کعبه در پی مردم نمی‌رود

محسن کریمی

نگاهی به دو نظریة راز اصلی غیبت و مسئولیت مردم

در نگاه اهل معرفت، وقوع هر پدیده در عالم مبتنی بر دو شأن قابلی و فاعلی است. جنبة فاعلی در ارتباط با خداوند و جنبة قابلی با مردم معنا و تحقّق پیدا می‌کند. هر فیضی که از سوی پروردگار به افراد می‌رسد، لاجرم گیرندة آن باید به نحوی ظرفیت و تناسب با آن داشته باشد. از این‌رو، فرض عدم تناسب و ظرفیت به طور مطلق یا نسبی در گیرندة فیض، هرگونه احتمال معقول و حکیمانه برای افاضة الهی را منتفی می‌سازد؛ زیرا با حکمت حضرت حق سازگار نمی‌باشد.

این سنّت الهی آن‌قدر کلّی و فراگیر است که در خلقت اشیاء (در بعد تکوینی) نیز با اینکه هنوز جامة هستی به خود نپوشیده‌اند، خلقت بدون جنبة قابلی صورت نمی‌پذیرد. خداوند متعال در همین زمینه می‌فرماید:

«إِنَّما أَمْرُهُ‏ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُون»1

شأن او این است که چون آفرینش چیزی را اراده کند، فقط به آن می‌گوید: باش. پس بی‌درنگ موجود می‌شود.

البتّه از دیدگاه علمی، اشیاء پیش از آفرینش، در ساحت علم الهی وجود دارند و خطاب کن به مرتبة عملی آنها صورت می‌پذیرد. بنابراین حتّی در ایجاد اشیا هم علاوه بر شأن فاعلی خداوند، جنبة قابلی آنها نیز ضرورت دارد.2

پدیدة ظهور در این ساحت

سنّت مزبور در بعد تشریعی نظام عالم نیز جاری و سازی است. از آنجا که پدیدة ظهور امام عصر(عج) از مهم‌ترین مظاهر این بعد است، از این‌رو جنبة قابلی در این پدیده نیز امری ضروری و مطابق با حقایق و اصول تکوینی و تشریعی و موافق با سنن و نوامیس الهی به شمار می‌رود.

روشن است که منظور از جنبة قابلی در مسئلة ظهور، آمادگی کامل مردم است.

اشتیاق به امام عصر(عج) و ظهور آن حضرت، کسب زمینه‌های فردی و اجتماعی برای این امر، درخواست و دعای جدّی و همه‌جانبه از درگاه خداوند برای فرج آن حضرت، از جمله مصادیق این آمادگی است.

در واقع در جنبة فاعلی هم خداوند از فرستادن ولیّ خود هیچ بخل و دریغی ندارد؛ خصوصاً که قرار است دین خود، یعنی اسلام عزیز را در عالم بر همة ادیان و مکاتب پیروز گرداند و هدف خلقت انسان و جهان تحقّق یابد و ولیّ او، امام عصر(عج) برای ظهور آمادگی کامل دارد و خلاصه هیچ نقصی در جنبة فاعلی نیست؛ اگر باشد قطعاً در جنبة قابلی است. بنابراین اگر مردم در آمادگی کامل باشند و طبیعت این عالم به لحاظ روند تکاملی خود و تاریخ انسان، به مرحلة پذیرش ظهور منجی رسیده باشد، حکمت پروردگار اقتضا می‌کند که ولیّ اعظم خود را برای تحقّق هدف آفرینش ظاهر فرماید و آن حضرت قیام نماید.

در عین حال، از آنجا که ما به تمامی حقایق و مراتب غیب آگاه نیستیم، اگر جای یک عنصر دیگر همچون خواست خداوند و علم مطلق او به حقایق را در این منظومه در نظر بگیریم، از مرز حکمت و خرد دور نخواهیم بود. به عبارت دیگر، نمی‌خواهیم امری را برای خدای متعال حتم و الزام نماییم؛ زیرا تنزیة خدای سبحان و اطلاق ساحت ربوبی او، از هر قید و بندی ایجاب می‌کند همواره هر امری را منوط به اراده و مشیّت او که بر علم بی‌منتهای او مبتنی است، بدانیم.

با این حال تردیدی هم نیست که در نظام این عالم و ارتباطات و مناسبات موجود در آن، امری معقول و حکیمانه وجود دارد.

بدین روی، اگر جنبة قابلی ظهور آماده بود، به دلیل کامل بودن جنبة فاعلی، انتظار و توقّع تحقّق ظهور امام عصر(عج) قاعدتاً معقول و از روی حکمت خواهد بود و هیچ منافاتی با عنصر مورد بحث، یعنی علم و مشیّت حضرت حق نیز ندارد؛ هرچند ما را به آن آگاهی نباشد.

دیدگاه دیگر

آنچه در سطور اخیر گفتیم، اشارت به دیدگاهی دارد که صاحبان آن می‌پندارند:

الف) جنبة قابلی و آمادگی کامل مردم و مزاج عالم برای ظهور، هیچ‌گونه مدخلیت جدّی برای این امر ندارد و هرچه هست، فقط و فقط منوط به علم و مشیّت حضرت حق است. به عبارت دیگر شرایط مردمی و آمادگی و قابلیت عالم، در واقع شرط کافی و علّت تامّة ظهور نیست و تنها آنگاه که خدای متعال تشخیص دهد، ظهور واقع خواهد شد. مبنای این نگاه نیز روایتی است که می‌گود علّت غیبت امام عصر(عج) امری غیبی و از علم و آگاهی مردم پوشیده است و فقط خدا و اولیای او آن را می‌دانند و تنها آن زمان که این علّت برطرف شود، زمان ظهور خواهد رسید؛ امّا باید دانست:

1. در حقیقت امر، هیچ تضاد و تقابلی میان این دو دیدگاه وجود ندارد؛ زیرا علل ظهور امام عصر(عج) در واقع یک زنجیره از حقایق است که در کنار یکدیگر، علّت تامّه را تشکیل می‌دهند و هیچیک از آنها با علل دیگر در تضاد و تقابل نیستند؛ بلکه در تکاملند؛

2. بلی؛ اینکه این زنجیره، چه هنگام به هماهنگی و تکامل تامّ و تمام خود می‌رسد، علمش نزد خدا و اولیای او است [دلایل کسانی که این علم را منحصر در خداوند دانسته و از ولیّ او نفی می‌کند، تام نیست و اینکه گفته شود خدا آن را به ولیّ‌اش نداده، قابل اثبات نیست؛ امّا اینکه آن را به ولیّ‌اش داده، نه محذور عقلی دارد و نه با مبنای جایگاه امام معصوم و انسان کامل در تضاد است و نه در عرضة آن به «قرآن» عزیز، به محذور برمی‌خوریم.] شاید این مهم نباشد که این هماهنگی چه زمانی رخ می‌دهد و ظهور در چه زمانی واقع می‌شود؛ اگر باشد، مهم‌تر از آن این است که دریابیم یک سر این واقع به مردم و مسئولیت‌های آنان ارتباط دارد؛ زیرا همان‌گونه که اشاره شد، در نظام تشریعی عالم، موضوع اصلی مردمانند و مسئولیت‌ها و تکالیف آنان. ظهور امام نیز از بزرگترین مصادیق و مظاهر این نظام است؛ پس نمی‌شود که با تکالیف و رسالت‌ها و مجاهدت‌های مردم ارتباط نداشته باشد؛

3. اگر تمام مسئله را فقط به علم و مشیّت الهی منوط کنیم، قطعاً موضوع از دایرة مردم و مسئولیت‌های آنان گسسته خواهد شد؛ زیرا سخن (دیدگاه مزبور) این است که همه چیز به علّت غیبی غیبت ارتباط دارند که علم آن نیز نزد مردم نیست و ائمّه(ع) نیز مأذون به بیان آن نبوده‌اند. در این صورت،‌ مردم نسبت به آنچه از آن آگاه نیستند، هیچ مسئولیتی نخواهند داشت (تأکید می‌کنیم هیچ مسئولیتی). در این صورت، دیگر چه لزومی به جدّیت در امر ظهور، زمینه‌سازی برای آن، دعا برای تعجیل فرج و امثال آن خواهد بود؟ تأکید می‌شود اینکه صاحبان دیدگاه می‌گویند: بله، باید برای ظهور زمینه‌سازی کرد، باید به کسب آمادگی اهتمام ورزید، باید امر به معروف و نهی از منکر کرد، باید دعا نمود و...؛ در واقع دلیلی بر این موارد (به عنوان علل مؤثّر در وقوع ظهور ندارند و برخی این موارد را مطابق با اصول عقلی و نقلی می‌بینند، ناچار بر آن سهّه می‌گذارند؛

4. چه محذوری دارد که عدم آمادگی و عدم بلوغ کامل جنبة قابلی، خود، بخشی از همان علّت غیبی غیبت باشد؟ مگر می‌توان مدّعی شد که علّت حقیقی غیبت (و دلیل اصلی ظهور) در خلأ است و هیچ‌گونه ارتباطی به مردم و آمادگی آنان ندارد؟ مگر جز این است که آن حضرت می‌آید و دین خدا را در میان مردم و برای مردم شکوفا می‌سازد؟ مگر می‌توان تصوّر کرد آن حضرت بیاید و بفرماید من دین خدا را تحقّق می‌بخشم؛ مردم بخواهند یا نخواهند، آماده باشند یا نباشند؟

5. مگر نه این است که سنّت الهی در تغییر حال مردم، ریشه در تغییر به دست خودشان دارد؟3

هرچند برخی این آیه را مقیّد ساخته و اطلاق آن را نفی می‌کنند، امّا شواهد و قرائن آیه و تجارب تاریخی در مورد سرنوشت اقوام و ملل آن را تأیید می‌کند و سرنوشت مردم «ایران» در سرنگونی طاغوت و اقامة حاکمیت اسلام، خود از بهترین مصادیق تجارب مذکور است و می‌توان ظهور امام عصر(عج) را نمونة اکمل آن در تراز جهانی و تاریخی دانست (البتّه به منظور مقایسه نیست؛ زیرا دولت کریمة امام عصر(عج) را با هیچ حکومتی نمی‌توان قیاس کرد. در عین حال، سنخیت و هماهنگی روشنی هوا در بین‌الطّلوعین با آمدن روز و طلوع خورشید را نیز نمی‌شود انکار نمود و آن دو را در تضاد با هم دانست.)

بر این اساس، تا مردم حال خود را - از غفلت و بی‌تفاوتی - نسبت به حاکمیت امام و اشتیاق به ظهور حضرتش - تغییر ندهند، خداوند نیز تغییری در وضع آنان نخواهد داد.

امّا روایات مورد استشهاد آقایان نیز اوّلاً هیچ تقیّدی برای آیة مورد بحث ایجاد نمی‌کند؛ هرچند مصداقی مهم از آن را بیان می‌دارد؛ یعنی خداوند هیچ نعمتی را از قومی نمی‌گیرد؛ مگر اینکه آنان خود ناسپاسی کرده و حال خود را تغییر دهند؛ امّا آیا اثبات شیء نفی ماعدا می‌کند؟ آیا روایات با بیان یک مصداق، مصداق دیگر را نفی می‌کنند؟

ثانیاً آری؛ خداوند در دادن نعمت به مردم هیچ بخلی ندارد (؛ امّا اگر ناسپاسی کردند، آن را می‌گیرد) و حتّی ممکن است نعمتی را به مردمی بدون شایستگی و آمادگی آنان عطا فرماید؛ لیکن آیا اگر همان مردم شایستگی و آمادگی آن نعمت را

پیدا کردند، آیا در دادن آن بخل خواهد ورزید؟ اینجا که به طریق اولی به آنان عطا خواهد کرد. بنابراین نباید گفت اطلاق آیات مزبور با روایاتی چند مقیّد می‌گردد؛ بلکه آن روایات تنها مصداقی از عطای الهی را مورد تأکید قرار می‌دهند و اگر مردمی حال خود را از بد به خوب تغییر دادند، چرا خدای متعال از دادن نعمت به آنان بخل ورزد؟ پس آیات مزبور می‌توانند اطلاق خود را حفظ نمایند و این، یعنی عطای الهی با قابلیت و آمادگی مردم ارتباط دارد؛

6. در یک تحلیل عقلی، باید گفت علّت اصلی غیبت امام(عج) که از ما مخفی است، عقلاً باید با جنبة قابلی (آمادگی مردم برای ظهور)، هماهنگ و همسو باشد؛ زیرا اگر کسی تصوّر کند در یک زمان خاص که در علم خداست، علّت مخفی غیبت برطرف شود، ولی مردم در آن زمان به هیچ وجه آمادگی ظهور امام را نداشته باشند، آیا ظهور حجّت خدا در چنین زمانی حکیمانه خواهد بود؟ عقل سلیم می‌گوید: خیر. سخن صاحبان نظریة دوم این است که هرگاه خدا صلاح بداند (و علّت اصلی و مخفی غیبت برطرف شود) او ولیّ خود را خواهد فرستاد.

سؤال ما این است که اگر در آن زمان، مردم اصولاً آمادگی و رغبتی به آن نداشته باشند، آیا این فرستادن با اصول عقلی و حکمت سازگار است؟ پاسخ عقلا این است که: سازگار نیست.

پس ناچار آن علّت غیبت (که ما نمی‌دانیم چیست) هرچه باشد، حتماً با ضرورت آمادگی و عطش مردم برای ظهور، هماهنگ است و به عبارت دیگر، آن علّت رفع نخواهد شد، مگر زمانی که مردم بخواهند و مشتاق ظهور باشند و زمینه‌ها را فراهم آورند؛

7. از همین‌جاست که مسئلة ظهور امام عصر(عج)، مسئولیت‌ها و تکالیف متوجّه مردم می‌شود و مسئله‌ای اصلی تلقّی می‌گردد؛ در حالی‌که در نگاه دوم به هیچ وجه این‌گونه نیست و این امر در نظام تشریع خداوند جایی ندارد؛ زیرا این نظام اساساً با انسان ارتباط دارد و انسان نیز با تکلیف، ‌اراده و اختیار.

اگر اراده و اختیار از انسان گرفته شود، مسئولیت و تکلیف از او برداشته می‌شود و اگر این‌گونه شود، نظام تشریع الهی بی‌معنی خواهد بود؛

8. احادیث نیز در حقیقت، بیانگر دیدگاه اوّل هستند. نمونه‌هایی از آنها عبارتند از:

الف: برای تعجیل در فرج بسیار دعا کنید...

امام عصر(عج) در توقیع خود فرمودند:

«برای تعجیل در فرج، زیاد دعا کنید زیرا این خود، فرج و گشایش برای شما خواهد بود.»4

ب: اگر شیعیان ما همدل می‌شدند...

و نیز فرمودند:

«اگر شیعیان ما - که خداوند آنان را برای اطاعت خود موفّق فرماید - در وفا به عهد خویش یکی بودند، هرگز سعادت ملاقات و مشاهدة ما از آنان به تأخیر نمی‌افتاد؛ بلکه میمنت دیدار ما همواره با شناخت و صداقت به سرعت بر ایشان حاصل می‌گردید. آری، چیزی جز کارهای ناشایست آنان، ما را از ایشان دور نمی‌سازد.»5

در این دو فرمایش، امام عصر(عج) به تکالیف و مسئولیت‌های شیعیان اشاره می‌فرمایند و نقش دعا و همدلی با یکدیگر را در نزدیک شدن ظهور خویش تذکّر می‌دهند. اگرچه برخی از صاحبان دیدگاه دوم، دلالت این نوع احادیث را بر مقصودی که بیان شد،‌ مخدوش می‌دانند، امّا گفتارشان تام نیست و دلالت احادیث مزبور بر موارد زیر روشن و قطعی است:

اوّل: دعا و همدلی در رسیدن یا نزدیک شدن فرج امام عصر(عج) بی‌تردید، نقش

دارند و کسی نمی‌تواند این نقش را انکار کند. در این صورت، انحصار علّیت ظهور در عامل غیبی، قطعاً مردود خواهد بود و حدّاقل باید گفت ظهور امام عصر(عج) به سلسله عللی ارتباط دارد که آمادگی مردم از مهم‌ترین آنهاست.

دوم: حدیث اوّل به طور صریح و دومی به گونة غیرمستقیم، امر امام عصر(عج) به انجام تکالیف و مسئولیت‌های شیعیان است و امر امامی که حامیت دین خدا بر عهدة خود اوست، لازم الاطاعه است و بی‌تردید در مسئلة ظهور، تأثیر دارد؛ و الّا به آن امر نمی‌فرمودند.

سوم: صیغه‌های جمع در هر دو حدیث، دلالت بر شأن اجتماعی شیعیان می‌کند و این امر نشان می‌دهد که این احادیث، ناظر بر شأن فردی اشخاص نیست تا گفته شود آثار دعا و همدلی شیعیان برای هرکسی به تنهایی رخ می‌دهد و ربطی به ظهور کلّی امام ندارد.

ج) جایگاه محوری امام

فرض کنیم دو حدیث بالا و امثال آنها وجود نداشت یا دلالت آنها بر مقصود، آن‌گونه که صاحبان نظریة دوم می‌گویند، تام نباشد (در صورتی که گفتیم آنچه تامّ و تمام نیست، سخن آنان است)؛‌ امّا احادیث دیگر را چه خواهند گفت؟ مثل جایگاه محوری امام که در احادیث بسیاری بیان شده است و ما در اینجا تنها به یکی از آنها اشاره می‌کنیم:

کعبه به دنبال مردم نمی‌رود

در احادیث بسیاری وارد شده که جایگاه امام همچون کعبه است که مردم باید به سوی او بروند و به گِردش بگردند و امام به دنبال مردم نمی‌رود. اساساً شأن محوری و جایگاه تکوینی و تشریعی امام این‌گونه است که دیگران باید به دنبال او بگردند، پیدایش کنند، ‌اطاعتش نمایند، تسلیم او شوند و همة ‌شئون خود را فدایش کنند.

محمود بن لبید گوید: از حضرت فاطمه(س) سؤال کردم: چرا علی(ع) اقدامی برای گرفتن حقّ خود نکرد؟ فرمود:

«جایگاه امام به منزلة کعبه است که دیگران باید نزد او بروند؛ نه او نزد دیگران.»6

بنابراین (در ارتباط با بحث حاضر) مردم باید آماده شوند و او را از خدا بخواهند. این حدیث شریف به هیچ وجه تأویل‌پذیر و توجیه‌شونده نیست. از اینجا نتیجه می‌شود که عامل غیبی غیبت، هرچه هم باشد، قطعاً در تضاد و تقابل با حقیقت مزبور نیست و به عبارت دیگر،‌ آن عامل تا مردم آمادگی برای ظهور امام پیدا نکنند، رفع نخواهد شد.

فلسفة صدور احادیث مورد بحث

بحث کنونی تا همین‌جا می‌تواند خاتمه یابد؛ امّا برای تمامیت آن، اگر نگاهی به فلسفة صدور آن احادیث داشته باشیم، خالی از لطف نخواهد بود. در بحث ظهور، چرا ائمّه(ع) آن احادیث را بیان فرموده‌اند؟ چرا بر روی عامل غیبی غیبت تأکید کرده‌اند؟ این در حالی است که حکمت‌های دیگر غیبت را صریحاً‌ بیان نموده‌اند؛ مثل خوف از ظالمان، شباهت انبیاء، امتحان الهی، گناهان مردم و...

اگر اینها حکمت غیبت امام(عج) است، به چه دلیل به عاملی غیبی برای ظهور اشاره می‌کنند و خود را مأذون به افشای آن نیز معرفی نمی‌فرمایند و در واقع، شیعیان را در ابهام و حیرتی شگفت‌انگیز قرار می‌دهند؟

موارد زیر می‌تواند تمام یا بخشی از پاسخ باشد:

1. توجّه تامّ و تمام به خداوند و توحید او

هدف نظام تشریع الهی و تمامی مظاهر کوچک و بزرگ آن، رسیدن انسان‌ها به خدای متعال و توحید ناب او است. می‌دانیم که ظهور امام عصر(عج) از بزرگترین این مظاهر است؛ زیرا به وسیلة آن، اسلام با تمام ابعاد و مراتبش در تمامی جهان بشری فراگیر خواهد شد. به علاوه اهداف جمیع انبیاء و همة ادیان الهی نیز با قیام آن حضرت تحقّق خواهد یافت. بنابراین هدف بزرگ آن نیز جز توجّه تامّ و تمام به خداوند و رساندن افراد به او نخواهد بود. اگر شیعیان احساس کنند همة عوامل، از جمله عامل اصلی ظهور امام(عج)، به دست او است، لاجرم برای تمام شدن غیبت، متوجّه او خواهند شد و دل خود را فقط به مسائلی مثل علائم ظهور، روند حرکت عالم و امثال آن خوش نخواهند کرد.

2. توجّه به عالم غیب

مهم‌ترین رکن ایمان، توجّه و اعتقاد به عالم غیب است. انسان‌ها از جمله مؤمنان، باید به این بلوغ فکری و ایمانی نایل شوند که تعلّقات خود به ظواهر این عالم را از جان و دل و اعتقاد خود بگسلند و به غیبت و مراتب غیبی پیوند یابند؛ زیرا ظواهر این عالم را همة افراد، حتّی کافران و ملحدان نیز می‌بینند و قبول دارند.

بنابراین آنچه مؤمنان را از دیگر انسان‌ها متمایز می‌کند، اعتقاد آنان به غیب و مظاهر آن است. اینکه ائمّه(ع) راز اصلی غیبت را پنهان داشته‌اند، به نظر می‌رسد وجهش این باشد که اعتقاد و اعتماد مؤمنان به غیبت، بیشتر و بیشتر گردد و همواره پیوند آنان با عالم غیب برقرار باشد. اساساً توجّه و رابطة انسان با غیب، ارزش و هویّت مؤمن را تأمین می‌کند و انتظار امام عصر(عج) و ظهور حضرتش می‌تواند - با توجّه به غیبی بودن راز اصل غیبت - این عنصر انسانی و ایمانی را هرچه فزون‌تر تقویت نماید.

3. جلوگیری از یأس منتظران

دوران غیبت امام عصر(عج) برای بسیاری از منتظران ممکن است زمینه‌ساز حیرت و سردرگمی باشد؛ هرچند اگر در مسیر صحیح انتظار حرکت کنند، هرگز به حیرت و سرگردانی مبتلا نمی‌شوند. حضرت سجّاد(ع) فرمودند:

«(در زمان غیبت) فقط کسانی بر اعتقاد خود ثابت قدم می‌مانند که یقین محکم و شناخت صحیح داشته باشند و سخنان و احکام ما بر آنان گران نیاید و تسلیم ما اهل‌بیت باشند.»7

امّا متأسّفانه عوامل حیرت و نادانی نیز کم نیست. شاید پنهان داشتن راز اصلی غیبت از جهتی این باشد که منتظران از طول کشیدن غیبت و صرفاً چشم به علائم ظهور داشتن و از استیلای دشمنان بر مؤمنان و عواملی از این قبیل، دچار یأس و ناامیدی نشوند و به حیرت و سردرگمی نیفتند و همواره چشم به لطف الهی داشته باشند؛ زیرا می‌دانند که کلید قفل این مسئله فقط به دست خداوند است و او است که می‌داند و می‌تواند آن را باز نماید. اگر منتظران فقط به علائم ظهور و شرایط و حوادث عالم دل خوش کنند، چون از همة اسرار و امور پنهانی آگاه نیستند، ممکن است در محاسبات خود به اشتباه بیفتند و تلقّی نادرستی از مسئلة غیبت و ظهور در فکر خود پیدا کنند؛ امّا اگر توجّه کنند که مسئله و راز اصلی آن، پنهان و نزد خدای متعال است، قطعاً امیدوار می‌شوند که حضرت حق، خود این گره را باز نماید و به محاسابات خویش سرگرم و دلخوش نشوند.

4. انگیزة دعای فرج

متعاقب آنچه گفته شد،‌ منتظران، به دعای فرج و تعجیل در ظهور امام خود و رفع موانع و ایجاد مقدّمات و شرایط ظهور آن حضرت نیز، بسیار امیدوار شده و انگیزة آنان برای دعا درخواست از خداوند بسیار بیشتر از قبل خواهد شد؛ زیرا می‌دانند همه چیز به دست خداست و باز کردن قفل غیبت و گشودن آن فقط از او برمی‌آید. همین که آنان ندانند راز اصلی غیبت چیست، ولی آگاه باشند که هرچه هست، نزد خداوند است، بی‌تردید نور امید در دلشان روشن شده و امیدشان برای ظهور امام زمانشان بسیار فزون‌تر می‌گردد. به علاوه انگیزة قرب به خداوند انجام اعمال نیک و عبادات و ایفای مسئولیت‌ها و عهد خود با خدا و امامشان نیز در آنان قوی‌تر خواهد شد. در یک تمثیل، اگر گفته شود خداوند برای مؤمنان - فرضاً - یک جایزة بسیار بزرگ و ارزشمند در نظر گرفته، امّا آن را اعلام نکنند، قطعاً در این صورت مؤمنان فهیم و فرزانه، اوّلاً می‌کوشند در جهت رضای حضرت حق قدم بردارند و آنچه از دستشان برای قرب و خشنودی او برآید، انجام دهند تا خداوند در افاضة فیض خود به آنان بیش از پیش راغب و راضی گردد و ثانیاً با شوق و اشتیاق زیاد دست به دامان کرم و الطاف الهی خواهند زد و دعا خواهند کرد آن جایزه را به آنان عطا فرماید. فرج و ظهور امام عصر(عج) در واقع بزرگترین جایزه و عطای حضرت حق به مؤمنان، بلکه به همة انسان‌ها و مظلومان جهان است که هرچند می‌دانیم این جایزه چیست، امّا به هیچ وجه از محتوا و حقیقت آن آگاه نیستیم و به گونه‌ای باید گفت در واقع از آن آگاهی نداریم.

آنچه گفتیم، صرفاً شمّه‌ای از موارد فلسفة پنهانی راز اصلی غیبت بود و تأمّل فزون‌تر و دلایل و حقایق دیگری را برای فرزانگان روشن خواهد ساخت.

از همین مقدار نیز می‌توان دریافت که راز حقیقی غیبت،‌ حقیقتی سترگ و شکوهمند است و این امر - البتّه - در هماهنگی با حقایق و روند تکاملی عالم خلقت و حوادث این حرکت است. داستان حضرت موسی(ع) و جناب خضر(ع) در سورة «کهف» به ما گوشزد می‌کند که اساساً تمام حوادث یا لااقل شئونی که به اولیای بزرگ الهی مربوط است، از حقایقی غیبی برخوردار است و مشمول آیة 21 سورة «حجر» می‌باشد که بر اساس آن، این حوادث و شئون الهی، از مراتب

و خزائنی غیبی نشئت می‌گیرد. پس غیبت و ظهور امام عصر(عج) نیز - که از بزرگترین حوادث عالم آفرینش مربوط به بزرگترین ولیّ اعظم الهی در این زمان است - قاعدتاً باید از این سنّت ارجمند الهی تبعیت کند و شاید از این‌روست که راز اصلی غیبت امام عصر(عج) پنهان و غیبی می‌باشد.

آنچه در این میان مهم است، مسئولیت‌ها و وظایف ما در این رابطه است. قطعاً بزرگترین مسئولیت ما نیز هماهنگی با عالم آفرینش، حرکت به سوی تکامل - یعنی مرحلة ظهور امام عصر(عج) - و آماده شدن برای آن است. آن راز اصلی و بزرگ، بی‌تردید نمی‌تواند با حرکت کلّی عالم آفرینش و رویّة حاکم بر سنّت‌های الهی در تکوین و تشریع، در تضاد باشد.

آری؛ آن راز هرچه باشد، با حرکت عالم هماهنگ است و این، یعنی ما نیز برای اینکه با حرکت الهی عالم همراه شویم، باید هرچه بیشتر و زودتر برای ظهور مولای خود آماده گردیم.

پی‌نوشت‌ها: