سرمقاله

سردبیر

سرمقاله: بر بنیاد بی‌اخلاقی، هیچ تمدّنی برکشیده نمی‌شود!

قلمرو فرهنگی ایران بزرگ

دانش‌آموزان در مدارس، جغرافیای خاکی «ایران» را منحصر 1.648.000 (یک میلیون و ششصد و چهل و هشت هزار کیلومتر مربّع) و جغرافیای سیاسی و فرهنگی‌اش را محدود و منطبق با همین محدوده می‌شناسند؛ محصور شده با سواحل جنوبی دریای خزر، سواحل شمالی «خلیج فارس» و سیم‌های خاردار کشیده شده در شرق و غرب این سرزمین. آنان از «ایران بزرگ» نمی‌دانند و نمی‌پرسند؛ چنان‌که پرسش نمی‌کنند چگونه در گذار ایّام و تحوّلات سیاسی و اجتماعی و در آمد و شد خاندان‌ها و سلاطین، از عرض و طول جغرافیای خاکی ایران بزرگ کاسته شد و طیّ دویست سال اخیر، استعمارگران غربی، با ترسیم جغرافیای سیاسی خاورمیانه، حدود و ثغور جغرافیای خاکی اقوام را هم معلوم و تثبیت کردند و از ایران بزرگ، جز همین یک میلیون و اندی متر مربّع باقی نمانده؛ امّا با کندوکاوی ساده می‌توان در بخش‌هایی منفک شده و جدا افتاده از ایران بزرگ، بقایا، نشانه‌ها و میراثی از جغرافیای فرهنگی‌مان را ملاحظه کرد.

بر اهل خرد پوشیده نیست که آداب و سنن فرهنگی، مراسمات و آئین‌های منظّم و پیچیده در ایّام و ماه‌های سال، باورهای قومی و هستی‌شناسانه، اساطیر، حماسه‌ها، خاطرات ازلی و سرانجام زبان فارسی کهن، در قالب‌های برساختة استعمارگران و مردان پر زد و بند سیاسی، محدود و محصور نمی‌شوند و به رغم تغییرات حادث شده در جغرافیای خاکی و سیاسی، نشانه‌های ایران بزرگ را برای همة نسل‌ها و در همة عصرها باقی می‌گذارند. ابتدا باید پرسید قلمرو ایران بزرگ که از آن یاد می‌کنیم، از کجا تا به کجا بوده؟ نویسندة کتاب «میراث باستانی ایران» قلمرو ایران پیش از اسلام را چنین تعریف می‌کند:

ایران بزرگ که شامل همة سرزمین‌هایی می‌شود که در آنجا، در دوران تاریخی به زبان‌های ایرانی سخن گفته می‌شد و فرهنگ ایرانی نیز در آنجا پیروزمند و مسلّط بود. بخش‌هایی از ماورای «قفقاز» و «آسیای میانه» و شمال غربی «هندوستان» و «بین‌النّهرین» و همچنین فلات ایران را که مشتمل است بر «افغانستان» و ایران، جزو ایران بزرگ به شمار می‌آوریم.

فی‌المثل پایتخت شاهنشاهی ساسانیان تیسفون [محلّ بنای کاخ «مداین»] که نزدیک «بغداد» کنونی بود، بی‌شک در نظر ساسانیان، جزو ایران‌شهر به شمار می‌آمده (در صورتی که اکنون جزو ایران خاص نیست). همچنین بعضی نواحی واقع در کنار «اقیانوس هند» که امروزه جزو مرزهای ایران به شمار می‌آید، پیش از ساسانیان جزو ایران نبود.2

جغرافیای هستی‌شناسانه، جهان‌شناسانه و انسان‌شناسانه ساکنان سرزمین‌های کهن و واجد فرهنگ و تمدّن سترگ را آمد و شد دولت‌ها و فراز و فرود خاندان‌های سلطنتی تعریف و تعیین نمی‌کنند و الزاماً تحت تأثیر این تغییر مقطعی به فراموشی سپرده نمی‌شوند. جملة دریافت‌هایی که در میان آثار فرهنگی، شاعرانه‌ها، حماسه‌سرایی‌ها، ضرب‌المثل‌ها، حکایات و حتّی لالایی‌های مادران و سوگنامه‌ها از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. در این میان، زبان، ظرف و مظروفی توأم است که به مثابه تفکّری والا، به تمامیّت ساکنان جغرافیای خاکی وسیع و پهناوری چون ایران، هویّت و معنا می‌بخشد.

در منابع جغرافیای تاریخی مورد اشارة منابع و مصادر و همچنین، ادبیات روایی و حدیثی ماندگار اسلامی و شیعی، به نحو خاص، از ایران بزرگ و نقش‌آفرینی‌اش در آخرالزّمان با عنوان «خراسان» یاد شده؛ همان که برخی با اصالت‌بخشیدن به جغرافیای خاکی محدود و محصور سده‌های اخیر و برآمده از مرزبندی‌های سیاسی

استعمارگران، خراسان را منحصر در استان «خراسان رضوی» با مرکزیت «مشهد مقدّس» ارزیابی و شناسایی می‌کنند.

اسلام در ایران بزرگ

راه‌یافتن اسلام از مرزهای غربی به ایران بزرگ و توسعة فرهنگی آن تا مرزهای شرقی، یعنی مرزهای غربی «چین» امروزی، واقعه‌ای نیست که بتوان به سادگی از کنار آن گذشت. در اهمّیت این واقعه، نویسندة میراث باستانی ایران می‌نویسد:

تاریخ این پاره از جهان را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: پیش از اسلام و پس از اسلام. نه نتایج تاخت و تاز اسکندر را می‌توان با نفوذ اسلام در سرزمین‌های میان «مدیترانه»‌ و درّة «سند» [ایران بزرگ] مقایسه کرد و برابر دانست و نه رسوخ تمدّن یونانی جانشینان اسکندر را در قرن دوم و سوم پیش از میلاد و نه حتّی نفوذ و پیشرفت تمدّن [مدرن] امروزی غرب را در آن حدود می‌توان با نفوذ اسلام مساوی دانست...

ایرانیان با رها ساختن اسلام از بندها و پیوندهای جاهلانة عربی و تمدّن بدوی موجب جهانی شدن و گسترش‌یافتن و بر جای ماندن اسلام شدند.3

ورود اسلام از دروازة غربی ایران، در هیئت جریانی فرهنگی - مذهبی و نه سیاسی و نظامی صرف، چون آبی زلال و جاری در جغرافیای فرهنگی و تمدّنی ساکنان ایران بزرگ سریان پیدا کرد و خود را تا منتهاالیه سرزمین‌‌های شرقی پیش برد. برای این واقعه دلایل روانشناختی و سیاسی فراوانی می‌توان ذکر کرد؛ امّا مهم‌ترین دلیل را در همگونی روحی و فرهنگی باطن و حقیقت ولایی اسلام با دریافت‌های کهن مستتر در فرهنگ، آداب و سنّت‌های مشترک همة ساکنان این جغرافیای بزرگ باید جست‌وجو کرد.

گزافه نیست اگر گفته شود، اسلام از مسیر زبان فارسی، همة مرزها را درنوردید، فرهنگی سترگ و بالنده جریان یافت و از میانه‌اش، تمدّنی سر برآورد که هم‌اکنون نشانه‌های آن را در لابه‌لای آداب، رسوم، معماری، شهرسازی، موسیقی، نقّاشی و سایر مظاهر فرهنگی و تمدّنی ساکنان ایران بزرگ می‌توان ملاحظه کرد. همة نشانه‌های این اشتراکات فکری و فرهنگی را در صورت‌های لفظی، زبان بخش‌های بزرگی از آسیای میانه، شمال غربی هندوستان، بخش‌هایی از غرب چین بزرگ تا بین‌النّهرین و فلات ایران می‌توان سراغ گرفت.

تلاش روشنفکران سکولار برای پیراسته کردن و زدودن صورت و محتوای زبان و ادبیات فارسی از آموزه‌های اسلامی و واژگان و الفاظ عربی و دعوت به سر تا پا فرهنگی شدن، همان اندازه مضحک به نظر می‌رسد که تلاش شیفتگان ظاهرمذهب، برای به انزوا بردن خاستگاه فرهنگی و رویکردهای فرهنگی ساکنان ایران زمین و اصالت‌بخشیدن به صورت و ظواهر احکام شرعی در تنظیم مناسبات و معاملات اجتماعی عصر رضاخانی، همان اندازه از حقیقت و محتوای غنی فرهنگ اصیل اسلامی فاصله داشت که سینه‌چاکان ظاهرمذهب و غافل از بنیادهای فرهنگی اسلام شیعی؛ همان که ایرانیان، از سال‌ها و قرون اوّلیه پس از ورود اسلام به ایران بزرگ از آن فاصله گرفته و جان‌مایة دینداری اسلامی را در صورت‌های فرهنگی و تمدّنی ایران و ادبیات و زبان فارسی بسط دادند و موجبات گسترش و نفوذ اسلام را در همة صورت‌های فرهنگی و تمدّنی‌اش در ایران بزرگ فراهم آوردند. بی‌گمان، چنانچه اسلام اموی در دستگاه زبانی و فرهنگی ایران ولایی و همة آنچه که از اهل بیت(ع) دریافت کرده بودند، آمیخته نمی‌شد، اسلام در صورت تاریخی قرون اوّلیه می‌ماند و می‌پوسید و هیچگاه در بستر تاریخ، جاری و وجهة فرهنگی و تمدّنی نمی‌یافت؛ چه، سرزمین حجاز، فاقد ظرف و ظرفیت فرهنگی و تمدّن لازم برای این مهم بود.

تجدید حیات اسلام اموی در رویکرد و عملکرد دستگاه مذهبی و سیاسی «عربستان سعودی»، «اخوان المسلمین مصر» و سرانجام، «القاعده» و «داعش» نظر بر همین مدّعاست.

اجازه می‌خواهم عرض کنم، به همان سان که حضرات معصومان(ع) از ولایت به مثابه قطب دینداری یاد می‌کنند و جان‌مایه‌ و حقیقت دینداری را متجلّی در سیره و سنّت اولیاء خاصّ خاندان آل‌الله(ع) شناسایی می‌فرمایند، نه تنها بن‌مایة فرهنگ ایرانی ولایتمداری است، بلکه در دستان ایرانیان مؤمن به آن حوزة فرهنگی، ایران و ایرانیان در هیئت بنیان‌گذاران اسلام در حوزة فرهنگی و تمدّنی ظاهر شدند؛ آن هم در جغرافیای وسیعی از مفاهیم و مصادیقی، همچون ادبیات، معماری، شهرسازی، موسیقی، حکمت، نجوم و...

شاهد این مدّعا هزاران هزار اثر تاریخی، فرهنگی و ادبی گسترده شده در جغرافیایی به وسعت ایران بزرگ است.

ضرورت احیای ایران فرهنگی

گفت‌وگو از ایران و اندیشه و عمل دربارة ایران و بر پهنای این سرزمین که در خود و با خود، همة معنی رویکرد ولایی به هستی، نجابت و اصالت را در فرهنگ و ادبیاتش دارد، نیازمند شناخت از ایران فرهنگی و اسلام است؛ چنان‌که در فرهنگ، اخلاق و عرفان ناب متجلّی است. طیّ دوره‌های اخیر، ضعف در مطالعات فرهنگی و غفلت از تاریخ و بینش تاریخی باعث بوده تا ایران را محدود و منحصر در جغرافیای خاکی یک میلیون و ششصد و چهل هزار کیلومتر مربّع و دین و فرهنگ را نیز محدود و منحصر در فقه و شریعت بشناسیم. از آن پس در ابتلاء به احساس تکلیف شرعی و گاه توهّم تقدّس، به هرچه و هر که بویی از ولایت و مهرورزی، عاشقانه زیستن، هنر ورزیدن و دینداری عارفانه و عاشقانه پشت کرده و همة بودن و زیستن را در تنومندی مادّی خود و اظهار این تنومندی به قصد قهر و غلبه بر عالم و آدم تعریف کردیم. رویکردی که در بنیاد با مشی و منش ساکنان ایران فرهنگی سر هم‌نوایی ندارد. تا آنکه به تدریج کرور کرور مردم از جغرافیای اسلام‌خواهی و اسلام‌جویی خارج و به امید زیستن در فضایی دور از تغییرات مداوم مناسبات مدنی، باید و نبایدهای آمرانه و سرانجام رهایی از دغدغه‌های همة روزان و شبان، بار و بنه بسته و به اقصا نقاط عالم کوچ کردند.

امیدوارم این گمان حادث نشود که نگارنده، ضعف را بر توانایی و حقارت را بر عزّت ترجیح می‌دهد. خواستم عرض کنم، چنانچه طلب سیطره و قدرت بر ولایت و مهرورزی که ضرورتاً می‌بایست باطن غلبه و قدرت باشد، غالب شود، ارادة معطوف به حق، به ارادة معطوف به قدرت تبدیل می‌شود؛ همان که در سیرة جمیع سلاطین و قیصرهای عهد ماضی و مستکبران و استعمارگران عهد جدید ظاهر است.

جعل مراسمان ملّی مذهبی، آئین‌ها و آداب فصلی و موسمی، پررنگ ساختن تاریخ تولّد و آمد و شد دولت‌ها، اصرار ورزیدن به مراسمات فرعی صورت‌های مادّی زندگی، همچون پوشش و آرایش مردان و زنان و سرانجام سایر رویکردهای سیاسی و اجتماعی، هر کدام به جای خود، جماعتی را از جماعت دیگر جدا ساختند و در صورت لزوم «بر له» یا «علیه» جریانی به میدان کشیدند و با سر دادن شعار أنا رَجلٌ و کبّاده‌کشی، سعی در بیرون راندن رقیب کردند. جوامعی چندقطبی، خواهران و برادرانی جداافتاده از هم و در تعارض و کشمکش مداوم، پدرانی

برائت جوینده از فرزندان و شاگردانی که علیه معلّمان و مشایخ خود می‌شوریدند و هر دسته، متمایل به پرچمی نهان یا آشکار، آنچه روح تمامی این گسل‌ها و دسته‌بندی‌های رنگ اسلام‌خواهی و مصلحت‌جویی گرفته را معلوم و بدان معنی می‌بخشید، جز ارادة معطوف به قدرت و پیراستگی از هرگونه مهر و محبّت و سرانجام بی‌اخلاقی نبود.

بر تارک کهن‌ترین آئین مذهبی و البتّه توحیدی ایرانیان، یعنی آئین زرتشت که بیش از 34.000 سال از قدمت آن می‌گذرد، عبارت «پندار نیک»، «گفتار نیک» و «کردار نیک» می‌درخشد. جان‌مایة اخلاق عمومی و تمدّنی که از میان هزاره‌ها گذشته و به عصر جدید رسیده است. در دیگر سو، آئین توحیدی پیامبر آخرالزّمان(عج) را فرارو داریم که می‌فرمودند: «همانا من برای مکارم اخلاق مبعوث شدم.»

وا اسفا!

به ناگهان اخلاق، چون پرنده‌ای از بام ساکنان این دیار و صحن حیات فردی و اجتماعی ساکنان ما پرکشید و رفت. پیر و جوان، مرد و زن، عام و خاص، بدزبان و هرزه درآ، چون زنگیِ مست صف‌آرایی کردند و به امید خارج ساختن رقیب از میدان و در افکندن طرحی نو که هیچ‌گونه تعریفی از آن قابل ارائه نبود، به جان هم افتادند و آنکه در این میانه به مسلخ کشیده شد، اخلاق و فرهنگ بود.

جان‌مایة ضروری همة تمدّن‌های والا، روح و باطن همة بودن و زیستن شرافتمندان بر پهنة خاک و نازیدن و مفاخره با هر چه بی‌فرهنگی و توحّش است.

از کجا آمده بودیم و اینک به کجا می‌رویم؟!

بر این ناکجا هیچ نامی نمی‌توان گذارد؛ جز آنکه گفت:

بر بنیاد بی‌اخلاقی هیچ تمدّنی برکشیده نمی‌شود.

پی‌نوشت‌ها: