خاطرات یک سفیر(7)

محسن پاک‌آئین

سفر به تونس، دانشگاه و مسجد زیتونه

در اوایل مهرماه سال 1373 آقای عبّاس ملکی معاون آموزش و پژوهش «وزارت امورخارجه»، به دعوت «دانشگاه زیتونه»1 در «تونس» و «دانشگاه الازهر» در «مصر» عازم این دو کشور شد و من هم ایشان را همراهی می‌کردم. تونس در شمال «آفریقا» و کرانة دریای «مدیترانه» کشوری، با مساحت ۱۶۳۶۱۰ کیلومترمربّع و جمعيتي بالغ بر 14 ميليون نفر قرار دارد. پایتخت این کشور نیز «تونس» نام دارد.

در سفر دو روزه به این کشور، به اتّفاق آقای جهانبخش مظفّری سفیر کشورمان، چند دیدار رسمی با مقامات وزارت امور خارجة «وزارت فرهنگ» و رئیس دانشگاه زیتونه داشتم و از «مسجد زیتونه»،2 قدیمی‌ترین مسجد شهر تونس نیز بازدید کردیم.

مسجد زیتونه در مرکز شهر واقع شده و زمانی یکی از بزرگترین دانشگاه‌های تاریخ اسلام به حساب می‌آمد. این مسجد 5.000 مترمربّع وسعت دارد و بسیاری از محقّقان اسلامی، از جمله ابن‌خلدون از دانشگاه زیتونه فارغ‌التّحصیل شده‌اند. این مسجد 9 در ورودی دارد و 160 ستون اصلی آن را از ویرانه‌های شهر قدیمی «کارتاژ» به این مکان انتقال داده‌اند.

رئیس دانشگاه زیتونه در دیدار با هیئت ایرانی، می‌گفت: مسجد زیتونه تغییرات بسیاری را در طول تاریخ به خود دیده و می‌توان تکامل هنر ساختمان‌سازی در کشور تونس را از دوران قرون وسطی و حتّی قبل‌تر از آن در این بنا مشاهده کرد. بیشتر محقّقان بر این باورند که قدمت این مسجد به سال 703م. برمی‌گردد.

شهر «قیروان»3 تا چندین قرن، مرکز علم و دانش در شهر تونس و «آفریقای شمالی» به حساب می‌آمد. بعد از اینکه پایتخت منطقة «افریقیه» را در قرن 13 میلادی به شهر تونس انتقال دادند، مسجد زیتونه فرصت شکوفایی بیشتری پیدا کرد و به یکی از اصلی‌ترین مراکز تحصیلات اسلامی تبدیل شد.

علاوه بر رشتة الهیات و تدریس «قرآن»، رشته‌های دیگری همچون نظریّه‌پردازی حقوق، دستور زبان، علوم، تاریخ و پزشکی نیز در دانشگاه زیتونه تدریس می‌شد و دانش‌آموزان بسیاری، از سراسر جهان به این دانشگاه در تونس می‌آمدند. کتابخانه‌های دانشگاه زیتونه در میان کشورهای همسایه، باارزش‌ترین کتاب‌ها را در برمی‌گرفت و دست‌نوشته‌های آن تقریباً تمامی موضوعات از علم منطق و حساب را پوشش می‌دهد.

در این سفر به شهر تاریخی قیروان هم رفتیم. این شهر را می‌توان‌ یکی از شهرهای مهمّ مسلمانان به شمار آورد که در آن مساجد دیدنی و تاریخی زیادی مشاهده می‌شود. قیروان اوّلین شهری است که اعراب مسلمان در سال ۶۷۰م. در «مغرب عربی» فتح کردند و در واقع دروازة ورود مسلمانان به شمال آفریقا است. جالب اینکه سال ۵۰ هجری قمری، اوّلین کاروان خراسانیان ایرانی به این منطقه رفتند و شهر تاریخی قیروان را احداث کردند. کلّ شهر در فهرست میراث جهانی «یونسکو» به ثبت رسیده است. این شهر قدیمی یکی از زیباترین محلّه‌ها را دارد و کوچه‌ها و معابر باریک آن یادآور خانه‌های اعراب هستند و قدم زدن در کوچه‌ها و خیابان‌های آن یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های قیروان است.

هنگام بازدید از «مسجد جامع قیروان» راهنما می‌گفت که این مکان با نام «مسجد عقبة بن نافع»4 نیز شناخته می‌شود و یکی از قدیمی‌ترین مساجد جهان است. ساختمان مسجد، از بیرون به صورت یک دژ دیده می‌شود. دیوارهای مسجد با ارتفاع نزدیک به ۲ متر از سنگ‌های پرداخت شده و آجر ساخته شده‌اند. از ویژگی‌های قیروان، می‌توان به ساخت «بیت ‌الحکمة» به عنوان نخستین دانشگاه اسلامی اشاره کرد، این دانشگاه متشکّل از علمایی است که در این مسجد تدریس می‌کردند. در میان تونسی‌ها ضرب‌المثلی رایج است که می‌گویند: مسجد جامع قیروان قدیمی‌تر از خود شهر قیروان است.

در سفر به تونس با سابقة محبّت مردم به اهل‌بیت(ع) در این کشور هم آشنا شدم. در مجموع شمال آفریقا با کشورهای اسلامی خود، دارای یک ویژگی مهم هست که آن، آشنایی مردم این منطقه با معارف شیعی و اعتقاد به اندیشة مهدویت بوده و در واقع بیشتر مسلمانان شمال آفریقا، محبّ اهل‌بیت(ع) می‌باشند. در واقع محبّت اهل‌بیت‏(ع) به عنوان عامل انسجام ملّت‌های مسلمان، از قرن‌ها پیش حتّی

قبل از دوران فاطمیان با قلب و جان مردم شمال آفریقا عجین شده و موجب همبستگی اسلامی بوده است. سابقة این امر به صدر اسلام و دوران فتح مصر توسط سپاه اسلام برمی‌‏گردد. در این سپاه جمعی از دوستداران حضرت علی(ع)، نظیر ابوذر غفاری، مقداد بن اسود کندی و ابو ایّوب انصاری حضور داشتند. این عدّه آشکارا به ولای حضرت علی(ع) اهتمام داشتند و به دعوت مردم به سوی ایشان معروف بودند و هیچگاه و در هیچ جایی، از فراخواندن مردم به ولا و محبّت آن حضرت بازنمی‌‏ایستادند. در تأیید این موضوع آیت‌الله سیّد علی خامنه‌ای، رهبر معظّم انقلاب اسلامی در سخنانی اظهار داشته‌اند که:

من سندی را دیدم که مربوط به ده‌ها سال قبل، یعنی آن اوایلی است که استعمار وارد شمال آفریقا شده بود؛ چون کشورهای شمال آفریقا، خیلی گرایش به اهل‌بیت دارند. حالا مذهبشان هر مذهبی از مذاهب اسلامی که هست؛ امّا محبّ اهل‌بیت‌ هستند. این کشورهای «سودان» و «مغرب» و اینها عقیده به مهدویت در آنجاها خیلی پررنگ است. آن زمانی که استعمار وارد آن مناطق شد که ورود استعمار به آن مناطق در قرن گذشته استT یکی از چیزهایی که مزاحم استعمار بود، عقیده به مهدویّت بود.

بنده سندی را دیدم که آن بزرگان استعمار و فرماندهان استعماری توصیه می‌کنند که ما باید کاری بکنیم که این عقیده به مهدویFت، به تدریج از بین مردم زایل بشود! آن روز استعمارگرهای فرانسوی و استعمارگرهای انگلیسی در بعض جاهای آن مناطق بودند - فرقی نمی‌کند که استعمار از کجا باشد - استعمارگرهای خارجی، قضاوتشان این بود که تا وقتی عقیده به مهدویّت در بین این مردم رایج است، ما نمی‌توانیم اینها را درست در اختیار بگیریم.5

محبّان اهل‌بیت(ع) از قدیم در تونس می‌زیسته‌اند. بر اساس شواهد تاریخی پس از اسلام، خراسانی‌ها و ترک‌ها در اين سرزمين دولت و حاكميت يافتند. به همین دلیل سابقة محبّت اهل‌بیت(ع) در اين كشور به همان قرن اوّل ظهور اسلام برمي‌گردد. نخستين‌ دولت‌ مستقلی‌ كه‌ در شمال‌ آفريقا پديد آمد، دولت‌ شیعی مذهب‌ ادریسیان6 در کشور «مراکش» بود و به دلیل مجاورت این کشور با تونس، ارتباط نزدیکی میان ادریسیان و مر‌دم تونس ایجاد شد. ادریسیان با تمایلات شیعی، حدود دو قرن در گسترش اسلام در ميان ساکنان اين منطقه و همگاني نمودن آموزه‌هاي اصيل اسلامي، نقش‌آفرینی نمود.

وجود شهر قیروان به عنوان آغازگر اشاعة تمدّن و فرهنگ اسلامی در آفریقا نیز از دلایل توجّه مردم تونس به معارف اهل‌بیت(ع) هست.7 عقبة بن نافع سردار مسلمان، این شهر را در سال 50ه‍ .ق مطابق با 670م. فتح کرد. وی این شهر را به منظور استقرار مسلمانان ساخت تا بتواند اسلام را در آفریقا اشاعه دهد. از این‌رو این شهر مهم‌ترین و قدیمی‌ترین شهرهای اسلامی، بلکه نخستین شهر اسلامی در آفریقاست که در واقع، آغازگر تاریخ تمدّن اسلام در مغرب عربی است.

عقبة بن نافع زمانی که وارد این شهر شد اهالی قیروان را جمع کرد و گفت: خداوند این شهر را سرشار از علما و فقها گرداند و با اسلام عزّت یابد. پروردگارا این شهر را از هتک حرمت و آتش برحذر دار.8

از آن دوران به بعد، قیروان به شهری مترقّی شهرت یافت؛ به ویژه در دورة حکومت سلسلة اغالبی، مرکز علم و فرهنگ بود و بیشتر اندیشمندان و علما از شهرهایی، چون «بغداد»، «کوفه»، «بصره» و حتّی «یونان» به این شهر می‌آمدند تا علوم مختلف را در آن فراگیرند. حاکمان «اغالبی‌ها» را به عنوان پایتخت برگزیدند و تمام تلاش خود را برای آبادانی آن به کاربردند و قیروان مرکز تمدّن و فرهنگ طیّ عصرهای مختلف شد.

از ویژگی‌های این شهر، ساخت «بیت الحکمة»9 به عنوان نخستین دانشگاه اسلامی و مرکز تجمّع اندیشمندان و علمای بزرگ جهان است.

بربرهای حاکم در تونس تا پيش‌ از تأسيس‌ سلسله‌هايی،‌ چون‌ ادريسيان‌ و فاطميان‌، مذهب‌ تسنّن‌ داشتند؛ امّا در سال 150ه‍ .ق. (767م.) معلّم‌ و فقيهی‌ بربر به‌ نام‌ عبدالله‌ بن‌ محمّد، مردم‌ را به‌ اسماعيلية فاطميه‌ که از محبّان اهل‌بیت(ع) بودند، دعوت‌ كرد. نخستين خليفة فاطمي عبيدالله المهدي كه از نسل محمّد بن اسماعيل بن جعفر الصادق(ع) بود نیز خود را از ذرّية حضرت فاطمه(س) معرفي كرد و سلسلة فاطميان را در سال 803م. در تونس تشكيل داد كه دامنة آن، پس از مدّتی به مصر كشیده شد. شایان ذکر است که قبل از حکومت فاطمیان نیز شدّت علاقه به اهل‌بیت(س) در تونس به حدّي بود كه پس از واقعة جانسوز «كربلا»، يكي از قيام‌هاي خونخواهي،‌ در این کشور رخ داد. بني‌اميّه نيز برای مقابله به قیام مردم تونس، دستور به قتل‌عام آنان داد. بر این اساس از زمان تسلّط فاطميان10 در تونس، مذهب تشيّع و سنّت‌های آن، از جمله مراسم سوگواری ايّام عاشورا، جزو آئين‌های ‌اجتماعی مردم قرار گرفت؛ به ‌طوری‌که عاشورا تا قرن حاضر، جزو تعطيلات رسمی اين كشور بود. کسانی که بر اساس شجرة خود به فرزندان امام حسين(ع) منسوب هستند، در تونس سادات یا اشراف می‌نامند. در تونس عمّامة سیاه و سفید برای شناخت سادات از غیرسادات مرسوم نیست و همة علما از کلاه قرمز که عمّامه‌ای سفیدرنگ اطراف آن پيچيده شده، استفاده می‌کنند. شیعیان تونس بيشتر در جنوب این کشور و نيز شهر تونس زندگي مي‌كنند و ذهنیتي مثبت و بدون غل‌وغش به مذهب شیعه دارند و به همین دلیل، برخي مسائل اختلاف‌برانگیز که بین نخبگان تشيّع و تسنّن در كشورهاي اسلامی وجود دارد، در اين كشور مطرح نيست.

در عصر معاصر، مستبصران یا نوشيعه‌ها گروهی می‌باشند که به دلایل مذهبی یا سیاسی به مذهب شیعه گرویده‌اند. مستبصر مشهور دكتر سيّد محمّد تيجاني سماوي11 كه به شیعه گرویده، نقش بسیار مؤثّری در ترویج تشیّع در تونس و دیگر کشورهای جهان داشته است. او در همان سنين جواني، امام جماعت شهر بود و تفسير و فقه تدريس مي‌كرد. دکتر تیجانی در مسافرت‌هاي فراواني كه به مصر، «حجاز»، «عراق» و كشورهاي ديگر براي كسب معرفت و آگاهي و اداي حج و عمره داشت، به حقّانيت مذهب شيعه پي برد و تشيّع خود را رسماً اعلام كرد. البتّه در این مسیر دیدار و مباحثه‌های آقای تیجانی با برخی از علمای شیعه، از جمله شهيد آیت‌الله صدر و شهید آيت‌الله محمّدباقر حکیم، برای اعتقاد به مکتب اهل‌بیت(ع) بسیار مؤثّر بود. دکتر تیجانی توجّه امام خميني(ره) به اتّحاد و همبستگي مسلمانان را نیز از دلایل حقّانیت تشیّع می‌داند. وی می‌گوید:

اوّلين باري که با امام(ره) برخورد داشتم، در «نوفل‌لوشاتو» بود. در آن هنگام دريافتم که دعوت امام، به يکپارچگي و اتّحاد مسلمانان است و اين تأثیر ویژه‌ای در حرکت‌های اسلامي در مصر و تونس و بسياري از مناطق جهان داشت. رهبر فعلی انقلاب هم به مسئلة وحدت اسلامي اشاره دارد و نيز فتاواي ايشان مثل همين فتوايي که اخیراً اظهار داشتند، نشانگر اين حقيقت است که شعار ايشان وحدت مسلمين است؛ چنان‌که امام هم در يک فتواي بی‌سابقه نماز پشت سر وهّابی‌ها را در مراسم حج جایز شمردند.

شجرة طایفة تیجانی به ابراهيم الموجد12 از فرزندان امام حسين(ع) می‌رسد و مردم تونس که این طایفه را سادات یا اشراف می‌نامند. از این‌رو، احترام زیادی برای دکتر تیجانی قائل هستند.

از دکتر تیجانی آثار فراواني به زبان‌های مختلف منتشر شده و کتاب معروف «ثم اهتديت» به فارسی با نام «آنگاه که هدایت شدم» ترجمه و چاپ ‌شده است.

اگرچه اكثريت مسلمانان تونس، سنّی‌مذهب هستند، امّا بسیار علاقه‌مند به

اهل‌بيت(ع) بوده و از لحاظ عمل نيز پيرو مذهب مالك بن انس كه ‌ نزديك‌ترين مذهب فقهي سنّي به تشيّع محسوب مي‌شود، مي‌باشند. يكي از نشانه‌هاي اين محبّت، مراسم ماه محرّم است كه به اشكال گوناگون در تونس برگزارشده و از ارزش خاصّی برخوردار است. بسیاری از مردم تونس در ایّام محرّم، از برگزاری مراسم شادی، مانند جشن عروسی و ختنه‌كنان خودداری می‌كنند. آنها حتّي در عزاداري‌هايشان در اين ماه، از خوردن غذاهای رنگين اجتناب‌ می‌كنند و صبح عاشورا نيز به قبرستان‌ها و مزار اموات سر می‌زنند و معتقدند كه همة ارواح در روز عاشورا كنار قبر خود حضور پیدا می‌كنند و منتظر دیدار بستگان زندة خود هستند. آنها شب عاشورا با آتش زدن علف‌های خشك و شعله‌ور كردن آنها كه به «اجیجه» شهرت دارد، گلوله‌هایی شلّیك می‌كنند و معتقدند كه این عمل موجب شادمانی اطفال كربلا می‌شود. اين سنّت، شبيه به شمع‌ روشن كردن شيعيان ايران در شام غريبان است كه نوعي همدردي با اطفال امام حسين(ع) محسوب مي‌گردد.13

پی‌نوشت‌ها: