شهریور 1401، خبری رسانه‌ای شد، کمر شکن؛ «آیت الله ناصری درگذشت.» خبری دردناک و جانکاه؛ هرچند قابل پیش‌بینی، امّا غیر قابل قبول.
به این بهانه قرار شد چند سطری دربارة آن بزرگمرد عاشق و محبّ و شیفتة امام عصر(عج) روی کاغذ بیاورم. برای عرض ادب و بزرگداشت این ولیّ خدا، مجموعه‌ای از خرده روایت‌ها، نکات و خاطراتی را با هم خواهیم خواند.
(11)
جمعیت زیادی آمده بودند؛ خیلی زیاد.
شروع مراسم از «میدان احمدآباد» بود یا به قول اصفهانی‌ها «فلکه احمدآباد». از همه کوچه خیابان‌های فرعی به جمعیت اضافه می‌شد. مقصد، «پل بزرگمهر» بود.
ماشین حامل پیکر مطهّر به آهستگی تمام حرکت می‌کرد و به زحمت از لای جمعیت روی پل رسید.
قرار شد نماز را آیت الله مهدوی بخواند. آسید ابوالحسن مهدوی. نمایندة خبرگان اصفهان که حقیقتاً خودش و پدر بزرگوار مرحومش هر دو عاشق امام زمان(عج) بودند و هستند. جمعیت امّا اجازه نمی‌داد. سیل خروشان جمعیت فشار می‌آورد. چند بار از پشت بلندگو اعلام کردند هرکس هرجا هست، یک قدم عقب برود. بالاخره هر طور بود، نماز خواندند و بعدش هم جمعیت میلیونی، اقیانوس آرام سیاهپوشی بود که به سمت گلزار شهدا روانه شد.
آیت‌الله همیشه در دسترس مردم بود، ملجأ و پناه همه جور آدمی. همه با هر نوع دین و اعتقاد و گرایش سیاسی به دیدارش می‌آمدند، بهرة خود را می‌گرفتند و می‌رفتند. خدا را شکر! بعد از رحلتش هم جایی آرام گرفت که بهترین و در دسترس‌ترین جا برای مردم بود. البتّه نزدیک‌ترین نقطه به آرامگاه شاگرد ممتازش جلال افشار؛ همو که وقتی بعد از شهادتش عکسش را به آیت الله بهاءالدینی نشان دادند، گریست و از علت گریه که پرسیدند، پاسخ داده بود: امام زمان(عج) از من یک بار از من سربازی خواسته بودند و من صاحب این عکس را به ایشان معرفی کرده بودم!
(10)
جناب شیخ محمّد ناصری عادت و علاقة فراوانی داشت به زیارت حضرت معصومه(س) و «مسجد جمکران». زیاد به زیارت می‌رفت. هر وقت از «اصفهان» به «مشهد» می‌رفت، مقیّد بود حتماً تک‌تک امامزاده‌های طول مسیر را هم زیارت کند و به آنها عرض ارادت و ادبی داشته باشد.
(9)
سفر آخر که به «قم» مشرّف شده بودند، روزی ناگهان تعادلشان را از دست دادند و زمین خوردند. روی فرش بود؛ امّا کهولت سن بدن را خیلی آسیب‌پذیر کرده بود. لگنش شکست. برای عمل، ایشان را به بیمارستان بردیم. علاوه بر شکستگی لگن، عفونت ریه هم پیش آمد و کار را سخت کرد.
پزشکان و کادر درمان خیلی صمیمانه و عاشقانه زحمت کشیدند، هم در قم، هم «بیمارستان امین اصفهان»؛ امّا دیگر کسی حاج آقا را سر پا ندید. این سال‌های آخر زیاد این آیة «سورة یس» را می‌خواندند: «وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَ فَلا يَعْقِلُون». بالأخره سنّ که بالا می‌رود، آدم شکسته می‌شود. راستی چند سال قبل بود، حاج آقا سکته کرد و بعد از آن بود که کمرش راست نشد و بی‌عصا راه نرفت.
(8)
برای رسیدن به راز محبوبیت حاج آقا به موارد زیادی می‌رسیم: عشق بی‌انتها و بی حد به امام زمان(عج)، تخلّق صادقانه به اخلاق اسلامی، مردمی و در دسترس بودن، مهربانی و دلسوزی عاشقانه و پدرانه‌ای که نسبت به همه داشت و... این اواخر حدّاقل یازده مدرسة علمیه برادران و خواهران را اداره می‌کرد که تعدادی از آنها را به دستور و پیگیری آیت الله بهجت به عهده گرفته بودند. مدارس را هم اغلب امام زمانی نام‌گذاری می‌کرد: صاحب الزمان(عج)، ولیّ‌عصر(عج)، نرجس خاتون(س) و... .
خدمات مردمی آیت الله محدود به مدارس علمیه و طلبه‌پروری نمی‌شد، مرکز درمانی حضرت ولیّ‌عصر(عج) و بخش دیالیز ۲۰ تخت‌خوابی آن با اهدای شش هزار متر زمین و دو هزار متر ساختمان که سال 1387 به دست ایشان آغاز و به سال 1391 افتتاح شد، بخش دیالیز «بیمارستان گلدیس شاهین‌شهر»، بخش دیالیز «بیمارستان محمد رسول الله(ص)» شهرستان «میمه» و اورژانس شبانه‌روزی «دولت آباد» بخشی از خیراتی است که از این بزرگمرد به یادگار مانده است.
(7)
هیچ‌وقت اجازه نداد هیچ‌کدام از جریان‌های سیاسی کشور از وجاهت و اعتبارش به نفع خود استفاده کنند. خیلی دقّت می‌کرد اهل سیاست از این آبرویی که با نام امام زمان(عج) به دست آورده بود، برای توجیه اشتباهات و رفتارهای بد خود سوءاستفاده نکنند؛ امّا در عین حال هرجا پای اصل نظام یا دفاع از رهبری بود، تعارف نداشت و در خطّ مقدّم حاضر می‌شد و سینه سپر می‌کرد و از پرداخت هر هزینه‌ای واهمه نداشت. بارها تأکید می‌کرد که یاری مقام معظّم رهبری تکلیف است و ابراز ارادت به امام زمان(عج)، بدون اطاعت از دستورات ایشان را ناقص می‌دانست. البتّه این قاطعیت، دلیل و مبنا داشت. اوّل اینکه وقتی امام به «نجف» می‌رود، از همان آغازین روزها، یکی از اولیای خدا ایشان را به آیت الله معرفی می‌کند و از همان زمان، رابطة نزدیکی میان امام و آیت‌الله شکل می‌گیرد؛ هم در عرصه‌های سلوکی و عرفانی، هم مقوله‌های انقلابی. آیت الله که صداقت و یکی بودن ظاهر و باطن و اندرونی و بیرونی امام را دیده بود و تأیید اولیای راستین خدا را دربارة امام داشت، تا آخر عمر حتّی یک لحظه هم دربارة دفاع از انقلاب و نظام و البتّه نه افراد، شک و تردیدی به خود راه نداد.
دلیل دوم امّا خاصّ خود ایشان بود. روزی سیّد بحر العلوم را دیدند که عمّامه به کنار انداخته و به میان دسته عزاداران طُوَیریج رفته و پر شور عزاداری می‌کند. ماجرا که تمام می‌شود، از ایشان با اصرار دلیل رفتارشان را می‌پرسند، ایشان پاسخ می‌دهند: چرا چنین نکنم در حالی که امام زمان(عج) را در میان دسته دیدم که به همان حال داشت عزاداری می‌کرد؟ آیت الله ناصری پس از سال‌ها زندگی در نجف، به دستور استاد سلوکی خود مرحوم آیت الله قوچانی به «ایران» برمی‌گردد و با شناخت، ارادت و اطمینانی که به امام خمینی داشته، بخشی از فعّالیت‌های انقلابی‌های اصفهان و دولت‌آباد را هم رهبری می‌کرد. یقین عقلی‌‌اش زمانی به اوج اطمینان قلبی آغشته شد که امام زمان(عج) را هم در میان جمعیت شرکت‌کننده در راهپیمایی‌های مقابل حکومت شاهنشاهی مشاهده کرد. بعد از این تشرّف
به محضر امام زمان(عج) با جدّیت بیشتری در رهبری مردم اصفهان و دولت‌آباد فعّالیت می‌کرد.
(6)
رفاقت طولانی‌مدّت و عمیقی با آیت الله حسن صافی اصفهانی داشت؛ به قدر پنجاه سال دقیق.
در نجف با هم رفیق بودند و به اصفهان هم که آمدند، این رفاقت ادامه یافت. آیت الله ناصری در «مدرسة نیم آورد» ساکن شد. صبح تا ظهر برنامة کلاس‌هایشان برقرار بود و دم ظهر یکی از این دو به دیدار دیگری می‌رفت و بعد با هم به نماز می‌رفتند. اوایل، آیت الله صافی در «کمرزرین» نماز می‌خواند. قرار شد ایشان به مسجد جامع برود و امام جماعت آنجا بشود. از از آن زمان به بعد آیت الله ناصری شد امام جماعت مسجد کمرزرین اصفهان. سال‌های سال سه وعده را به مسجد می‌آمد. مرکز فرماندهی و رهبری آیت الله شده بود کمرزرین و هرکس با ایشان کار داشت می‌دانست که بعد از نمازها می‌تواند آغوش باز ایشان را در کمرزرین تجربه کند.
آیت الله خادمی رئیس حوزة اصفهان بود. از دنیا رفت و بعد از ایشان آیت الله مظاهری ریاست حوزة بزرگ و مهمّ اصفهان را به عهده گرفت. مرجع تقلید بود و استاد اخلاق بنام و شاگرد امام. در نهایت بزرگواری و تواضع آیت الله ناصری مسجد خود را به ایشان سپرد و خودش هم به ایشان اقتدا می‌کرد. چند صباحی که گذشت و مردم اصفهان آیت الله مظاهری را شناختند، «مسجد حکیم» را به آیت الله مظاهری سپردند و باز آیت الله ناصری امام جماعت مسجد کمرزرین شد.
سال‌های سال نماز و منبرهای آیت الله در کمرزرین برقرار بود تا اینکه زور کهولت سن چربید و آرام آرام از تعداد وعده‌ها و نوبت‌های نماز کاسته شد.
(5)
هنگام تدفین آیت الله ناصری در گلزار شهدا اوّل «زیارت عاشورا» خواندند و بعد از آن مهدی منصوری مدّاح مشهور و قدیمی اصفهان داشت مداحی می‌کرد. یکی از ابیاتش چنین مضمونی داشت که «تنها حسرت آیت الله ناصری دیدار امام زمان(عج) بود.» خنده‌ام گرفت و نتوانستم بقیّة مدّاحی را با او همراهی کنم. آیت الله حسرت دیدار نداشت؛ عطش دیدار بی‌تابش کرده بود.
غیرممکن است کسی آیت الله ناصری را بشناسد و چه حضوری و چه در رسانه‌ها تصویر ایشان را دیده باشد و اشک‌های بی‌تابی این مرد را در فراق امام زمان(عج) تجربه نکرده باشد. کافی بود اسمی و یادی از امام زمان(عج) به میان بیاید، بی‌اختیار و بی‌تاب می‌گریست.
توصیة مدامش این بود: آقاجان! در گرفتاری‌ها، یابن الحسن یابن الحسن را فراموش نکنید. در جمع‌های خصوصی خاطره‌ای را از استادشان تعریف می‌کردند که جایی رفته و گم شده بود. نیمه‌شب پریشان می‌شود و می‌گوید: یا صاحب‌الزّمان اغثنی! یا صاحب‌الزّمان ادرکنی! ناگهان بادی شدید می‌وزد و وقتی باد فروکش می‌کند خود را مقابل همان خانه‌ای می‌بیند که نشانی آن را گم کرده بود. آسیّد محمّد رضوی کشمیری استاد آیت الله ناصری این عبارت را اسم اعظم می‌دانست و آن را با دستخطّ زیبای خود نوشته و به آیت الله هدیه داده بود. آیت الله هم به ایران که آمد، از روی آن تکثیر کرده و در قاب‌های زیبای خاتم گذاشته بود. اگر خیلی کسی را دوست داشت، یکی از این قاب‌ها را به او هدیه می‌داد. این تابلو الآن علامت دوستداران و محبوبان آیت الله شده است.
خود آیت الله هر روز نماز امام زمان(عج) با صد «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعين» را می‌خواند و اگر در کسی ظرفیتش را می‌دید، به او هم توصیه می‌کرد.
کافی بود یک‌بار با این عاشق دلباخته بنشینی تا بوی امام زمان(عج) بگیری. در یک کلمه، در تمام نشست و برخاست و گفت و شنودهایش بی‌استثنا یاد امام زمان(عج) موج می‌زد و البته این موج‌ها در بیرون دیده می‌شد؛ و الّا درونش سونامی عشق به امام عصر(عج) هرچه غیر از این عشق را از بین برده بود و جز این عشق در تمام کرانه‌های دل بزرگش هیچ چیز دیگری نمی‌شد یافت؛ والله هیچ.
خوشا به سعادتش، خوشا! بارها دیدار داشت و توفیق تشرّف به محضر امام(عج)
را یافته بود. خود آیت الله بارها این شعر حافظ را می‌خواند و مثل ابر بهاری می‌گریست:
طوطیان در شِکَّرِستان کامرانی می‌کنند
وز تَحَسُّر دست بر سر می‌زند مسکین مگس
طعم خوش دیدار را بارها چشیده بود که این‌قدر بی‌تابی می‌کرد.
(4)
ادبیّات سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهایش را چنان ساده کرده بود که گاه ظاهربینان به این حجم از ساده‌گویی خرده می‌گرفتند.
سال اوّل دانشجویی‌‌ام داشت تمام می‌شد، به طور خیلی اتّفاقی یکی از هم‌دانشگاهی‌ها را در دفتر تکثیر دانشگاه دیدم. تحقیق درسی مفصّلی دربارة یک شبهة قرآنی انجام داده و آمده بود برای سیمی کردن برگه‌ها. از روی کنجکاوی موضوع را پرسیدم. گفت و دیدگاه‌های و پاسخ‌های مختلف را برایم شمرد. ذهنم درگیر شد و پاسخ‌ها راضی‌ام نمی‌کرد. تابستان آن سال کلاس‌های نفسیر آیت الله برقرار بود و داشتند آیات آخر «سورة نساء» را تفسیر می‌کردند. یکی از روزها به همان شبهه رسیدند. هم شبهه را مطرح کردند هم پاسخش را گفتند. چند جمله ساده بیشتر نشد. قانع‌کننده‌ترین و منطقی‌ترین جواب بود. آرام شدم و تازه فهمیدم عجب هنری است مطالب سنگین و عمیق را با ادبیّاتی تا این حد ساده و روان و همه‌فهم بیان کردن! البتّه این هم یادگاری بود از استاد بزرگ و بی‌نظیرش امام خمینی(ره). خواندن کتاب «سرّ الصلوة» امام کار هرکسی نیست و تازه «آداب الصلوة» را هم امام برای عوام نوشته که چقدر عمیق و سنگین است. با این توانایی و قلم، آن بزرگمرد چنان سخنرانی می‌کرد که از بزرگترین دانشمندان و سیاستمداران ایران و جهان گرفته تا بی‌سوادترین افراد در دور افتاده‌ترین نقاط، مطالبش را متوجّه می‌شدند و دنبال می‌کردند.
(3)
حقیقتاً رازدار بود. می‌توانست از خواب‌های افراد و افکار و حالات درونشان با خبر شود؛ امّا هرگز بروز نمی‌داد جز اینکه دلیلی داشته باشد؛ مثلاً یک بار قرار بود به یکی از مراجعه‌کنندگان دربارة مقام شهید حمید قبادی‌نیا و جایگاه فوق‌العادّه‌اش در عالم برزخ، مطلبی را بگوید تا همة مخاطبان او از عظمت این شهید باخبر شوند. اگر صحبت‌ها در حالت عادی بیان می‌شد، او نمی‌توانست با ادبیّاتی قانع‌کننده به بقیّه آن را منتقل کند و حقّ موضوع ادا نمی‌شد. به همین دلیل ابتدا، آیت الله ناصری، اوّل خواب شب قبل آن فرد را با جزئیات کامل برایش تعریف کرده بود و بعد که او به دیدة باطن‌بین آیت الله یقین کرده بود. از عظمت شهید قبادی‌نیا و مستجاب‌الدّعوه بودن این شهید آبادانی سخن گفته بود. کلیپ این مطلب بعد از رحلت آیت الله، یکی از پر بازدیدترین مطالب دربارة ایشان بود.
یکی از محقّقان بنام و سخنرانان بین‌المللی حوزة قم و داماد یکی از پرکارترین نویسنده‌های مهدوی برایم تعریف می‌کرد: روزی خواستم آیت الله ناصری را امتحان کنم. برای همین منظور هرچند غسل به من واجب بود، بدون غسل کردن فقط خودم را شستم و لباس‌هایم را عوض کردم و به جلسه‌ای رفتم که در محضر ایشان برگزار می‌شد. بعد از اتمام جلسه بنده را کنار کشیدند و فرمودند: وقتی در این حالت هستی و غسل به تو واجب می‌شود، اگر غسل نکنی، بویی از تو متصاعد می‌شود که اولیای خدا را اذیت می‌کند. دفعة بعد حتماً غسل کن بعد بیرون بیا.
از این نمونه‌ها را باز هم می‌توان پیدا کرد؛ امّا نکتة مهمّش این بود که هرگز آیت الله به این کرامات و توانمندی‌هایش شناخته نشد و همه این مرد را با عشقش به امام زمان(عج) می‌شناختند. جالب اینجاست هرچقدر از این کرامات را می‌شنویم، باز نمی‌تواند بر تصویر امام زمانی ایشان غلبه کند و هماره اوّلین چیزی که از ایشان در ذهن‌هایمان نقش می‌بندد، عشق بی‌بایانش به حضرت بود.
(2)
شهرت‌گریز بود و خیلی دوست نداشت مشهور بشود یا قول خودشان مُشار بالبنان (انگشت‌نما). از سال 1375 بود افتخار آشنایی با ایشان را پیدا کردم. از همان دیدار نخست مسیر زندگی‌ام عوض شد به طور کامل. دست بخشندة عجیبی داشت. تقریباً محال بود به دیدارشان بروم و هدیه‌ای ندهند. معنوی که بماند، از حیث مادّی هم هیچ وقت از نزدشان دست خالی بیرون نیامدم بدون آنکه واقعاً توقعی داشته باشم.
یک بار به یکی از دوستانشان مهر و تسبیح تربتی هدیه داده بود. آن دوست افتخار دیدار امام زمان (عج) را در حرم حضرت معصومه(س) یافته بود. هنگام نماز، امام عصر(عج) به او فرموده بودند: «روی آن مهری نماز بخوان که آقای ناصری به تو هدیه داده است.» ماجرای این تشرّف در کتاب «از هجر تا وصال» به طور کامل آمده؛ امّا با حذف نام آیت الله ناصری.
آیت الله غیر از اینکه عاشق امام زمان(عج) بود، محبوب ایشان هم بود. حضرت هم او را دوست داشتند.
بگذریم... ارادت‌ورزی‌ام بحمدالله ادامه یافت و رو به رشد بود. سال 1381 مجموعة «حدیث راه عشق» اصفهان تأسیس شد و اوّلین سال فعّالیتش بود. قرار شد سؤالات آزمون پایان دوره را طرّاحی کنم. برای همین همة جلسات را یک دور از نو گوش دادم. آیت الله پنج جلسه فشردة مهدویّت در آنجا تدریس کرده بود. جلسة آخر فوق‌العادّه و کمیاب بود با موضوع «نقش ایرانیان در واقعة ظهور». غیر از کتاب «عصر ظهور» نوشتة استاد کورانی. خیلی کسی به این موضوع نمی‌پرداخت آن سال‌ها. موضوع را با مسئولان «مؤسّسة فرهنگی هنری موعود عصر(عج)» طرح کردم و از آنجا هم مورد استقبال قرار گرفت. سریع سخنرانی پیاده شد و آن را به «تهران» فکس کردم. در اوّلین شمارة «نشریة موعود» چاپ شد و بازتاب وسیعی در کشور پیدا کرد.
آن سال‌ها موعود لوح‌های فشرده‌ای چندرسانه‌ای را تولید و منتشر می‌کرد که نام کلّی آنها «خلوت انس» بود. یکی از آن لوح‌ها به سخنرانی‌های مهدوی آیت الله اختصاص پیدا کرد. آن هم مورد استقبال قابل توجّهی قرار گرفت.
بعد از آن «رادیو معارف» از سخنرانی‌های ایشان در برنامة صبحگاهی «مکارم خوبان» استفاده کرد و پس از آن، «شبکة قرآن» سیما و بعد هم بقیّة شبکه‌های سیما و صدا مطالب ایشان را به شکل‌ها و در قالب برنامه‌های مختلف منتشر کردند. شک ندارم ایشان از این شهرت ناخواسته راضی نبود و بی‌تردید آزردن اولیای خدا گناهی بزرگ است؛ امّا به لطف خدا امید دارم مرا به سبب این گناه بزرگم بهشتی کند و مصاحبت آن عزیز سفر کرده را در آن دنیا عنایت نماید.
اللّهم الحقنی به...
(1)
در ایّام کودکی‌اش پدر به نجف رفت. یک سالی که ماند، قرار شد خانوادگی به ایشان بپیوندند. بدون گذرنامه راهی شدند. در «بصره» آنها را به همین دلیل
گرفتند و برگرداندند. آشنایی آنجا بود. هم آشنای محمّدعلی، هم مأموران. کودکی محمّدعلی را بهانه کرد که از اوّل، او نیازی به تذکره نداشته است. با همین بهانه او را به همراه برخی آشنایان راهی نجف می‌کند. پدر با آمدن محمّدعلی از ماجرا خبردار می‌شود.
اوّلین استاد محمّدعلی در اصفهان، پدر بود و در نجف هم باز پدر نخستین استاد شد. خیلی زود او را هم ملبّس به لباس روحانیت می‌کند تا خیلی سر و گوشش نجنبد و بقیّه راهزنش نشوند. سه سالی را با پدر در نجف گذراند؛ امّا فوت مادر موجب شد پدر ناچار به اصفهان بازگردد؛ امّا محمّدعلی ماند.
داغ مادر هرچند داغ سنگینی بود، امّا خلوت خوبی برای محمّدعلی فراهم کرد که زمینه‌ساز بهره‌مندی‌های سال‌های بعدش شد.
قریب سی سال در نجف ماند و هر روز به زیارت امیرالمؤمنین(ع) رفت. این میزان گدایی به آستان مولا هر فقیری را ثروتمند می‌کند. آیت الله ناصری هم از این قاعده مستثنا نبود.
البتّه ثروت مادّی که نداشت و با نماز استیجاری، خرج خورد و خوراکش را درمی‌آورد. یک بار که خیلی بی‌پولی به ایشان فشار آورده بود، کنار ضریح امیرالمؤمنین(ع) می‌رود و گلایه می‌کند. شاید اوّلین تجربة فوق العاده معنوی آیت الله همین‌جا بوده است. صدایی - شاید صدای حضرت علی(ع) - را می‌شنود که به ایشان می‌فرماید: حاضری عشق و ایمان و محبّتت به خدا و اهل بیت(ع) را به فلان مبلغ بفروشی؟ ایشان پاسخ می‌دهد: خیر. صاحب صدا همین‌طور رقم را بالا می‌برد و پاسخ همان است.
صاحب صدا می‌گوید: خب، وقتی چنین ثروتی داری، پس چرا گله‌مندی؟ آیت الله هم پاسخ می‌دهد: بله، من ثروتمندترین مرد دنیا هستم. آقا ببخشید، شرمنده‌ام، جسارت کردم و... بعد از گریه و عذرخواهی فراوانی از محضر مولا مرخّص می‌شود. همین‌طور که عقب عقب می‌رفته تا به حضرت پشت نکند و بی‌احترامی نشود، کسی ربع دینار به ایشان می‌دهد که چندین برابر رقم مورد نیاز و درخواست ایشان از حضرت بود و از آن به بعد وضع مالی ایشان هم بهتر از قبل می‌شود و تا مدّت‌ها از آن پول استفاده می‌کردند.
به ذرّه گر نظر بوتراب کند
به آسمان رود و کار آفتاب کند
آرام آرام محمّدعلی محضر استادان بزرگتر از و مراجع بنام آن دورة نجف را درک می‌کند. مرحوم مدرّس افغانی، آیت الله مجتبی لنکرانی، آیت الله حاج شیخ عبدالکریم کرونی اصفهانی که بعدها داماد ایشان می‌شود، آیت الله حاج شیخ محمّدحسین دهاقانی، آیت الله شیخ صدر بادکوبه‌ای، آیت الله سیّد عبدالهادی شیرازی، امام خمینی، آیت الله سیّد محمود شاهرودی و بالأخره آیت الله خویی برخی از استادانی بودند که دروس طلبگی را در سطوح مختلف از محضرشان آموخت و در امور و معارف معنوی نیز نزد شیخ محمّد کوفی، آیت الله سیّد محمّد کشمیری، آیت الله شیخ عبّاس قوچانی، سیّد هاشم حدّاد و آیت الله سیّد جمال‌الدین گلپایگانی، شاگردی و خوشه‌چینی کرد. همچنین با شخصیت‌های عرفانی و اخلاقی چون علّامه طباطبایی، محمّداسماعیل دولابی، حاج عبدالرضا گرعاوی و مولوی قندهاری، آشنایی و ارتباط داشت.
قبل از آنکه صدّام شروع کند به اخراج ایرانیان، استادشان حاج شیخ عباس قوچانی به ایشان می‌فرماید: اینجا دیگر جای ماندن نیست و زودتر به ایران برگردید که شرایط سختی پیش خواهد آمد. اطاعت از این مرد خدا واجب بود و آیت الله به اصفهان برگشت.
ابتدا برای جمع‌های محدود تدریس و سخنرانی داشت و آرام آرام بر تعداد جمعیت افزوده شد.
در سخنرانی‌ها تکیه کلامی که زیاد استفاده می‌کرد، این بود: الحاصل آقا... .
(12)
الحاصل آقا! گوهری از دست دادیم گرانبها؛ امّا از آنجا که اولیای خدا بعد از مرگ دستشان بازتر از زمان حیاتشان می‌شود، امید داریم همچنان بهره‌مند از
محبّت‌های این پدر عزیزمان باشیم. ان شاءالله
و در پایان به درگاه آقا و مولایمان صاحب العصر و الزّمان(عج) عرضه می‌داریم:
«يا أَيُّهَا الْعَزيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقين»
* عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی تهران