پرتو اذان

عنايت‌الله جبل عاملي

مقدّمه

افراد بشر از ديرباز هنگامي که با هم‌نوع خود روبه‌رو مي‌شدند و به برقراري ارتباط فکري و عاطفي يا اطّلاع‌رساني با همديگر احساس نياز مي‌نمودند، با علائم و نشانه‌هايي منظور خود را بيان مي‌کردند. به تدريج اين علائم و نشانه‌ها، تبديل به زبان و گويش گرديد که در جهان امروز ميان طوايف و گروه‌هاي اجتماعي زبان‌هاي مختلفي رايج است و در هر زبان نيز ممکن است گويش‌ها، لهجه‌ها و اصطلاحات متفاوتي متداول باشد.

با اينکه امروزه زبان‌هاي زندة دنيا به صورت علم درآمده و در مدارس و دانشگاه‌ها تدريس مي‌شود و هريک داراي قواعد، دستورات، صرف و نحو خاصّ خود مي‌باشد، متآسّفانه هنوز هم در بعضي از موارد براي تبادل منظور يا اعلام و ابلاغ پاره‌اي اطّلاعات و هشدارها، به جاي الفاظ، از علائم و رنگ‌ها يا صداهاي مخصوص استفاده مي‌شود؛ مثلاً در راهنمايي و رانندگي از رنگ چراغ، براي اعلام خطر از آژير، جهت اعلام وقت از زنگ ساعت و... بهره مي‌گيرند. در ارتباطات نيز تا چندي پيش از الفباي مورس1 استفاده مي‌شد.

در بين اقوام، اديان و جوامع مختلف براي مشخّص نمودن زمان معيّن يا اعلام موضوع خاص، علائمي همچون برافروختن آتش، نواختن موزيک مخصوص، جار زدن در معابر، دميدن در بوق و شيپور، به صدا درآوردن ناقوس کليسا (مثلاً در کليساي معروف «نوتردام پاريس») يا زنگ ساعت بزرگ شهر (مانند ساعت بيگ بن «لندن») مورد استفاده قرار مي‌گرفت که هنوز هم بعضي از آنها متداول است؛ ولي هيچيک از اين علائم و اصوات به جز يک اعلام ساده نيست و فرهنگ خاصّي را به همراه ندارد.

در اسلام از سال اوّل هجرت، به امر الهي و تأکيد پيامبر اکرم(ص) براي اعلام وقت فريضة نماز، اذان متداول شد که همراه و دربرگيرندة پيام فرهنگي خاصّي مي‌باشد.

به عبارت ديگر، اذان سرفصل اعلام فرهنگ اسلام و اصول عقايد دين، يعني ايمان به توحيد، نبوّت (دربارة امامت يا شهادت ثالثه) و سرمايه‌گذاري براي معاد است که ضمن آن، وقت اقامة نماز را نيز به آگاهي مردم مي‌رساند تا آمادگي ورود به نماز، يعني معراج مؤمن را پيدا کنند.

در اين نوشتة مختصر، سعي شده است به پيام فرهنگي اذان پرداخته شود؛ ولي موارد مفصّل ديگري وجود دارد که در حدّ نياز به آن اشاره گرديده است.

معناي لغوي اذان

کلمة اذان از ريشة «اذن» گرفته شده است که در فرهنگ واژه‌ها داراي معاني مختلفي است که اهمّ آن عبارتند از: دانستن، ميل و اراده پيدا کردن، اجازه و دستور دادن، اعلام کردن.2

از مجموع معاني اذان چنين برمي‌آيد که مفهوم آن اغلب اعلام توأم با موافقت و ايمان مي‌باشد و در اطلاق اذان به محتواي آن نيز چنين مفهومي متبادر به ذهن مي‌گردد.

در کلام الهي «قرآن مجيد» مصدر ديگري به معناي اذان به کار رفته است و آن کلمة «نداء» مي‌باشد که معناي آن آوا و آواز بلند است3 و وقتي با کلمة «صلاة» همراه شود، مفهوم خاصّ اذان به خود مي‌گيرد.4

مجدّداً يادآور مي‌گردد: از مجموع معاني اذان چنين برمي‌آيد که مفهوم آن، اعلام و طلب توأم با موافقت و اعتقاد مي‌باشد و در اطلاق اذان به آنچه محتواي آن است، چنين مفهومي به نظر متبادر مي‌گردد.

بنابراين مي‌توان گفت در اذان مؤلّفه‌هاي زير وجود دارد: اعلام وقت نماز، اظهار ايمان شخصي گوينده (به: توحيد، نبوّت، ولايت و معاد) که در حقيقت به نمايندگي گروه کثيري مي‌باشد، توصيه و امر ديگران به شتاب به سوي نماز، تشويق و ترغيب به رستگاري، امر به نيکوکاري و تأکيد بر نماز به عنوان بهترين عمل نيک و تأکيد مجدّد بر عظمت و يکتایي حضرت حق (تکبير و تهليل).

مأخذ جملات اذان

پس از هجرت حضرت ختمي‌مرتبت(ص) از «مکّه» به «مدينه» با دعوت به اسلام، عدّه‌اي از اهالي مدينه به آن گرويدند و چون عدّه‌اي هم همراه پيامبر(ص) يا

مقارن هجرت ایشان از مکّه به مدينه آمده بودند، جمع مسلمانان رو به فزوني گذاشت (مهاجران و انصار) و انبوه زيادي جهت اداي فريضة نماز حاضر مي‌شدند. بنابراين جهت اطّلاع‌رساني به يک جمعيت زياد ايجاب مي‌کرد که وسيلة مناسبي به کار گرفته شود.

با توجّه به اينکه پيروان اديان ديگر براي اعلام وقت عبادت، هريک شيوه و ابزاري را به کار مي‌بردند؛ مثلاً يهوديان از بوق و شيپور و مسيحيان از ناقوس استفاده مي‌کردند، مسلمانان نيز ضرورت کاربرد وسيله‌اي را احساس مي‌کردند و اين موضوع در نزد پيامبر(ص) نيز مورد شور و بحث قرار مي‌گرفت.

دربارة اينکه چگونه جملات اذان تشريع شد، اقوال و روايات مختلفي ذکر گرديده است که مي‌توان آنها را به سه دسته تقسيم کرد:

الف. عدّه‌اي منشاء اذان را وحي الهي به وسيلة انشای آن توسط فرشتگان در معراج گفته‌اند؛

ب. دسته‌اي ديگر الهام جملات اذان را در رؤيا به بعضي از اطرافيان پيامبر(ص) نقل کرده‌اند؛

ج. دستة ديگري از روايات حاکي از اين است که تشريع اذان در روي زمين به وسيلة وحي به پيامبر(ص) در سال اوّل هجرت بوده است. ضمن اينکه انشای آن توسط فرشتگان در معراج پيامبر(ص) را نيز رد نمي‌کنند.

آنچه از مجموع روايات و احاديث و خصوصيات و شرايط و خود جملات اذان مستفاد مي‌گردد، اين است که اذان بنا بر دستور حق‌تعالي بر پيامبراکرم(ص) تشريع شده و جملات آن نيز بر مبناي وحي است.

بنا بر روايات مستند و متقن اماميه، اذان از سال اوّل هجرت در روي زمين تشريع گرديد؛ چنان‌که در روايتي در «وسائل الشيعه»5 و منابع ديگر نقل گرديده که مفادّ آن چنين است: جملات اذان از طرف خداوند بر پيامبر(ص) نازل شده؛ در حالي‌که حضرت علي(ع) هم حضور داشته و سپس جملات به بلال، اوّلين اذان‌گوي اسلام آموزش داده شده است. بعد از آن رسول اکرم(ص) به بلال دستور مي‌فرمايند:

«اي بلال! چون وقت نماز فرا رسيد، به بالاي ديوار (بام) برو و با صداي بلند اذان بگو.»6

حكمت اذان

دربارة حكمت تشريع اذان، نكات متعدّدی ذكر شده است كه همگی در واقع، به دو نكتة اصلی بازمی‌گردند:

الف. حكمت فردی

اذان اعلام وقت نماز و دعوت يكايك مسلمانان به بهترين كار، يعنی ارتباط با خدای بی‌نياز برای رسيدن به رستگاری و كاميابیِ مطلق است.

ب. حكمت اجتماعی

اذان علاوه بر يادآوریِ وظيفة فردی، يك شعار سياسی - اجتماعی نيز هست. امام رضا(ع) فرمودند:

«[اذان] آشكاركنندة ايمان و علنی‌سازندة اسلام است.»

در تبيين فلسفة تشريع اذان، اشاره به اين نكته مهم است كه تنها ارتباط پنهانی و فردی با خدا كافی نيست و در جوامع اسلامی، در هر شب و روز، بايد شعار توحيد و نفی شرك و دعوت به ارزش‌های دينی با صدای بلند تكرار شود. تكرار اين شعار، نه تنها زمينه را برای تداوم حاكميت اسلام در جوامع اسلامی فراهم می‌كند، بلكه در كنار استقرار ارزش‌های دينی، می‌تواند موجب انتقال اين فرهنگ به ساير جوامع گردد.

حكمت تشريع اذان

- پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«اذانِ نخستين، برای اين قرار داده شد كه نمازگزاران برای نمازشان آماده شوند. پس هرگاه بانگ اذان را شنيديد، وضوی كامل8 بگيريد.»9

- امام رضا(ع) فرمودند:

«مردم به علّت‌های فراوان، به اذان گفتن امر شده‌اند. يكی از آن علّت‌ها يادآوری به فراموشكار، توجّه دادن به غافل و آگاه‌ساختن كسی است كه وقت [نماز] را نمی‌داند و به كاری ديگر سرگرم شده است. مؤذّن با گفتن اذان، به عبادت آفريدگار فرا می‌خواند و به آن ترغيب می‌كند و به يگانگی او اقرار می‌نمايد و ايمان را آشكار و اسلام را علنی می‌سازد و نماز را به كسی كه آن را فراموش كرده،10 يادآور می‌شود. مؤذّن را به اين خاطر مؤذّن گفته‌اند كه با اذان، وقت نماز را اعلام می‌كند (اِذنِ نماز می‌دهد).

علّت آنكه اذان با «الله أكبر» آغاز و با «لا إله إلّا الله» ختم می‌شود، اين است كه خداوند عزّ و جلّ خواسته است كه شروع [و انتهای اذان]، با ياد و نام او باشد: نام «الله» در تكبير، در آغاز جمله است و در تهليل، در آخر آن.

علّت آنكه هر جملة اذان، دو بار قرار داده شده، اين است كه در گوش شنوندگان تكرار شود و برای آنان تأكيد گردد؛ به طوری كه اگر شخصی بار اوّل متوجّه نشد، بار دوم متوجّه شود و نيز اينكه نماز، دو ركعت دو ركعت است. به همين دليل، اذان نيز دو به دو قرار داده شده است.

علّت آنكه «الله أكبر» در ابتدای اذان، چهار بار قرار داده شده، اين است كه شروع اذان، ناگهانی است و پيش از آن، سخنی كه شنونده را متوجّه سازد، وجود ندارد. پس، دو «الله أكبرِ» نخست، هشداری است به شنوندگان نسبت به جملات بعدیِ اذان.

علّت آنكه بعد از تكبير، شهادتين قرار داده شده، اين است كه گام نخست ايمان، توحيد و اقرار به يگانگی خداوند متعال است و گام دومش، اقرار به رسالت پيامبر(ص) و اينكه اطاعت آن دو و شناختشان، به هم پيوسته‌اند.

علّت ديگرش نيز اين است كه اساس ايمان در حقيقت، همين شهادتين است. پس، هريك از اين دو شهادت، دو بار قرار داده شده؛ چنان‌كه در ساير حقوق، دو شاهد تعيين شده است. پس هرگاه بنده به يگانگی خداوند عزّ و جلّ و به رسالت پيامبر(ص) اقرار كند، هر آينه به تمامِ ايمان اقرار كرده است؛ چرا كه اساس ايمان، در حقيقت، ايمان به خدا و پيامبر او است.

علّت آنكه بعد از شهادتين، دعوت به نماز قرار داده شده، اين است كه اذان اساساً برای نماز وضع شده است و آن، فراخوانی به نماز در وسط اذان است و فراخوانی به سوی رستگاری و به سوی بهترين عمل است.

در پايان اذان نيز نام او قرار داده شده است؛ چنان‌كه آغاز آن به نام او است.»11

احادیثی در مورد اذان و اقامه

اذان پرچم برافراشته‌ای است که به جغرافیای اعتقادی سرزمینی مسلمانان، روح و معنا می‌بخشد. اعلامی رسا تا هر بی‌د‌ین و لامذهبی بداند پای در سرزمین مؤمنان به خداوند و رسولش(ص) گذارده، میان آسمان و زمینیان ارتباطی معنادار وجود دارد و مأمنی است برای هر که بر آن وارد می‌شود.

- امام باقر(ع) در حدیثی فرمودند:

«چون رسول خد(اص) در معراج، شبانه به آسمان برده شد و به «بیت‌المعمور»12 رسید و وقت نماز فرارسید، جبرئیل اذان و اقامه گفت. سپس پیامبر خدا(ص) جلو ایستاد و فرشتگان و پیامبران، پشت سر آن حضرت، برای نماز صف ‏بستند.»13

- رسول خدا(ص) فرمودند:

«کسی که در شهری از شهرهای مسلمانان، یک سال اذان بگوید، بهشت برای‏ او واجب می‏‌شود.»14

- روایت شده است:

«هنگامی که فرشتگان صدای اذان اهل زمین را می‏‌شنوند، می‏‌گویند: این‏ صداهای امّت محمّد(ص) برای وحدانیت خداوند است. پس از خداوند برای امّت محمّد(ص) استغفار می‏‌جویند تا از آن نماز فارغ شوند.»15

امام صادق‏(ع) فرمود:

«وقتی اذان و اقامه گفتی، دو صف از فرشتگان، پشت سر تو نماز می‏‌گزارند و اگر تنها اقامه گفتی، یک صف از فرشتگان پشت سر تو نماز می‏‌خوانند.»16

امام صادق‏(ع) فرمود:

«وقتی نوزاد متولّد شود، در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه گفته ‏شود.»17

نیز روایت شده:

«کسی که اذان را بشنود و بگوید آنچه را مؤذّن می‏‌گوید، روزی او افزون می‌شود.»18

ارزش اذان و مؤذّن

از منظر احاديث اسلامی، اذان چراغی است كه به دل‌ها نور می‌دهد، جان‌ها را به آسايش و آرامش در ساية ذكر خدا دعوت می‌كند و فرشتگان آسمان‌ها به اين فريادِ روح‌افزا گوش فرا می‌دهند و برای امّت محمّد(ص) استغفار می‌كنند.

اذان، فرشتگان را در صفوف بلندی كه شرق و غرب جهان را در می‌نوردد و گاه، ميان زمين و آسمان را پر می‌كند، با نمازگزار، همراه می‌سازد.

و برای مؤذّن، اين فضيلت بس كه همچون پيامبران، مردم را به خدا فرا می‌خواند و امين امّت اسلامی است، دست خدای مهربان را بر سر دارد و هنگامی كه به يگانگی او شهادت می‌دهد، هر تر و خشكی در جهان، او را تصديق می‌كند.

اذان يكی از اسباب بزرگ شناخت خداوند است و بهشت را برای مؤذّن، واجب می‌گرداند. مؤذّن در قبر نمی‌پوسد و در قيامت در حال اذان گفتن، از قبر خارج می‌گردد و سرفراز در صحنة قيامت همراه با پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان محشور می‌گردد...

بركات اذان

بی‌ترديد حكمت اصلی در تشريع اذان، همان است كه در بند ۲ ملاحظه شد؛ امّا در كنار آن، آثار و بركاتِ فراوانی وجود دارد که يكی از مهم‌ترين بركات آن - كه در احاديث بسياری مورد تأكيد است - دور كردن شيطان از انسان است و از اين‌رو، بر گفتن اذان در گوش نوزاد، توصيه و تأكيد شده است.

فضيلت اذان

- پيامبر خدا(ص) می‌فرمایند:

«اذان نور است.»19

- نیز فرمودند:

«ای بلال! نماز را به پا دار و با آن، ما را آرامش (شادمانی) بخش.»20

- در «سنن أبی داوود» به نقل از عبدالله بن محمّد بن حنفيّه آمده است:

من و پدرم به عيادت دامادمان - كه از انصار بود - رفتيم. در اين هنگام، وقت نماز فرا رسيد. او به يكی از افراد خانواده‌اش گفت: ای دختر! برايم آب وضويی بياوريد تا نماز بخوانم و آرام گيرم.

ما به اين سخن او خرده گرفتيم. او گفت: از پيامبر خدا شنيدم كه می‌فرمايد:

«برخيز - ای بلال! - و با نماز، ما را آرامش بخش.»21

- پیامبر خدا(ص) فرمودند:

«اهل آسمان از اهل زمين، جز [ بانگ] اذان، چيزی نمی‌شنوند.»22

- پيامبر خدا(ص) به بلال - هر گاه كه وقت نماز می‌شد - می‌فرمودند:

«ای بلال! بالای ديوار برو و صدايت را به اذان، بلند كن؛ زيرا خداوند بادی را برای اذان گماشته است كه آن را به آسمان فراز برد و فرشتگان، هر گاه بانگ اذانِ اهل زمين را بشنوند، می‌گويند: اين [صداها]، صدای امّت محمّد است كه به توحيد خداوند عزّ و جلّ بلند است.» و برای امّت محمّد(ص)، تا زمانی كه آن نماز را تمام كنند، پيوسته آمرزش می‌طلبند.»23

- در «حلية الأولياء» به نقل از شُمَيط ‌بن عجلان آمده است:

مؤذّن بنی‌كعب حديث كرد و گفت: من در بيابانی بی‌آب و علف می‌رفتم كه اذان گفتم. پس گوينده‌ای از پشت سرم به من گفت: خداوند چه نيكو تو را ادب آموخته است!

برگشتم، ديدم كه ابو بَرْزه اسلمی است. گفت: از پيامبر خدا شنيدم كه می‌فرمايد:

«هيچ بنده‌ای نيست كه در بيابانی بی‌آب و علف24 اذان بگويد، مگر آنكه هر درخت و گياه و كلوخ35 و خاك و هر چيز ديگری كه در آنجا هست، به واسطة اندك بودن يادكنندگان خدا در آن مكان، گريه كردن را شيرين می‌يابد.»26

- پيامبر خدا(ص) در سفارش به ابوذر فرمودند:

«ای ابوذر! بنده هرگاه در بيابانی بی‌آب و علف باشد و وضو بگيرد يا تيمّم كند و سپس اذان و اقامه بگويد و نماز بخواند، خداوند عزّ و جلّ به فرشتگان دستور می‌دهد كه پشت سر او صف كشند - چندان كه ابتدا و انتهای آن صف، ناپيداست - و با ركوع او ركوع كنند و با سجود او به سجده روند و برای دعايش، آمين بگويند.

... ای ابوذر! هر كس اقامه بگويد و اذان نگويد، تنها آن دو فرشته‌ای كه همراهش هستند، با او نماز می‌گزارند.»37

صفوف فرشتگان پشت سر نمازگزاران

- پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«هر مردی كه در سرزمينی خشك و خالی باشد28 و با فرا رسيدن وقت نماز، اذان و اقامه بگويد و نماز بگزارد، پشت سر او فرشتگان، چندان صف می‌كشند كه دو سوی آن، ناپيدا باشد و با ركوع او ركوع می‌كنند و با سجودش به سجده می‌روند و برای دعايش آمين می‌گويند.»29

- امام صادق(ع) فرمودند:

«هر گاه اذان و اقامه بگويی، پشت سرت دو صف از فرشتگان به نماز می‌ايستند و هرگاه فقط اقامه بگويی، يك صف از فرشتگان پشت سرت نماز می‌خوانند.»30

- در «ثواب الأعمال» به نقل از مفضّل بن عمر آمده است که امام صادق(ع) فرمودند:

«هر كس با اذان و اقامه نماز بخواند، دو صف از فرشتگان، پشت سر او نماز می‌خوانند و هر كس با اقامه و بدون گفتن اذان نماز بگزارد، پشت سر او تنها يك صف به نماز می‌ايستند.» گفتم: اندازة هر صف چقدر است؟ فرمود:

«كمترينِ آن، از مشرق تا مغرب و بيشترينش از آسمان تا زمين است.»31

- كتاب «من لايحضره الفقيه» به نقل از عبّاس ‌بن هلال آورده است که امام رضا(ع) فرمودند:

«هر كس اذان و اقامه بگويد، دو صف از فرشتگان پشت سرش نماز می‌گزارند و هر كس بدون اذانْ اقامه بگويد، تنها يك فرشته در سمت راست او و يكی در سمت چپ او می‌ايستد.» سپس فرمودند:

«دو صف را غنيمت بشمار!»32

اگر مردم فضيلت اذان را می‌دانستند!

اگر مردم فضیلت توحید، نبوّت و ولایت را می‌دانستند، پی به فضیلت اذان می‌بردند؛ همان که به اجمال جمله باورهای توحیدی را در خود دارد.

اگر فضیلت مقام شهیدان، این در خاک و خون‌افتادگان را می‌دانستند، پی به بزرگی و ارج اذان می‌بردند. اذان دعوت خداوند است برای تجربة عالی‌ترین مراتب شهود و شهادت و قرب الی ‌الله، اگر دانسته شود.

- پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«اگر مردم می‌دانستند كه چه [فضيلتی] در اذان است، بر سر [گفتن] آن با يكديگر می‌جنگيدند.»33 و 34

- همچنین فرمودند:

«سه چيز است كه اگر امّتم بدانند چه ثوابی در آنها برای ايشان هست، بر سر آن قرعه می‌زنند (با تير، يكديگر را می‌زنند): اذان، شتافتن به نماز جمعه35 و صف اوّل [جماعت].»36

- امام علی(ع) می‌فرمایند:

«گفتيم: ای پيامبر خدا! شما ما را چندان به اذان گفتن ترغيب كرديد كه ترسيديم امّت تو بر سر آن، با شمشير به جان هم بيفتند!» پيامبر خدا فرمودند:

«[با اين حال] اذان گفتن، هرگز از فقيرانِ شما37 فراتر نخواهد رفت.»38

- امام علی(ع) از قول پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«برای مؤذّن در فاصلة ميان اذان و اقامه پاداشی همانند مزد شهيدِ به خون غلتيده در راه خداست.»

گفتم: «ای پيامبر خدا! [با چنين پاداشی] لابد مردم بر سرِ گفتن اذان، با شمشير به جان يكديگر خواهند افتاد.»39 فرمودند:

«هرگز! زمانی بر مردم می‌آيد كه اذان گفتن را به عهدة فقيرانشان می‌افكنند و همين گوشت‌هاست كه خداوند، آنها را بر آتش حرام كرده است.»40

فضيلت مؤذّن

صدای اذان که از مأذنه‌ها بلند می‌شود، مؤذّن خفتگان خود را به بیداری و بیداران را به قیام برابر حق فرامی‌خواند.

نوری از مأذنه برخاسته تا آسمان‌های قرب بالا می‌کشد؛ ستونی که آسمانیان را به زمین و زمینیان را به آسمان متّصل می‌سازد. از اینجاست که مؤذّن را دعوتگر خدا، ستون حق و امانتدار اهل ایمان خوانده‌اند.

صدای اذان که از مأذنه‌ها بلند می‌شود، هم‌نوا با مؤذّن، همة آنچه در زمین است و در آسمان، هر تر و خشکی، هم‌نوا با مؤذّن ندای توحید سر می‌دهند و کلام مؤذّن را تأیید و تصدیق می‌نمایند تا آمرزیده شود. مؤذّن و هر آنکه با او و همراه او، ندای توحید سر می‌دهد، خلق عالم را به رسالت محمّدی می‌خواند و مهر ولایت علی(ع) را زنده و جاری می‌سازد. از این‌رو، رسول خدا(ص) می‌فرمایند:

«آنکه برای خدا اذان می‌گوید، تا زمانی که اذانش به پایان نرسیده، همانند شهیدی است که در خون خود می‌غلتد و هر تر و خشکی برای او گواهی می‌دهد و هرگاه بمیرد، در گورش کرم نمی‌افتد.»

الف. دعوتگر به خداست

پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«مؤذّن دعوتگر [به سوی خدا]ست41 و امام جماعت، نور خداست و صف‌ها[ی جماعت،] تكيه‌گاه‌های [دين] خدايند و قرآن، گفتار خداست. پس دعوتگر خدا را اجابت كنيد و از نور

او بهره بگيريد و تكيه‌گاه‌های دين او باشيد و گفتارش را بياموزيد.»42

ب. ستون خداست

پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«مؤذّنان ستون خدايند و امام جماعت، نور خداست و صف‌ها[ی جماعت]، تكيه‌گاه‌های [دين] خدايند. پس ستون خدا را لبّيك بگوييد و از نور خدا پرتو بگيريد و از تكيه‌گاه‌های [دين] خدا باشيد.»43

ج. امانتدار اهل ايمان است

- پيامبر خدا(ص) می‌فرمایند:

«مؤذّنان امين اهل ايمان بر نمازها و روزة... آنها هستند. هرچه از خدای عزّ و جلّ بخواهند، به آنان عطا می‌كند و برای هرچه شفاعت كنند، شفاعتشان پذيرفته می‌شود.»44

- و فرمودند:

«مؤذّنان امين مسلمانان بر نماز و سَحَری آنها هستند.»45

- همچنین می‌فرمایند:

«امام جماعت ضامن است و مؤذّن، امين. بار خدايا! امامانِ جماعت را ارشاد كن و مؤذّنان را بيامرز.»46

د. دست خدا بر سر اوست

- پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«دست خدای مهربان بالای سر مؤذّن است47 و به اندازة صدارَس او، تا هر كجا كه برسد، گناهانش را می‌آمرزد.»48

- و می‌فرمایند:

«مؤذّن هر گاه شروع به گفتن اذان كند، پروردگار عزّ و جلّ دستش را بر سر او می‌نهد و همچنان دستش بر سر اوست تا اذانش را تمام كند.»49

ه‍ . بدنش در قبر متلاشی نمی‌شود

- پيامبر خدا(ص) در بيان ويژگی‌های امام علی(ع) در روز قيامت می‌فرمایند:

«پرچم ستايش (لواء الحمد) در دست اوست و همة خلايق، زير اين پرچم هستند و امامانِ جماعت و مؤذّنان، در حالی‌كه قرآن تلاوت می‌كنند و اذان می‌گويند، او را در ميان می‌گيرند؛ اينان همانانی هستند كه در قبرهايشان متلاشی نمی‌شوند.»50

- و فرمودند:

«كسی كه برای خدا اذان می‌گويد، تا زمانی كه اذانش را به پايان ببرد، همانند شهيدی51 است كه در خونش می‌غلتد و هر تر و خشكی برای او گواهی می‌دهد و هر گاه بميرد، [بدن او] در گورش كِرم نمی‌افتد.»52

و. در حال اذان گفتن، محشور می‌شود

- پيامبر خدا(ص) می‌فرمایند:

«مؤذّن‌ها و كسانی كه اذان او را لبّيك می‌گويند، در حالی از گورهايشان بيرون می‌آيند كه مؤذّن، اذان می‌گويد و لبّيك‌گو، لبّيك می‌گويد.»53

- و فرمودند:

«آنان كه برای خشنودی خدا اذان می‌گويند، در روز قيامت، اذان‌گويان از گورهايشان بيرون می‌آيند. مؤذّنی كه برای خشنودی خدا اذان بگويد، هر چيزی كه صدای او را بشنود، از سنگ و درخت و كلوخ و بشر و هر تر و خشكی، برای او گواهی می‌دهد و خداوند به اندازة صدارَس او گناهانش را می‌آمرزد و به شمار كسانی كه با اذان او نماز می‌خوانند، برايش اجر می‌نويسد و در فاصلة ميان اذان و اقامه، هر درخواستی كند، خداوند به او عطا می‌كند يا در همين دنيا می‌دهد يا برای آخرتش ذخيره می‌كند يا گزند را از او دفع می‌نمايد.»54

- همچنین فرمودند:

«چون روز قيامت بشود و خداوند عزّ و جلّ مردم را در يك دشتْ گرد آورد، خداوند عزّ و جلّ برای مؤذّنان، فرشتگانی از نور می‌فرستد كه درفش‌ها و پرچم‌هايی از نور با خود حمل می‌كنند و اسب‌هايی را با خود می‌كشند55 كه افسارهايشان از زبرجد سبز است و خورجين‌هايشان56 از مُشك تيزبوی. مؤذّنان بر اين اسب‌ها سوار می‌شوند و روی آنها راست می‌ايستند و فرشتگان، آنها را می‌كشند و مؤذّنان با تمام توان، صدايشان را به اذان، بلند می‌كنند.»57

ز. گردن‌فرازترينِ مردم در روز قيامت است

- پيامبر خدا(ص) می‌فرمایند:

«در روز قيامت مؤذّنان، گردن‌فرازترينِ58 مردمان هستند.»59

- و فرمودند:

«به درستی سوگند می‌خورم! كه محبوب‌ترين بندگان خدا در نزد خداوند، مراقبان خورشيد و ماه - يعنی مؤذّنان - هستند. اينان در روز قيامت، به كشيدگیِ گردن‌هايشان شناخته می‌شوند.»60

- و می‌فرمایند:

«در روز قيامت مؤذّنان، در حالی می‌آيند كه گردن‌فرازترينِ مردمان هستند و بانگ «أشهد أن لا إله إلّا الله و أنّ محمّدا عبده و رسوله» سر می‌دهند. هر چيزی كه صدای مؤذّنان را بشنود، در روز قيامت، همان را به نفع آنان گواهی می‌دهد.»61

- امام علی(ع) فرمودند:

«در روز قيامت مؤذّنان، گردن‌فراز محشور می‌شوند.»62

ح. با پيامبران(ع) و صدّيقان و شهيدان و صالحان، محشور می‌شود

- پيامبر خدا(ص) فرمودند:

«مؤذّنان امّت من، با پيامبران و صدّيقان و شهيدان و صالحان محشور می‌شوند.»63

- همچنین به امام علی(ع) فرمودند:

«ای علی! در روز قيامت پرچم ستايش (لواء الحمد) در دست توست و پيشاپيش امّتم حركت می‌كنی و مؤذّنان، در سمت راست و چپ تو قرار گرفته‌اند.»64

- و فرمودند:

«هر كس به مدّت ده سال اذان بگويد، خداوند عزّ و جلّ او را در سراپردة ابراهيم خليل(ع) با وی يا در درجة او سُكنا می‌دهد.»65

پی‌نوشت‌ها: