محمّد بن حسين بن موسی موسوی بغدادی (سيّد رضي)

محمّد بن حسين بن موسی موسوی بغدادی، معروف به سيّد رضي و مکنّي به ابوالحسن، متولّد 359 و متوفّاي406ه‍ .ق.، معروف به سيّد رضی، فقيه، اديب، شاعر، مفسّر، نقابت علويان، گردآورندة نهج‌البلاغه، برادر سيّد مرتضي است.

شرح حال

ولادت

در سال 359ه‍ .ق. در محلّة شيعه‌نشين «کرخ بغداد» به دنيا آمد. او از خانواده‌ای شريف و اصيل و از نسل ائمّة معصومان(ع) است و نسبش از طرف پدر، به امام كاظم(ع) و از طرف مادر، به امام زين‌العابدين(ع) می‌رسد.

پدرش ابواحمد حسين، ملقّب به طاهر و ذوالمَنقَبَتين از شخصيت‌های برجسته و مورد توجّه حكومت و نقيب سادات و مسئول رسيدگی به شكايات مردم و امير حج بود. مادرش فاطمه دختر ابومحمّد حسين بن احمد بن محمّد ناصر كبير، زنی دانشمند و با تقوا بود و شيخ مفيد كتاب «احكام النّساء» را به درخواست ايشان به نگارش درآوردند.

شبی شيخ مفيد فاطمه زهرا(س) را در خواب ديد كه دست امام حسن و امام حسين(ع) را در حالی كه دو كودك خردسال هستند، گرفته و نزد او آورد و فرمودند: «ای شيخ! به اين دو كودك من علم فقه بياموز.» صبح همان روز مادر سيّد رضی و سيّد مرتضی دست دو كودك خود را گرفته و نزد او آورده و گفت: «ای شيخ! به اين دو كودك من علم فقه بياموز.» شيخ مفيد از اين حادثه منقلب و گريان گشت و خواب خود را برای آنان تعريف كرده و مسئوليت تربيت و تعليم اين دو سيّد بزرگوار را عهده‌دار گرديد.

سيّد رضي از همان اوايل كودكي با اشتياق فراوان به تحصيل و فراگيري علوم رو آورد. وي علاوه بر جدّيت و پشتكار، از نبوغي ذاتي و خدادادي برخوردار بود كه پيشرفت علمي و ادبي او را سرعت مي‌بخشيد. در حقيقت در قرن چهارم و پنجم هجري، تفرقه‌ها و تنش‌هاي مذهبي تا حدودي از بين رفته بود. از اين‌رو دو جريان مذهبي بزرگ و نيرومند تشيّع و تسنّن، در جوّي مسالمت‌آميز زندگي مي‌كردند و روح تفاهم و همبستگي موجب شده بود كه دانشمندان اين دو جريان به طور آزاد به ارائة افكار و اشاعة مذهب بپردازند. سيّد رضي از اين فرصت استثنايي بهره‌هاي

فراوان برد و علوم مختلف، مانند قرائت قرآن، صرف و نحو، حديث، كلام، بلاغت، فقه، اصول، تفسير و فنون شعر و غيره را آموخت تا اينكه در بيست سالگي، از تحصيل بي‌نياز گشت و خود، در صف استادان و محقّقان نامدار قرار گرفت.

سيّد رضی شخصيتی انديشمند و دارای قدرت هوش و دركی بالا بود. او مدرسه‌ای در شهر بغداد تأسيس كرد و به تربيت شاگردانی در علوم اسلامی پرداخت. كتابخانة بزرگی نيز برای استفادة شاگردان خود در آن مدرسه برپا نمود.

در سال 388ه‍ .ق. بهاءالدّوله او را به جانشينی خود برگزيده و لباس‌های فاخری به او هديه داده و او را به مقام رياست سادات و مسئول رسيدگی به شكايات مردم و امارت حج منصوب و او را به شريف جليل ملقّب نمود. در سال 397ه‍ .ق. نيز از طرف بهاء الملك، همين مقام به او داده شد.

شريف رضي جوانمردي دردآشنا بود. او نيش حسادت و شماتت را بر عزلت و رهبانيت ترجيح مي‌داد و در ميدان‌هاي خدمت، كمر همّت مي‌بست و يك تنه، مسئوليت‌هاي سنگين و دشوار اجتماعي را بر عهده مي‌گرفت.

سيّد بزرگوار در كنار كارهاي بس سنگين نقابت و ديوان مظالم، همواره به فكر تحصيل طلّاب بود. از اين‌رو در پس طرحي نو به منظور بالا بردن سطح معلومات شاگردان افتاد كه نتيجة انديشه‌اش، ايجاد دانشگاه شبانه‌روزي شد كه تا آن زمان سابقه نداشت. او با اينكه از تمكّن مالي كم‌بهره بود، مع‌الوصف وقتي ديد گروهي از طالبان علم و شاگردانش پيوسته در ملازمت او هستند، خانه‌اي تهيّه كرد و آن را به صورت مدرسه جهت شاگردان خود درآورد و نامش را دارالعلم نهاد و تمامي نيازمندي‌هاي طلّاب را براي آنها فراهم كرد. سيّد رضي براي دارالعلم، كتابخانه و خزانه‌اي با كلّية وسايل و لوازم فراهم كرد.1

بايد دانست كه تأسيس دارالعلم سيّد رضي ده‌ها سال پيش از تأسيس مدرسة نظامية بغداد و با بودجة هنگفت دولتي از سوي خواجه نظام الملك طوسي (سال 457ه‍ .ق.) صورت گرفته است. او تقريباً حدود هشتاد سال بعد از سيّد رضي به اين كار اقدام ورزيد.2

جلوه‌هاي تربيتي

سيّد رضي مردي خودساخته و پيراسته بود و شخصيت و عظمت افراد را در ارزش‌هاي والاي انساني و معنويات مي‌ديد. از اين‌رو، در تمام عمرش همواره ميانه‌روي را پيشة خود ساخت؛ چرا كه با روح قناعت در غناي حقيقي به سر مي‌برد. وي هيچگاه دست طمع به سوي ديگران دراز نكرد. به همين سبب، علوّ همّت و مناعت طبع شريف رضي، زبانزد عام و خاص گشته بود. در مورد خصوصيات اخلاقي سيّد رضي قضاياي زيادي نقل شده است كه به يكي از آنها اكتفا مي‌كنيم:

از ابي‌محمّد مهلبي، وزير بهاءالدّوله نقل كرده‌اند كه مي‌گفت:

روزي به من خبر رسيد خداوند به سيّد رضي پسري عنايت كرده است. فرصت را غنيمت شمردم و خواستم به بهانة اين مولود، صله‌اي به سيّد رضي بدهم. به غلامان دستور دادم طبقي حاضر كردند و دو هزار دينار بر طبق گذاشتم و به رسم چشم‌روشني و هديه برايش فرستادم.

سيّد قبول نكرد و پيغام داده بود كه: لابد وزير مي‌دانند و اگر مطّلع نيستند، بدانند كه من از كسي صله قبول نمي‌كنم.

به اميد اينكه اصرارم ثمر بخشد، دوباره طبق پر سيم و زر را فرستادم و گفتم: اين هدية ناچيز را قبول بفرماييد و به قابله‌ها بدهيد.

او آنها را دوباره پس فرستاد و جواب داد: قابله‌ها غريبه نيستند و رسم ما بر اين نيست كه بيگانگان به خانة ما رفت و آمد داشته باشند. آنها از بستگان خودمان هستند و چيزي هم نمي‌پذيرند.

براي بار سوم طبق را فرستادم و گفتم: حال كه خود قبول نمي‌كنيد، بين طلبه‌هايي كه پيش شما درس مي‌خوانند، تقسيم كنيد. چون طبق را آوردند، استاد در حضور طلبه‌ها فرمود: طلبه‌ها خودشان حاضرند! بعد رو كرد به شاگردان و گفت: هر كس به اين پول‌ها محتاج است، بردارد.

در اين هنگام، يكي از آنان برخاست ديناري (طلا) برداشت و قسمتي از آن را قيچي كرد و بقيّه را سرجايش گذاشت. ديگر طلبه‌ها هم چيزي برنداشتند.

شريف رضي از آن طلبه پرسيد: براي چه اين مقدار برداشتي؟!

وي گفت: شب گذشته هنگام مطالعه، روغن چراغ تمام شد. خادم نبود كه از انبار مدرسه روغن بدهد. از فلان بقّال مقداري روغن چراغ نسيه كرده‌ام. حالا اين قطعه طلا را برداشتم تا قرض خود را ادا كنم!

سيّد رضي تا اين سخن بشنيد، دستور داد به عدد طلاّب كليد ساختند تا هر كس چيزي لازم داشت، كليد انبار را همراه داشته باشد.3

اساتيد

عدّه‌اي از دانشمندان نام‌آوري كه سيّد رضي نزد آنان به كسب دانش پرداخته، عبارتند از:

1. ابواسحاق ابراهيم بن احمد طبري (متوفّاي 393ه‍ .ق.) فقيه، اديب و نويسندة زبردست كه سيّد رضي قرآن را در دوران كودكي نزد وي آموخت؛

2. ابوعلي فارسي (متوفّاي 377ه‍ .ق.) نام‌آور دانش و ادب و پيشواي علم نحو در عصر خود؛

3. ابوسعيد سيرافي (متوفّاي 368ه‍ .ق.) دانشمند بزرگ و نحوي معروف كه مسند قضاوت بغداد را به عهده داشت؛

4. قاضي عبدالجبار بغدادي، متخصّص علم حديث و ادبيات؛

5. عبدالرّحيم بن نباته (متوفّاي 374ه‍ .ق.) از خطباي بلندآوازه و نامدار شيعه، مشهور به خطيب مصري. سيّد رضي مقداري از فنون شعر را از وي آموخت؛

6. ابومحمّد عبدالله بن محمّد اسدي اكفاني (متوفّاي 405ه‍ .ق.) عالم فاضل و پرهيزكار و مسندنشين قضاوت در بغداد؛

7. ابوالفتح عثمان بن جنّي (متوفّاي 392ه‍ .ق.) اديب ماهر در علم نحو و صرف؛

8. ابوالحسن علي بن عيسي (متوفّاي 420ه‍ .ق.) شعرشناس و پيشواي علم لغت و ادبيات؛

9. ابوحفص عمر بن ابراهيم بن احمد الكناني، محدّث ثقه كه سيّد رضي از او حديث فرا گرفت؛

10. ابوالقاسم عيسي بن علي بن عيسي بن داوود بن جرّاح (متوفّاي 350ه‍ .ق.) لغت‌شناس و محدّث بزرگ و مورد اعتماد؛

11. ابوعبدالله مرزباني (متوفّاي 384ه‍ .ق.) محدّث نامدار و صاحب چندين كتاب حديث و مورد اعتماد شيخ صدوق؛

12. ابوبكر محمّد بن موسي خوارزمي (متوفّاي 403ه‍ .ق.) فقيهي سترگ و استاد حديث كه سيّد رضي و ديگران از وي فقه آموختند؛

13. ابومحمّد هارون تلعكبري (متوفّاي 385ه‍ .ق.) فقيهي جليل‌القدر و صاحب كتاب جوامع در علوم دين؛

14. ابوعبدالله محمّد بن محمّد بن نعمان مشهور به شيخ مفيد.

شاگردان

سيّد رضي به سبك جالب و بي‌نظير حوزه‌هاي علميه، در حين فراگيري و قبل از فارغ‌التّحصيلي، اقدام به پرورش طالبان علم و جويندگان معرفت كرد. وي در بوستان معرفتش به پرورش شاگرداني پرداخت كه خود به آنان افتخار مي‌ورزيد؛ به طوري كه هريك از آنان، مانند قمري در فلك علم و فرهنگ مي‌درخشند. نام آن وارستگان به قرار زير است:

سيّد عبدالله جرجاني، مشهور به ابوزيد كيابكي، شيخ محمّد حلواني، شيخ جعفر دوريستي (متوفّاي حدود 473ه‍ .ق.)، شيخ طوسي (متوفّاي 460ه‍ .ق.)، احمد بن علي بن قدامه مشهور به ابن قدامه (متوفّاي 486ه‍ .ق.)، ابوالحسن هاشمي، مفيد نيشابوري (متوفّاي 445ه‍ .ق.)، ابوبكر نيشابوري خزاعي (متوفّاي حدود 480ه‍ .ق.)، قاضي ابوبكر عكبري (متوفّاي 472ه‍ .ق.)، مهيار ديلمي (متوفّاي 413ه‍ .ق.)،4 از دانشمندان كم‌نظير عالم اسلام.5

جايگاه علمي

سيّد رضي از نظر مقامات بلند علمي و فضيلت‌هاي ارزشمند اخلاقي، خود را به مرحله‌اي رساند كه گوي سبقت از ديگران ربود تا بدان حدّ كه خاص و عام، دوست و دشمن و عالم و عامي، به ديدة احترامش مي‌نگريستند و زبان به تعريف و تمجيدش مي‌گشودند. دانشمندان و بزرگان اهل سنّت دربارة عظمت هميشه درخشان سيّد رضي، سخنان جالب توجّهي دارند كه در ذيل، به پاره‌اي از آنها اشاره مي‌كنيم.

عبدالملك ثعالبي شاعر معاصر سيّد رضي در كتاب تحقيقي و ادبي خويش، «يتيمة الدّهر» در وصف سيّد مي‌نويسد: تازه وارد ده سالگي شده بود كه به سرودن شعر پرداخت. او امروز سرآمد شعراي عصر ما و نجيب‌ترين سروران «عراق» و داراي شرافت نسب و افتخار حسب و ادبي ظاهر و فضلي باهر و برخورداري از همة خوبي‌هاست.6

خطيب بغدادي در كتابش موسوم به «تاريخ بغداد» مي‌گويد: رضي كتاب‌هايي در معاني قرآن نگاشته است كه مانند آن كمتر يافته مي‌شود.7

جمال الدّين ابي المحاسن يوسف بن تَغري بردي اتابكي در كتاب «النّجوم الزاهرة في ملوك مصر و القاهرة» مي‌نويسد:

سيّد رضي موسوي، عارف به لغت و احكام و فقه و نحو و شاعري فصيح بود. او همّتي عالي داشت و ديندار بود. او و پدرش و برادرش پيشواي شيعيان بودند.8

آثار

سيّد رضي در دوران جواني به تفسير و توضيح آيات الهي روي آورد. عشق و علاقة وي به قرآن، از همان اوايل كودكي آغاز شده بود؛ چنان‌كه بعد از يادگيري، اُنس دائم و رابطة هميشگي با قرآن برقرار كرد و در سي سالگي، در مدّت كوتاهي قرآن را حفظ كرد. او همواره با زمزمة كلام الهي آينة دل را جلا مي‌بخشيد. بعد از گذراندن علوم مختلف قرآني، علاوه بر شيريني قرائت دوران كودكي، خود را با دنيايي از زيبايي‌هاي روح‌بخش همراه مي‌يافت كه وسعتش بي‌انتها و غايتش بي‌منتها بود. سيّد رضي محو در جمال تابناك آيات الهي دست به قلم برد تا قطره‌اي از درياي بيكران تعاليمش را بر صفحة روزگار جاري سازد. ثمرة اين تلاش با اخلاص، سه گنجينة گران‌سنگي است كه براي نسل‌هاي آينده به يادگار گذاشت.

1. «تلخيص البيان عن مجازات القرآن»؛

2. «حقايق التأويل في متشابه التنزيل»؛

3. «معاني القرآن».

ديگر تأليفات سيّد رضي عبارتند از:

«خصايص الائمّة»، «نهج البلاغه»، «الزّيادات في شعر ابي‌تمام»، «تعليق خلاف الفقهاء»، كتاب «مجازات آثار النّبويه»، «تعليقه بر ايضاح ابي‌علي»، «الجيّد من شعر ابي‌الحجاج»، «زيادات في شعر ابي‌الحجاج»، «مختار شعر ابي اسحق‌الصّابي»، كتاب «ما دار بينه و بين ابي‌اسحق من الرّسائل» و «ديوان اشعار».9

هر روز كه سپري مي‌شد، برگِ زرّيني به دست تواناي سيّد رضي بر تاريخ تابناك اسلام افزوده مي‌گشت. او با قلمي روان و علمي فراوان، خدمات ارزنده‌اي ارائه كرد. براي كتاب وحي تفسير نوشت، احكام فقهي تدوين كرد، با اشعار نغز و قصيده‌هاي بلند خود، سيل معارف روان ساخت و مسئوليت‌هاي طاقت‌فرساي ديني، سياسي، اجتماعي را به عهده گرفت و با همة اينها، كار خود را ناتمام مي‌ديد و احساس خلأ و كمبود مي‌كرد؛ گويي براي رسالتي ديگر آفريده شده است؛ رسالتي بس بزرگ.

وي مي‌بايست از فضاي آزاد به وجود آمده، كمال استفاده را مي‌برد و با شناساندن اصالت شيعه، اسلام واقعي را به جهانيان معرّفي مي‌كرد. سيّد رضي به خوبي مي‌دانست كه رسالت بدون امامت ناقص است و شهر علم پيامبر(ص) بدون وجود علي(ع)، شهري بي‌دروازه مي‌ماند و بدون معصوم(ع)، قرآن بدون مفسّر خواهد بود. مي‌بايست قدم به ميدان گذاشت و اقدامي كرد و كاري را كه انجام آن براي گذشتگان ميسّر نگشته است، به سر منزل مقصود رساند.

شريف رضي با اين تفكّر الهي كار بزرگي را آغاز کرد؛ همان كاري كه ثمرة شيرينش در كلام بلند مولا علي(ع) به بار نشست و كتاب هميشه جاويد نهج‌البلاغه را به ارمغان آورد، نام و ياد سيّد رضي را براي هميشه زنده نگه داشت. در حقيقت، او اوّلين عالمي است كه كلمات و خطبه‌هاي سراسر بلاغت اميرمؤمنان علي(ع) را گردآوري و تدوين كرد.

نهج‌البلاغه آينه‌اي است که سيماي پر فروغ قائم آل‌محمّد(عج) در آن گرچه اندک،

ولي زيبا، پرجاذبه، نويدبخش، دل‌انگيز و تحرّک‌آفرين تجلّي کرده و همچون جام بلوريني است که زمزم سخنان علوي دربارة فرزندش مهدي موعود(عج) در آن ريخته شده است. از اين رو، در نزد اهل خرد، شايسته مي‌نمايد که نهج‌البلاغه را که به سبب همّت جناب سيّد رضي جمع‌آوري وتدوين شده، به عنوان اثري مهدوي معرّفي مي‌شود.

در نهج‌البلاغه در بحث ضرورت حجّت در عالم، بر عنصر خلافت الهي در زمين تکيه شده است و حضرت اميرمؤمنان(ع) در کلام مبسوطي در اين‌باره مي‌فرمايد:

«آري؛ خداوندا! زمين هيچگاه از حجّت الهي که براي خدا با برهان روشن قيام کند، خالي نيست؛ يا آشکار و شناخته شده است يا بيمناک و پنهان، تا حجّت خدا باطل نشود و نشانه‌هايش از ميان نروند. تعدادشان چقدر است؟ و در کجا هستند؟ به خدا سوگند! که تعدادشان اندک است؛ ولي نزد خدا بزرگ‌مقدارند که خداوند به وسيلة آنان، حجّت‌ها و نشانه‌هاي خود را نگاه مي‌دارد... آنها جانشينان خدا در زمين و دعوت‌کنندگان مردم به دين خدايند. آه، آه! چه سخت اشتياق ديدارشان را دارم!»10

موضوع تأمين عدالت، عمومي‌ترين و شورانگيزترين مسئلة در بحث مهدويّت است و چون واژة عدالت در فرهنگ و اصطلاح نهج‌البلاغه، بلکه در تمام کلمات علوي، بيت‌الغزل سخنان اميرمؤمنان(ع) است، از اين‌رو، در بحث مهدويّت نيز بر عنصر عدالت تکيه نموده و از پديد آمدن عدالت در ابعاد گوناگون در زمان ظهور حضرت مهدي(عج) خبر داده و مي‌فرمايند:

«فردايي که شما را از آن هيچ شناختي نيست، خواهد آمد، زمامداري که غير از خاندان حکومت‌هاي امروزي است، (مهدي) عمّال و کارگزاران حکومت‌ها را به اعمال بدشان کيفر خواهد داد... بدين روي، روشي عادلانه در حکومت حق به شما‌ مي‌نماياند.»11

و در جاي ديگر مي‌فرمايند:

«بدانيد آنکه از ما (مهدي) فتنه‌هاي آينده را دريابد، با چراغي روشنگر در آن گام‌ مي‌نهد و بر همان سيره و روش صالحان (پيامبر و امامان(ع)) رفتار مي‌کند تا گره‌ها را بگشايد، بردگان و ملّت‌هاي اسير را آزاد سازد، جمعيت‌هاي گمراه و ستمگر را پراکنده و حق‌جويان را جمع‌آوري مي‌کند.»12

ابن ابي الحديد، شارح نهج البلاغه که از علماي بزرگ اهل سنّت است، در ذيل اين کلام حضرت نقل کرده است: اميرمؤمنان علي(ع) يادآوري نموده است که مهدي آل‌محمّد(ع) در تاريکي فتنه‌ها، با چراغ روشن ظهور مي‌کند و مردم را از بردگي و اسارت رهايي داده و مظلومان ستمديده را از دست ستمگران نجات‌ مي‌دهد.13

بدين‌سان، معلوم است که از نظر نهج البلاغه، تأمين عدالت در همة ابعاد زندگي بشر، يکي از اهداف بزرگ دولت کريمة حضرت مهدي(عج) است و جهانيان در ساية حکومت الهي عدل‌گستر جهاني قائم آل محمّد(عج)، از هرگونه ستم و اسارت و بردگي نجات يافته، طعم شيرين عدالت را به خوبي خواهند چشيد.

حضرت مهدي(عج) و آسايش اقتصادي بشر

يکي از رهاوردهاي دولت کريمة مهدي موعود(عج) که در نهج البلاغه مورد اشاره قرار گرفته، تأمين رفاه و آسايش اقتصادي بشر در زمان حکومت آن حضرت است که از طريق وفور نعمت و برکت‌هاي زميني و آسماني تأمين‌مي‌شود.

اميرمؤمنان(ع) دربارة نعمت‌هاي زمين در عصر ظهور حضرت مهدي(عج) مي‌فرمايند:

«در زمان ظهور حضرت مهدي، زمين ميوه‌هاي دل خود (معادن طلا و نقره) را براي او بيرون مي‌ريزد و کليدهايش را به او مي‌سپارد.»14

مسئلة وفور نعمت و رفاه اقتصادي مردم در زمان حکومت حضرت مهدي(عج)، حقيقتي است که در روايات فراوان به آن اشاره شده است و از آن ميان، پيامبر اکرم(ص) مي‌فرمايند:

«... در زمان برقراري دولت مهدي، آب‌ها فراوان مي‌گردند و نهرها کشيده مي‌شوند، برکات زمين افزايش‌ مي‌يابند و گنج‌ها استخراج مي‌گردند.»15

اميرمؤمنان(ع) در نهج‌البلاغه مي‌فرمايند:

«(حضرت مهدي) خواسته‌ها را تابع هدايت وحي مي‌کند، هنگامي که مردم هدايت را تابع هوس‌هاي خويش قرار داده‌اند و در حالي که نظريّه‌هاي گوناگون خود را بر قرآن تحميل مي‌کنند، او (مهدي) نظريّه‌ها و انديشه‌ها را تابع قرآن مي‌سازد و کتاب خدا و سنّت پيامبر را زنده مي‌گرداند.»16

از مسائل ديگري که در نهج البلاغه دربارة جريان مهدويّت بدان اشاره شده، اين است که ظهور مهدي موعود(عج) به عنوان وارث حکومت مستضعفان، جزو اراده و خواست حتمي الهي است که به طور يقين، روزي تحقّق خواهد يافت.

اميرمؤمنان(ع) مي‌فرمايند:

«دنيا پس از سرکشي به ما روي مي‌کند؛ چونان شتر مادة بدخو که به بچّة خود مهربان گردد.» پس حضرت اين آيه را تلاوت نمود که خداوند مي‌فرمايد: «اراده کرديم که بر مستضعفان زمين منّت گذارده، آنان را امامان و وارثان حکومت‌ها گردانيم.»17

يکي از مسائل ديگري که در نهج‌البلاغه دربارة حضرت مهدي(عج) آمده، مسئله ياران و کارگزاران دولت کريمة آن حضرت است. اميرمؤمنان(ع) از کارگزاران دولت حضرت مهدي(عج) چنين ياد مي‌کنند:

«سپس گروهي براي در هم کوبيدن فتنه‌ها آماده‌ مي‌گردند و چون شمشيرها صيقل مي‌خورند، ديده‌هايشان با قرآن روشنايي مي‌گيرند و در گوش‌هايشان تفسير قرآن طنين افکنده و در صبحگاهان و شامگاهان، جام‌هاي حکمت سر مي‌کشند.»18

همچنين نهج‌البلاغه در خطبة 150، حکمت 1 و حکمت 209، به موضوع مهدويّت به ‌طور خاص پرداخته شده است.

وفات

وی در سنّ 47 سالگی و در روز يکشنبه، ششم محرّم سال 406 ه‍ .ق. در شهر «بغداد» رحلت كرد و و او را در خانة خود، نزديک «مسجد انباريين» در «محلّة کرخ» بغداد، به خاک سپردند. گويند سيّد مرتضي که طاقت ديدن جنازة برادر و به خاک سپردنش را نداشت، به حرم کاظمين رفت و فخرالملک، وزير بهاءالدّوله ديلمي، بر وي نماز گزارد.

امروزه، زيارتگاهي منسوب به سيّد رضي، نزديک آستان کاظمين وجود دارد که با محلّي که مورّخان به عنوان خانه و محلّ دفن سيّد رضي در محلة کرخ بغداد، مشخّص کرده‌‏اند، قابل انطباق نيست؛ زيرا محلّة کرخ، در جنوب بغداد قرار داشته و مقابر قريش (آستان کاظمين امروزي)، در شمال بغداد واقع بوده است؛ امّا دليل مهم‏تر بر اين مسئله، قول ابن‏خلّکان در «وفيات‏ الاعيان» است که پس از بيان دفن سيّدرضي در خانه‌‏اش در کرخ بغداد، نوشته است که اين خانه ويران شد و قبر سيّدرضي در آن، از بين رفت.

پی‌نوشت‌ها: