فاطمه(س)، مادر عالم

مرتضی مهدوی یگانه

شناخت شخصیت اولیای بزرگ الهی، در گرو شناخت حقایق موجود در عالم و نیز شئون مختلف جایگاه آنان است. حضرت فاطمه زهرا(س) یکی از این اولیاء است که منزلت و شأن حضرتش، هنوز برای دوستان ایشان به شایستگی تبیین نگشته است.

یکی از منابع مناسب برای حصول این شناخت - به طور نسبی - زیارتنامة آن بانوی اسوة اسلام است. در این زیارتنامه برخی از آثار و حقایق و شئون مورد اشاره قرار گرفته است. ایّام فاطمیه فرصت مناسبی برای بررسی اجمالی نمونه‌هایی از موارد مزبور است که در این مقال، به آنها پرداخته شده است.

ساحت حقیقی زیارتنامه

در برخی زیارتنامه‌های آن حضرت سلام وجود ندارد و آغاز آن چنین است:

«يَا مُمْتَحَنَةُ امْتَحَنَكِ اللهُ...؛

ای بانویی که خدا تو را امتحان کرد و آزمود.»

شاید عدم شروع زیارتنامه با سلام، به این دلیل باشد که زائر متوجّه شود آنچه در ساحت زیارت اولیای الهی مهم‌تر است، همان حقایق جدّی و شئون بزرگ این بزرگواران است که در این زیارت، مسئلة امتحان الهی از ایشان است؛ یعنی زائر باید عنایت کند که راه خدا - حتّی برای آن بزرگواران - همواره با مجاهدت و فداکاری‌های عظیم همراه است و راه ولایت و محبّت ایشان برای او نیز همین‌گونه است و زیارت، صرفاً با سلام و دیدار و تشریفات تمام نمی‌شود.

زائر و دوستدار حضرت فاطمه(س) باید توجّه کند که الگوهای او در تمام عمر در وسط میدان جهاد و تلاش و خستگی‌ناپذیر بوده‌اند. هرچند این حقیقت منافاتی با سلام کردن به ایشان در زیارتشان ندارد؛ امّا شاید آغاز زیارت با طرح مسئلة امتحان الهی بدون مقدّمه، دقیقاً برای توجّة دادن زائر به این باشد که حیات طیّبه برای دوستداران اهل‌بیت(ع)، جز از کوی ابتلا، جهاد و آزمایش نمی‌گذرد و این یک رکن اساسی در ساحت حقیقی و جدّی زیارتنامة آن اولیای بزرگ الهی است.

حقایق قبل از خلقت

فراز بعدی زیارت این است:

« [مُمْتَحَنَةُ امْتَحَنَكِ اللهُ] الَّذِي خَلَقَكِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَكِ فَوَجَدَكِ لِمَا امْتَحَنَكِ صَابِرَةً؛

[یا فاطمه زهرا! ای بانوی آزموده که خدا تو را آزمود]! همان خدایی که تو را آفرید [ و تو را آزمود،] قبل از اینکه در ساحت آفرینش قرارت دهد.»

این فراز نشان می‌دهد اوّلاً خداوند بندگان مقرّب و اولیای بزرگش را به صرف برگزیدن رها نمی‌کند؛ بلکه در بوتة آزمایش قرارشان می‌دهد؛

ثانیاً این آزمایش را در ساحتی قبل از خلقت این دنیا انجام می‌دهد؛ چنان‌که در فراز مذکور ملاحظه می‌شود. آنچه را در فرازهای آغازین «دعای ندبه» آمده، حقیقت مزبور را به خوبی تبیین کرده است:

«بارالها! تو را برای مقدّرات اولیائت سپاس؛ همانان که برای خود و دینت خالصشان کردی، آن هنگام که نعمت‌های جاودان بهشتی را برایشان برگزیدی و این مواهب را آنگاه در نظر گرفتی که با آنان شرط فرمودی در این دنیای پست در مسیر زهد گام نهند و از زر و زیور آن دوری گزینند. آنان نیز پذیرفتند و تو با علم بی‌پایانت، دانستی که بدین شرط وفا می‌کنند...»

باید دانست آنچه در زیارت فاطمی آمده، فراتر از این مقدار است؛ زیرا به جز مسئلة شرط، اصل امتحان و انجام آن توسط خداوند نیز در آن بیان گردیده است. فقرة بعدی، این مسئله را تبیین می‌کند.

صبر و استقامت در برابر دشمنان خدا

در فقرة بعدی، مسئلة استقامت در راه جهاد مطرح است:

«فَوَجَدَكِ لِمَا امْتَحَنَكِ صَابِرَةً؛

خداوند تو را در مسیر امتحانش صابر و اهل استقامت یافت.»

حضرت زهرا(س) در این دنیا نیز همان‌گونه که در عالم ملکوت برای خدای متعال نشان داد، نهایت مجاهدت و فداکاری و حمایت از رهبر حق را با جهادی بی‌بدیل انجام داد. قیام و جهاد فاطمی حقیقیتاً بسیار عظیم و بی‌نظیر بود.

آن حضرت بانویی بود بسیار جوان، لطیف، معنوی و گران‌قدر و باردار.

در مقابل او مردانی خشن، قدرتمند، بی‌منطق، بی‌رحم، فراوان و شرور بودند و از مقابله با یک بانوی جوان و تنها، آن هم عزیز و دردانة خدا و رسول(ص) و صدمه زدن به او یا حتّی کشتنش هیچ ابایی نداشتند.

امّا فاطمه(س) نیز برای جانفشانی و حمایت از دین و رهبر حق، به تنهایی، هیچ دریغی نداشت. فکر اینکه من زن هستم و بر من جهادی نیست، حتّی در ذهنش خطور هم نکرد. او آن‌قدر بزرگ و منزّه است که حتّی نفی مزبور در شأنش نیست. قیام او حتّی فراتر از حمایت و دفاع از رهبری بود؛ گرچه این امر رکن قیام او بود. مبارزة او در یک گسترة متوسط، برای نجات اسلام ناب و مکتب ولایت به شمار می‌آید. آن اسوة بزرگ اسلام، به تنهایی و به جای یک امّت قیام کرد. قیامش نیز ابتدایی و فعّال بود؛ نه به گونة انفعال. این‌گونه نبود که اگر رجّالان جامعه به باب خانة او حمله نمی‌کردند، آن حضرت نیز ساکت می‌ماند و به حوادث روز کاری نداشت. او وقتی دید امّت اسلام برای حمایت از رهبر واقعی اسلام، ‌علی بن ابی‌طالب(ع) و حقّ حاکمیت و خلافت او و در واقع، برای دفاع از حقّ خود امّت، هیچ حرکتی نکردند، یک تنه به جای همة امّت به پاخواست و کار آنان را یک نفری انجام داد.

امّا قیام فاطمه(س) سطح و گسترة عظیم‌تری هم داشت و آن گسترة تاریخی بود؛ زیرا «سقیفه» در آن زمان، آخرین حلقة یک زنجیرة بلند در همة‌ تاریخ جهان بود که البتّه بعد از آن حضرت نیز تاکنون ادامه یافته و در نظام سلطة مستکبران عالم، جلوه‌گر شده است. فاطمه(س) در چند گستره مبارزه کرد و لاجرم هزینة این مبارزه بسیار سنگین بود و این هزینه را به خاطر خدا پرداخت و به همین جهت به معنای واقعی کلمه، صبر و استقامت و فداکاری کرد و خدای متعال همة‌ این مراتب و سطوح را در همان امتحان در ملکوت، در مبارزة فاطمی مشاهده فرمود (فَوَجَدَكِ لِمَا امْتَحَنَكِ صَابِرَةً).

راه فاطمی، راه مبارزه و استقامت است

در فقرة بعدی زیارت اشاره می‌شود که مسیر ولایت و دوستی فاطمه(س) مسیر مبارزه و صبر (استقامت) است:

«وَ زَعَمْنَا أَنَّا لَكِ أَوْلِيَاءُ وَ مُصَدِّقُونَ وَ صَابِرُون‏... ؛

و ما دوستان شما خاندان، بر این باوریم که دوستداران و پیروان شما - خصوصاً شما حضرت صدّیقة اطهر - و تصدیق‌کنندة شما و اهل صبر در راه شما می‌باشیم.»

استفاده از واژة «زَعَمْنَا» شاید بدین سبب است که زائر می‌بایست مطمئن شود که هنوز از وادی ادّعا (حتّی ادّعای صادقانه و مخلصانه) برون نرفته است؛ یعنی سخن مزبور را از سر صدق و معرفت می‌زند و می‌فهمد که باید در میدان امتحان و صحنة نبرد و مبارزه باید راه صبر و استقامت در پیش گیرد و اگر چنین کرد، دیگر «زَعَمْنَا» نخواهد گفت؛ بلکه با عمل خود که مبارزه و تحمّل سختی‌ها و ابتلائات و درگیری با دشمنان جهانی فاطمه(س) است، زعم را به یقین مبدّل خواهد کرد؛ چنان‌که در آیة 23سورة «احزاب» به آن اشارات است:

«از مؤمنان، مردانی صادقانه وفا کردند؛ برخی از آنان جام شهادت نوشیدند و برخی دیگر (شهادت را) انتظار می‌برند و هیچ تغییر و تبدیلی (در پیمانشان) نداده‌اند.»

در «تفسیر برهان» ذیل آیه از امام صادق(ع) روایت شده که به یکی از اصحاب و شیعیان با وفای خود به نام ابوبصیر، در حدیثی طولانی که از ویژگی‌های شیعیان در «قرآن» سخن می‌فرمایند، چنین فرمود:

«ای ابوبصیر! خداوند شما پیروان کوی ولایت را در (آیاتی از قرآن، از جمله) این آیه یاد کرده و فرموده: «از مؤمنان، مردانی هستند که در راه پیمان الهی خود، صادقانه به آن وفا کردند. پس عدّه‌ای در این راه به شهادت رسیده و عدّه‌ای دیگر منتظر‌آن هستند و هرگز پیمان خود را تغییر ندادند.» دلیل این امر آن است که شما به میثاق ولایت ما خاندان که خدا از شما گرفته، وفا کردید و تغییر و تبدیلی در آن ندادید و به جای ما، دیگران را امام اخذ نکردید و اگر این کار را می‌کردید، مورد سرزنش خداوند قرار می‌گرفتید؛ همچنان که در آیة دیگر (آیة 102 سورة اعراف) آنان را سرزنش کرده و فرموده است: «ما اکثر آنان را بر سر عهد و پیمانشان ثابت‌قدم و وفادار نیافتیم. آری؛ اکثر آنان راه انحراف (و گناه عظیم خروج از ولایت حق و رهبر حق) را برگزیدند و فاسق شدند.»

تا اینجا احتمال نخست معنای «زَعَمْنَا» را بیان کردیم. معنای دیگر این واژه در زیارت حضرت فاطمه(س) ممکن است قوی و نزدیک به یقین باشد و بنابراین، معنای فراز زیارت این می‌شود:

«یا فاطمه! ما بر این باور و اعتقادیم که دوستان واقعی شما هستیم؛ زیرا در مسیر محبّت و ولایت شما، صابر و اهل استقامت و تصدیق عملی می‌باشیم.»

هشت سال دفاع مقدّس این ملّت و شهیدان مظلومی که هنوز نیز گه‌گاه از دیار زینب قهرمان، دخت گران‌قدر شما به این مملکت امام عصر(عج) وارد می‌شود، بهترین دلیل این مدّعاست. آری؛ ین ملّت ولایی نیز در امتحان ولایی و امتحان فاطمی و حسینی خود (که در مسیر امتحان خداوند از شماست) تا به حال به خوبی موفّق و روسفید بوده‌اند و ان‌شاءالله تا ظهور منجیّ عالم(ع) ادامه خواهد یافت.

شأن الحاق‌گری فاطمه(س)

در فراز بعدی زیارت چنین می‌خوانیم:

«... فَإِنَّا نَسْأَلُكِ إِنْ كُنَّا صَدَّقْنَاكِ إِلَّا أَلْحَقْتِنَا بِتَصْدِيقِنَا لَهُمَا بِالْبُشْرَى لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنَا بِأَنَّا قَدْ طَهُرْنَا بِوَلَايَتِك‏؛

پس ما از تو ای فاطمه! درخواست داریم اگر در مسیر تصدیق شما ثابت‌قدم و وفادار هستیم، پس شما نیز ما را به این تصدیق ملحق کن تا به خود بشار دهیم که به ولایت شما پاک و مطهّر شده‌ایم.»

در فراز اوّل، سخن از تصدیق فاطمه(س) است و در فراز دوم، از تصدیق پیامبر(ص) و امام(ع) یا نبیّ و ولیّ. به عبارت دیگر، ما اگر واقعاً حضرت فاطمه(س) را تصدیق کنیم و در مسیر ولایت و محبّت او قرار گیریم، سبب می‌شود آن حضرت تصدیق قبلی ما نسبت به نبوّت و ولایت (یا پیامبر و امام) را محتوا ببخشد و در نتیجه به مرتبت بالاتری ملحق شویم. این شأن الحاق‌گری فاطمی بسیار ارجمند است و تا کنون کمتر مورد توجّه قرار گرفته است.

یک سخن این است که تصدیق و ایمان به رسول خدا(ص)، بدون ایمان و تصدیق به ولایت امیرالمؤمنین و ائمّه(ع) ناقص است و انسان به مقصد نخواهد رسید؛ امّا سخن برتر و مهم‌تر - که در فراز مزبور زیارت فاطمی، اتّخاذ و استنباط می‌شود

- این است که شیعیان و دوستان ائمّه(ع) تصوّر نکنند بعد از تصدیق نسبت به نبوّت نبیّ‌اکرم(ص) و ولایت ائمّه(ع)، کار تمام است. فراز زیارت فاطمه(س) بیان می‌دارد که این دو تصدّق و ایمان، با تصدیق و ایمان دیگری که نسبت به حضرت فاطمه(س) صورت می‌گیرد، باید کامل گردد (إِنْ كُنَّا صَدَّقْنَاكِ) و با این تصدیق سوم است که انسان‌ها به مرحلة تطهیر دل و قلب می‌رسند (قَدْ طَهُرْنَا بِوَلَايَتِك‏).

البتّه به نظر می‌رسد که طهارت مورد بحث، با اعتقاد به نبوّت و امامت آغاز می‌شود؛ امّا استمرار و کمال آن بدون پیوند با محبّت و ولایت فاطمی امکان‌پذیر نیست. این نکته در زیارت مشابه آن حضرت (که محدّث قمی آن را در زیارت روز یکشنبة ایشان در «مفاتیح الجنان» نقل می‌کند) به روشنی بیان شده است:

«نَحْنُ نَسْأَلُكَ اللَّهُمَّ إِذْ كُنَّا مُصَدِّقِينَ لَهُمْ أَنْ تُلْحِقَنَا بِتَصْدِيقِنَا بِالدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنَا بِأَنَّا قَدْ طَهُرْنَا بِوَلَايَتِهِم(ع)؛

بار الها! از آنجا که ما به این خاندان ایمان و اعتقاد داری و تصدیقشان می‌کنیم، از تو می‌خواهیم به خاطر این تصدیق، ما را به برترین درجات قرب نایل گردانی تا خویشتن را بشارت دهیم که با ولایت ایشان، به درجة بالای این طهارت نفس و پاکی دل می‌رسیم.»

این سخن اگرچه خطاب به حضرت حق است، امّا او فیض خود را از طریق حبیبه‌اش، حضرت فاطمه(س) جاری می‌سازد.

نکتة دیگری که در این فرازها دیده می‌شود، این است که انسان تا به وادی ولایت فاطمی و پیوند با او وارد نشود، نمی‌تواند مطمئن گردد: اوّلاً می‌شود به طهارت کامل نفس نایل گشت و ثانیاً می‌توان به خویشتن بشارت و اطمینان قلب داد که مورد توجّه و عنایت الهی و حضرت فاطمه(س) قرار گرفته است.

سالکان الی الله و بندگان مقرّب الهی، کمتر جرئت یا لااقل رغبت می‌کنند به خود بشارت دهند و به نایل آمدن به مقامات بلند اطمینان حاصل نمایند؛ امّا در زیارت حضرت زهرا(س) این امر مطرح شده است.

در هر حال، حضرت فاطمه(س) شأن الحاق‌گری دارد و انسان‌های مستعدّی را که در وادی ایمان به نبوّت و ولایت گام نهاده‌اند و درجاتی از سیر قرب الهی را طی نموده‌اند، به درجات عالیة بندگی و توحید ملحق می‌کند. این شأن اگرچه ثمرة مقام ولایت است و این مقام را همة معصومان(ع) دارند، امّا در متون روایی، آنچه بدان تصریح شده، در مورد حضرت صدّیقة کبری، فاطمه زهرا(س) است.

از سوی دیگر، امام عصر(عج) فرموده‌اند:

«دخت گرامی رسول خدا(ص) برای من اسوه‌ای بس نیکوست.»1

شاید یکی از ابعاد این حقیقت، آن است که شأن الحاق‌گری فاطمی، امروزه به دست الهی آن حضرت - که امام حیّ و حجّت کنونی خداوند در عالم هستند - صورت می‌پذیرد.

یعنی آنان که سودای سیر الی الله و طیّ منازل سلوک و قرب الهی را دارند، در کنار وظایف و مسئولیت‌های سلوکی و عبادی و اجتماعی، لحظه‌ای نباید دست از دامان توسّل نسبت به امام عصر خود بردارند. آن حضرت از سویی دست خدا در عالم و از سوی دیگر مظهر شأن الحاق‌گری مام بزرگوار خویش، حضرت فاطمه(س) هستند و به تعبیر دیگر، حضرت فاطمه(س) این شأن خویش را توسط فرزند گرامی و منتقم خون مطهّرشان، امام عصر(عج) انجام می‌دهد.

همچنین کسانی که دغدغة ظهور آن حضرت و تعجیل در فرج ایشان را دارند نیز، از آن سوی، نباید از توسّل به حضرت صدّیقة اطهر(س) غفلت ورزند. ایشان مادر عالم هستند و آماده‌سازی خانه برای ورود صاحب آن، بر عهدة مادر است. شیعیان و دوستان ایشان نیز فرزندان این مادر هستند و تربیت فرزند نیز به کمک مادر صورت می‌پذیرد.

امیدواریم ما هم در توسّل و توصّل به این بانوی اسوة اسلام و فرزند گرامی ایشان، امام عصر(عج) کوشا و مصمّم باشیم و در مسیر سیر حضرت حق، دستی به دامان مادر و دستی نیز به ذیل عنایت اماممان داشته باشیم، ان‌شاءالله.

پی‌نوشت: