اخلاق اسلامی در نظام خانواده

حسین انصاریان

ارزش اخلاق حسنه

زن و شوهر به خاطرخود و سعادت فرزندانشان لازم است یک سلسله مسائل اخلاقی را که «قرآن مجید» و روایات بر آن تأکید فراوان دارند، رعایت کنند.

رعایت اخلاق حسنه و خودداری از زشتی‌های اخلاق کار طاقت فرسایی نیست.

به کارگیری واقعیات اخلاقی و پرهیز از پلیدی‌های اخلاقی در مدّتی کوتاه ریاضت قابل تحمّلی است که حرکت در این راه الهی را بر انسان آسان و پیوند زناشویی را محکم و محبّت به یکدیگر را استوارتر و درسی عملی برای دیگران، به خصوص فرزندان خانواده است.

اجرای حقایق اخلاقی نسبت به یکدیگر فضایی از صفا و صمیمیت، پاکی و سلامت، راحت و امنیت، عشق و محبّت به وجود می‌آورد و زندگی را در تمام شئون بر زن و شوهر از عسل شیرین‌تر می‌کند.

در رابطه با آراسته بودن به حسنات اخلاقی و به کارگیری آن، قرآن مجید در آیات متعدّدی پیامبر بزرگوار را ستوده است:

«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛۱

و جز این نیست که مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را کامل کنم.»

مکارم و حسنات اخلاقی شعاع صفات حق و حالات انبیاء و امامان معصوم و موجب خیر و برکت برای دارندة آن است. سیّئات اخلاقی، حالات ابلیسی و شیطانی و علّت تلخی زندگی و به هم خوردن عیش و عشرت و باعث ناامنی و تفرقه و جدایی و نفرت مردم از یکدیگر و خرابی دنیا و آخرت است.

من به آنچه رعایتش در خانواده از جانب زن و شوهر لازم است و موجب استحکام زندگی و تداوم صفا و صمیمیت است، در حدّی که لازم باشد، اشاره می‌کنم و از حضرت حق می‌خواهم که همة ما را به حسنات اخلاقی آراسته و از سیّئات اخلاقی دور بدارد.

۱. محبّت و اعلام آن

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«برترین مردم از نظر احسان، کسی است که به دوستی و محبّت نسبت به طرف خود پیشی گیرد.»2

انسان دستور دارد به همة کسانی که مستحقّ عشق و دوستی و محبّت و علاقه‌اند، محبّت داشته باشد؛ چه رسد به نزدیک‌ترین افراد خودش که همسر و فرزندان او هستند.

رسول خدا(ص) فرمودند:

«گفتار مرد به همسرش که همانا من تو را دوست دارم، هرگز از قلبش محو نمی‌گردد.»3

البتّه باید به این حقیقت توجّه کرد که عشق و محبّت به زن جنبة افراط به خود نگیرد که محبّت در حدّ افراط انسان را از پیمودن راه حق و انجام عمل صالح و خیرات و مبرّات باز می‌دارد.

۲. کم توقّعی

هر مرد و زنی از نظر جسمی و روحی دارای قوّت و قدرتی مخصوص به خود است. درک این قدرت و قوّت بستگی به مدّتی معاشرت و برخورد طبیعی و اخلاقی دارد.

زن و شوهر باید به این حقیقت الهیه توجّه داشته باشندکه حضرت حق در مسئلة بسیار مهمّ ارائة تکلیف به انسان دو واقعیت را منظور فرموده. آنجا که مقدور

انسان نبوده و از دست تحمّل و طاقتش بیرون بوده، به انسان تکلیف ننموده است.

ثانیاً تکالیف و مسئولیت‌های شرعی واخلاقی را با ملاحظه که به فرمودة محقّقان، مرحله‌ای کمتر از دایرة قدرت است، بر دوش انسان قرار داده است.

روی این حساب، زن و شوهر باید در مسئلة درخواست‌ها و توقّعاتشان از یکدیگر، این اخلاق کریمانه و صفت رحیمیة حضرت حق را سرمشق و الگوی خود قراردهند.

اولاً خارج از قدرت و طاقت، چه در امور مادّی، چه در امور معنوی از یکدیگر چیزی نخواهند که تحمیل خواسته بیرون از حدّ قدرت و درخواست کاری غیر قابل تحمّل ظلم است و ظلمت روحی و موجب عقاب الهی است.

ثانیاً قدرت و توان یکدیگر را در خواسته‌ها ملاحظه ننمایند؛ بلکه توقّعات و خواسته‌های خود را به اندازة وسع و طاقت موجود قرار داده و تکالیف طبیعی و روزمرّه را در حدّی به یکدیگر ارائه دهند و از هم بخواهند که به شیرینی و با شوق و اشتیاق انجام بگیرد.

اگر بتوانند - که می‌توانند - از یکدیگر کم‌توقّع باشندکه کم توقّعی اخلاق حق و خوی انبیاء و امامان و از ویژگی‌های اولیای الهی است.

۳. گذشت و عفو

عفو و گذشت از موارد احسان و آراسته به احسان، به فرمودة قرآن محبوب خدا است.

«فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ؛4

کسی که گذشت کند و اصلاح نماید، اجرش بر خداست.»

امام صادق(ع) فرمودند:

«عفو باید بدون جریمه و خشونت و نکوهش و سرزنش انجام بگیرد.»5

۴. تغافل یا خود به ندیدن زدن

دیدن خطا و تقصیر، مشاهدة عیب و نقص و خود را به فراموشی زدن، به شکلی که طرف مقابل یقین کند انسان از مسئله به هیچ عنوان مطلّع وآگاه نشد، از عالی‌ترین حالات روحی و پرقیمت‌ترین صفات انسانی است.

امیرالمومنین(ع) فرمودند:

«نیمی از وجود عاقل و خردمند تحمّل و صبر و بردباری و نیم دیگرش خود را به فراموشی زدن است.»6

۵. خشم و غضب نکردن

حضرت علی(ع) فرمودند:

«آن کسی که جلودار غضب و خشمش نباشد، از ما نیست.»7

در روایات زیادی در کتاب شریف «کافی»، «وسائل» و «بحارالانوار» آمده که مزد فروخوردن خشم نسبت به همگان، ایمن شدن از غضب حق در قیامت و اتّصال به رحمت حق در محشر است.

۶. فخرفروشی نکردن

زن وشوهری که نسبت به یکدیگر تعهّد شرعی و اخلاقی دارند و با دیدن یکدیگر قبل از ازدواج مورد پسند هم واقع شدند و با وضعی که از نظر خانواده و مال و جمال و قوم و قبیله هر یک داشتند و مورد قبول واقع شدند و اکنون با یکدیگر زندگی می‌کنند، اگر موردی پیش آمد، باید از به رخ کشیدن خانواده و حسب و نسب و مال و ثروت و جوانی و زیبایی و علم و دانش نسبت به یکدیگر سخت بپرهیزند که فخرفروشی ایجاد آزار روحی و سوز درون می‌کند و گاهی شرمندگی و زمینة خشم و نفرت وکینه و دشمنی و نشان دادن عکس العمل در طرف مقابل به بار می‌آورد و چه بسا که به جنگ و دعوا و کشمکش و نزاع و تفرقه و طلاق منجر شود. در این صورت بار سنگین این همه تبعات زشت فخرفروشی به گردن فخرفروش است.

امیرالمومنین(ع) فرمودند:

«حماقتی بزرگتر از فخرفروشی نسبت به دیگران نیست.»8

۷. رفتار

سعی کنیم عمل و کردار و رفتار هریک نسبت به دیگری مصداق حقیقی عمل صالح و کردار شایسته باشد تا هم امور زندگی را بگذرانیم و هم از اجر و ثواب اخروی به خاطر عمل صالح و جلب رضایت یکدیگر بهره‌مند شویم.

۸. گفتار

سخن وقتی رنگ خدایی داشته باشد، قضاوت وقتی صحیح باشد، کلام وقتی نرم و ساده سهل باشد، گفتار وقتی ریشه در عدالت و انصاف داشته باشد، به زندگی گرمی، استحکام، عشق و سلامت می‌بخشد.

زن و شوهر در خانه با هم سخن از آهنگ زندگی بگویند، از مایحتاج خانه، نیاز یکدیگر و فرزندان حرف بزنند. نسبت به هم اظهارعلاقه و محبّت کنند. یکدیگر را به حق و صبر توصیه نمایند، اسرار یکدیگر را حفظ کرده و حرف خانه را به خانة پدر و مادر و اقوام و دوستان نبرند. خانه را محلّ کلام حق، نماز، قرآن و پرهیز از

دروغ، غیبت، فحش و ناسزا و تحقیر یکدیگر قرار دهند که از آیات قرآن و روایات استفاده می‌شود، دروغ، غیبت، تهمت و ناسزا و فحش و تمسخر و تحقیر، انسان را از رحمت خدا دور و مستحقّ عذاب الهی می‌کند.

مرد از آوردن اهل گناه به خانه و تشکیل مجالس خلاف حق در منزل بپرهیزد. ابتدا زیان و ضرر به خود و زن و بچّه‌اش باز می‌گردد، آنگاه آخرت او و اهل بیت وی را به باد می‌دهد.

زن از اسراف در امور حیات و مخارج بیهوده و خرج اضافی به بار آوردن که گاهی محصول تلخ چشم و هم‌چشمی است، بپرهیزد که هر دینار آن در قیامت حساب دارد. مرد و زن با روش و اخلاق و گفتار و کردار خود وقار و ادب و دینداری و سلامت نفس را عملاً به فرزندان و اطرافیان خود سرایت دهند که ثواب هدایت یک انسان، گرچه فرزند خود آدم باشد، همانند هدایت تمام انسان‌های آفریده شده است.

پی‌نوشت‌ها: