روانشناسی جاسوسی سرویس‌های اطّلاعاتی و شست‌وشوی مغزی

«سیا» بلافاصله پس از شکل‌گیری در سال 1947م. پژوهش‌های مبنایی را در زمینة داروها و روش‌های خواب مغناطیسی آغاز کرد. در تابستان 1949م. نیز رئیس بخش جاسوسی علمی سیا در سفری به «اروپای غربی»، کوشید دربارة تاکتیک روس‌ها در زمان بازجویی، تحقیقاتی انجام دهد. ظنّ آمریکایی‌ها این بود که شاید شوروی‌ها برای تخلیة اطّلاعاتی زندانیان خود از دارو استفاده می‌کنند یا به طریق خواب مغناطیسی، به تخلیة اطّلاعاتی از آنان می‌پردازند. سیا همین روش را در مورد پناهندگان و زندانیانی به کار می‌برد که از شرق اروپا آمده بودند.

در دوران استالین پروژه‌ای به نام «گنجشک آبی» با هدف تأثیرگذاری بر اندیشه و عقل سوژه‌های مورد نظر روس‌ها در حال انجام بود. این پروژه هم زمان با این دوران بود: یاد هیتلر در اذهان زنده بود، جهان در نگرانی از جنگ هسته‌ای به سر می‌برد، «شوروی» بر اکثر کشورهای «اروپایی شرقی» سلطه داشت و حزب کمونیست قدرت را در «چین» به چنگ آورده بود، جنگ «کره» شروع شده و جنون پارانویا، سیاست داخلی و خارجی آمریکا را فراگرفته بود.1

ماهواره‌ها و دستگاه‌های جمع‌آوری اطّلاعات به روش الکترونیک، مشغول جاسوسی و جمع‌آوری اطّلاعات نظامی لازم از شوروی و «چین» شدند. این دو کشور تنها قدرت‌های تهدیدگر آمریکا محسوب می‌شدند. در همان زمان، مجموعه مطالعات روانشناختی سرّی دربارة معتادان به موادّ مخدّر در اروپا و نیز بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی در «آسیا» در حال انجام بود؛ یعنی اتّفاقی که از عجایب تاریخ جنگ سرد بود.2

در واقع این نقش مهمّ روانشناسی در فهم، پیش‌بینی و کنترل رفتار و اندیشة افراد و گروه‌ها بود که سیا را بر آن داشت تا از پژوهش‌های روانشناختی مربوط به دفاع و جنگ سرد - به ویژه شست‌وشوی مغزی - حمایت و پشتیبانی کند.3

شست‌و‌شوی مغزی به شرح زیر تعریف شده است: هر نوع تلاش برای سیطره بر عقل بشر و هدایت آن به سوی اهداف از پیش تعیین شده، پس از خالی کردن مغز آدمی از حافظه‌های ذخیره شده و اطّلاعات و اصول موجود در آن را شست‌وشوی مغزی می‌گویند.4

تعریف دیگری نیز از این اصطلاح ارائه شده است: شکل دادن مجدّد افکار یا آموزش مجدّد به نحوی که ایمان و عقیده را بدل به کفر نسبت به آن عقیده تبدیل کند و سپس باعث ایمان آوردن به عقیده‌ای، مخالف عقیدة قبلی شود.5

نشریة «اخبار میامی» در سپتامبر ۱۹۵۰م. مقاله‌ای به قلم ادوارد هنتر با عنوان «شست‌وشوی مغزی» منتشر کرد که در آن برای نخستین‌بار، این اصطلاح ابداع شد. تا آن زمان، چنین اصطلاحی در هیچ زبانی وجود نداشت. این اصطلاح به سرعت در ادبیات جنگ سرد استفاده شد. هنتر یکی از مأموران اطّلاعاتی در زمینة تبلیغات بود که با پوشش مطبوعاتی کار می‌کرد. وی این اصطلاح را از یک کلمة چینی اقتباس کرد که به معنای پاک کردن مغز بود. جالب اینکه این اصطلاح در زبان چینی هرگز مفهوم و دلالت سیاسی ندارد. هنتر معتقد بود که کمونیست‌ها به روشی عمل می‌کنند که طیّ آن، اندیشه و عقل آدمی در حالتی غیر شفّاف و مه‌آلود قرار می‌گیرد و شرایطی فراهم می‌شود که فرد تصوّر می‌کند مرتّب دچار اشتباه شده و بالأخره متقاعد می‌شود که آنچه صحیح است، در واقع صحیح نیست و هرچه که حقیقی است، در واقع اشتباه است. در این حال هرچه که اتّفاق نیفتاده، در واقع اتّفاق افتاده است. به این ترتیب فردی که این عمل روی افکار وی انجام می‌گیرد، در نهایت به یک ربات یا انسان مصنوعی تبدیل می‌شود که به تمامی در خدمت کمونیسم است. به باور ناظران، روش شوروی‌ها دربارة کنترل عقل و اندیشة افراد، کاملاً مبتنی بر عملیات فشار روانی انبوه و

کشف نقاط ضعف آدمی بود. البتّه ظواهر نشان می‌داد که روش‌های شست‌وشوی مغزی روس‌ها تفاوت‌هایی با روش چینی‌ها دارد که مبتنی بر میراث و پیشینه‌های فرهنگی هریک از آنهاست. به عبارت دیگر، شوروی‌ها شست‌وشوی مغزی را در مراحلی به ترتیب زیر انجام می‌دهند: ابتدا انزوا و عزلت، دوم رام کردن و سرانجام تحت سیطره گرفتن؛ ولی روش چینی شبیه به آن است که گروهی افراد ماهر در فنّ طبّ سوزنی، به صورت مرتّب و با تکیه بر روش فشار گروهی و عقیده و تکرار، مشغول سوزن زدن به یکدیگر باشند.6

ما بر آنیم که در فصل بعد، کاربردهای مبتنی بر یافته‌های عظیم پاولوف دربارة شست‌وشوی مغزی را مرور کنیم و شرح دهیم که روانشناسان آمریکایی چگونه با این پژوهش‌های پیچیده و وحشتناک برخورد کردند. متخصّصان کمونیست در زمینة بازسازی اندیشه، ایدة انسان جدید را به عنوان یک هدف مطرح کردند که این انسان جدید هم قرار بود، از راه استحالة کامل در اعتقادات و ارزش‌هایش به وجود آید. پیشرفت کمونیست‌ها در زمینة سلطه بر انسان‌ها، خشم کشورهای غربی را برانگیخت. آنان به این اقدام کمونیست‌ها اعتراض کرده و عليه آن شوریدند.7

فناوری شست‌وشوی مغزی برای کنترل و خط‌دهی به رفتارهای افراد، سکّة رایج - به ویژه دوران جنگ سرد - سرویس‌‌های اطّلاعاتی شد. بهینه‌سازی و پیشرفته کردن این دانش توسط سرویس اطّلاعاتی آمریکا، عکس‌العملی نسبت به این باور در میان آمریکایی‌ها بود که روس‌ها و چینی‌ها در رابطه با کنترل و خط‌دهی عقل و اندیشة افراد به مهارت‌های بالایی دست یافته‌اند.

هنتر می‌گوید: روس‌ها کار شست‌وشوی مغزی را با همان روش شرطی کردن با استفاده از بازتاب فعل که پاولوف روی سگ‌ها انجام می‌داد، روی انسان‌ها انجام می‌دهند.

از سخن هنتر می‌توان به هراس و نگرانی وی از پیشرفت‌های مهم در کار ویژه‌های روانشناسی در اتّحاد جماهیر شوروی پی برد. با این حال، پاسخ هیستریک روانشناسان آمریکایی، در خدمت به پیشرفت پژوهش‌های روانشناختی بود. برای ما دشوار است که بگوییم اگر اسکینر وارد کار در عرصة فنّاوری رفتاری نمی‌شد، پژوهش‌های پاولوف ادامه می‌یافت و به سرانجام می‌رسید. برای پژوهندگان روانشناسی (به خصوص مقوله‌های مربوط به نظریه‌های یادگیری) همواره این دو نام اسکینر و پاولوف) کنار هم می‌آیند. اسکینر که دانشمندی روانشناس و معتقد به مکتب رفتارشناسی در روانشناسی است، نقش پاولوف در بنای این علم جدید را شرح می‌دهد و امکان رفتارسازی انعکاسی جدیدی را به وسیلة بهینه‌سازی و کیفیت‌بخشی يا وفق‌دهی برمی‌شمارد که محصول آنها دانش سایکولوژیک (روانشناسی) کامل است. این دانش مبتنی بر کنش و واکنش (تحریک‌کننده و تحریک‌شونده) است.

در پرتو چنین دانشی، رفتار به طور کامل به منزلة واکنش در برابر هشداردهنده‌ها یا تحریک‌کننده‌ها محسوب می‌شود. سرنوشت جنگ جهانی اوّل موجب اعتماد مجدّد به پاولوف شد. در واقع از آنجا بود که پاولوف به صحنه بازگشت و جزو دانشمندان برتر قلمداد شد. سرانجام یک روز، پس از سال‌ها تلاش و زحمت و سپری کردن زندگانی سخت، پاولوف به «کرملین» دعوت شد تا با لنین مقام اوّل شوروی ملاقات کند.

لنین به گرمی از وی استقبال کرد و از او خواست نتیجة کارهایش را برای وی شرح دهد. مرد اوّل کرملین در هنگام صحبت به پاولوف گفت علاقه‌ای به پژوهش‌های اوّلیه در مورد جهاز هاضمه یا مطالعات او دربارة گردش خون یا عادت ماهانه ندارد؛ ولی به تجربه‌هایی که دربارة شرطی کردن سگ‌ها به دست آورده، علاقه‌مند است.

لنین از پاولوف خواست یک متن خلاصة گویا دربارة تمامی کارهایی که روی سگ‌ها و سایر حیوانات کرده بود، بنویسد؛ امّا با این نگرش که چگونه می‌توان آنها را روی انسان پیاده کرد. همچنین خواست که او تمامی جزئیات مربوط به تحقیقات روی انسان را به دقّت شرح دهد. پاولوف کتابی در 400 صفحه به خطّ خود نوشت و پس از آنکه لنین با دقّت، آن تحقیقات را مطالعه کرد، بار دیگر پاولوف را به حضور پذیرفت و با اشتیاق فراوان به وی گفت: شما انقلاب را نجات دادی و آنچه کشف کرده‌ای، آیندة کمونیسم را در جهان بیمه خواهد کرد. تجربه‌هایی که پاولوف از کار روی انسان و حیوان به دست آورده بود، سکّوی پرتابی بود که کمونیست‌ها از آن به سوی عملیات گستردة مطيع‌سازی اراده‌های آزاد و غلبه بر ارادة حزبی و انقلابی حرکت کردند؛ هرچند که قدیمی‌ها از روش‌های متافیزیک و روانشناسنانه برای مطیع کردن عقل مردم و دگرگون کردن باورهای آنان بهره می‌بردند؛ امّا موضوع جدیدی که در نظر پاولوف برجسته بود؛ اینکه او بیش از هر چیز بر روش‌های فیزیولوژیک تکیه داشت.8

در واقع لنین به خوبی درک کرده بود که روانشناسی، در شکل‌دهی و پردازش رفتارها چه نقشی می‌تواند داشته باشد. تجربه‌های تکان‌دهنده و حیرت‌آور پاولوف برای کمونیست‌های روس، به مثابه کتاب آفرینش بود؛ چون دقیقاً سرویس «کا.گ.ب» بر اساس آنها پژوهش دربارة موضوع شست‌وشوی مغزی را دنبال کرد.

پاولوف دریافته بود که سگ‌ها وقتی در معرض تشنّج‌های آزمایشگاهی یا در موقعیت‌های مشابه قرار می‌گیرند، عکس‌العمل و پاسخ هریک از آنها متفاوت از دیگری است. این تفاوت، بسته به مزاج هر سگ و اختلاف آن با مزاج سگ دیگر است. علاوه بر این، بسته به نوع ژنتیک و نژاد، شیوة معالجة هر سگ با دیگری متفاوت است.

آزمایش‌ها در جریان جنگ جهانی دوم این قاعده را در مورد انسان‌ها ثابت کرد؛ یعنی قاعدة معالجة کسانی که در اثر جنگ، دچار اختلال عصبی موقّت شده بودند یا کسانی که در پی هر بمباران هوایی دچار تشنّج عصبی می‌شدند، بر حسب اختلاف در مزاج‌هایشان دارو داده می‌شد.9 دلیل دیگری برای توافق دربارة کارآمد

بودن کشفیات پاولوف دربارة سگ‌ها و تطبیق آن بر مشکلات روانی انسانی، نتایج نوع معالجة پیشنهادی دربارة انسان‌ها بود.

سارجنت می‌گوید: همان چیزی را در بیمارانی یافته است که پیش‌تر پاولوف دربارة آزمایش روی سگ‌ها یافته بود؛ زیرا میزان داروهای آرام‌بخش ارائه شده به بیماران روانی، ناشی از پیامدهای بمباران‌های هوایی متفاوت است. پس با توجّه به علایق و تعلّقات دینی و سیاسی انسان‌ها، ظرفیت‌های معنوی - فکری آنان را تخمین زد. به عبارت دیگر، بر اساس این تفاوت‌هاست که می‌توان پیش‌بینی کرد یک فرد چه هنگام به درجه‌ای از غضب، ترس، نشئگی یا لذّت می‌رسد. همچنین چگونه می‌توان این حالت را در فرد مورد نظر حفظ یا در صورت امکان تشدید کرد. به اعتقاد سارجنت، تنها در این حالت هیستریک است که می‌توان هرگونه القائی را در مورد افراد مورد نظر انجام داد. بدیهی است این القاپذیری در حالی است که فرد مذکور ممکن نبود در حالت عادّی چنین پذیرشی داشته باشد. البتّه یک احتمال دیگر هم هست، اینکه برخلاف حالت بالا، ممکن است فرد دچار یکی از حالت‌های تعادل، تناقض يا متناقض شدید شود. در این حال، احتمال می‌رود هرگونه امتناع و مقاومت در فرد کاملاً از بین رفته و نسبت به گذشته‌اش بی‌اعتقاد شود.

پاولوف ثابت کرد که توان سگ در برابر تشنّج شدید روانی، به نسبت وضعیت دستگاه عصبی و نیز به نسبت سلامت عمومی‌اش از بین می‌رود؛ ولی به محض آنکه در مغز سگ، حالت ایستایی کامل روی می‌دهد، تغییرات عجیبی در وظایف مغزش بروز می‌کند. در واقع دستگاه عصبی انسان شبیه دستگاه عصبی سگ است؛ به این معنا که در وضعیت تعادل دینامیکی، میان تحریک و ایستایی بازدارنده قرار دارد؛ امّا اگر در معرض تحریک شدید قرار گیرد، به همان حالت‌های تحریک‌پذیری شدید یا ایستایی کاملی می‌رسد که پاولوف شرح داده است. در این صورت مغز به صورت موقّت، از ادای وظایف عادّی ناتوان خواهد شد.

همچنین به نظر می‌رسد همان حالت امتناع بازدارنده که پاولوف در سگ‌های خود دیده بود، در میان مجروحان جنگی و تحت تشنّج شدید نیز تکرار شد. مجروحان دچار چند حالت تسلیم، آرامش، از دست دادن حافظه، از کار افتادگی دست و پا یا فرو رفتن در اغما می‌شدند. پاولوف طیّ آزمایش‌های مکرّر موفّق شد ثابت کند که می‌توان سگ را مثل انسان دچار تغيير احساس کرد؛ یعنی هر کس را که قبلاً دوست داشته، اکنون از او متنفّر شود یا از هر کس که قبلاً متنفّر بوده، اکنون دوستش داشته باشد.10

ادوارد هنتر می‌گوید: نام پاولوف که استاد کارایی‌شناسی اندام‌هاست، با عملیات شست‌وشوی مغزی عجین شده است؛ چون آزمایش‌های پیشرفته و تجربه‌های خوبی روی غرایز و رفتار حیوانات داشته است.

پاولوف در تحقیقاتش بر سیستم علامت‌ها، تأکید و تمرکز زیادی دارد. این سیستم عبارت است از حسّ غریزی هدایت‌شده‌ای که حواس و عقل را به طور مستقیم متأثّر از خود می‌کند. مرحلة سرنوشت‌ساز تحقیقات پاولوف که روی انسان و حيوان صورت انجام گرفت، به اثبات نظریة «عمل انعکاسی شرطی» انجامید که معنایش چنین است: انسان یا حیوان در نتیجة تأثیرگذاری‌های بیرونی، به رفتاری اقدام می‌کند که مورد نظر تحریک‌کنندگان اوست؛ مثل سرازیر شدن آب دهان هنگام دیدن غذا یا هر اثری که مربوط به غذا باشد. پاولوف همچنین نتیجه گرفت که احتمالاً تغییر محیط انسان به تغییر فضای درونی وی می‌انجامد.

در واقع پژوهش‌های پاولوف، مشعل‌هایی بود که فرا راه کمونیست‌ها افروخته می‌شد تا عملیات شست‌وشوی مغزی را توسعه دهند. شست‌وشوی مغزی، موضوع کاملاً جدیدی نبود؛ ولی کمونیست‌ها روش فراگیر و منظّم‌تری برای آن ابداع کرده بودند. آنان در این خصوص، از روش‌هایی فنّی در زمینة روانشناسی همگرایی و همبستگی بهره بردند. حتّی می‌توان با اطمینان گفت که پاولوف در این مرحلة آغازین از پیشرفت روانشناسی، به توصیف دقیق آمیختگی شدید روانشناسی با کنترل کلان پرداخته و ارتباط بین روانشناسی و کاربردهای بزرگتر در زندان‌ها را در قالب فراگیرانه توضیح داده است؛ مانند روش‌های بازجویی برای شکستن مقاومت روانی و بریدن متّهم.

ادوارد سعید می‌گوید: در نظر پاولوف روش بالا در امور اطّلاعاتی به قصد بازی کنترل و مطیع‌سازی دیگران کاربرد دارد. پاولوف می‌گوید: انسان بسیار شبیه سگ است؛ ولی این در واقع آغاز راه است و با وجود اینکه انسان بسیار بالاتر از سگ و موجودی بسیار برتر از اوست، ولی در تحلیل‌های علمی، مانند سگ در نظر گرفته می‌شود. نگرش ابزاری به انسان می‌گوید که انسان سیستمی پیچیده است که رفتارهایش بر اساس اصول و قوانین معلوم، تنظیم شده است؛ هرچند که پیچیدگی‌های انسان هرگز از نوع عادّی نیست.10

در واقع گرسنگی، نقش اصلی را در عملیات شست‌وشوی مغزی ایفا می‌کند؛ چون انسان بدون حالت‌های بیولوژیک معیّن، قادر به ادامة زندگی نیست؛ به ویژه بدن انسان محتاج آن گروه از غذاهایی است که کار ساخت سلّول‌های جسم و نوسازی آنها را انجام می‌دهند. پس در این معنا، از گرسنگی به عنوان یکی از عناصر شست‌وشوی مغزی استفاده می‌شود. از این‌رو، به فرد زندانی مقداری غذا می‌دهند که بتواند زنده بماند؛ نه به مقداری که جسم او طلب می‌کند تا ذهن وی را قادر کند که وظایفش را تا حدّی معیّن انجام دهد.11

در این راستا فقط هنگامی غذا کارایی دارد که فرد از آن محروم باشد؛ مثل وقتی که از شدّت گرسنگی دچار ضعف و لرز شده باشد. برای فهم بیشتر موضوع مثالی دیگر می‌آوریم: اگر بخواهیم کسی نیازمند گرما شود، قطعاً باید کاری کنیم که بیشتر احساس سرما کند. ممکن است نیاز به گرما در کنار احساس سرما شبیه به احساساتی باشد که فرد در گذشته هم تجربه کرده و حالا این وضع تغییری در ارادة او ایجاد نمی‌کند؛ امّا فراموش نکنیم تمایل داشتن به چیزی به معنی احساس آن نیست و صرف احساس موجب نمی‌شود که انسان رفتاری را برای

کسب خواست خود بروز دهد.12

دیدگاه پاولوف در زمینة مطیع‌سازی افراد، به خوبی در آمریکا درک شد و تأثیری ژرف بر پژوهش‌های روانشناسی گذاشت. پس از آنکه رفتارگرایان (به خصوص اسکینر) فرصت بروز یافته و به عنوان صاحبان یک مکتب رفتارشناسی شناخته شدند، نوعی تعدیل در محیط کلّی روانشناسی و رابطة آن با مطیع‌سازی، کنترل و خط‌دهی انجام گرفت و به این ترتیب فنّاوری بیشتری در زمینة سیطره بر رفتار از طریق سیطره بر محيط در دسترس قرار گرفت. به هر حال، از آنجا که توان پژوهشی پاولوف بسیار کارا و سرآمد بود، می‌توان مدّعی شد این تعدیل - یا به عبارت درست‌تر این تغيير - را وی رقم زد.

نتایجی که پاولوف به آن دست یافت، برای متلاشی کردن مقاومت روانی زندانیان کاربردی گسترده یافت. روانشناسان نظامی مدّت‌هاست که معتقدند کارآمدترین روش برای شکستن مقاومت زندانی در بازجویی‌ها، مجبور کردن وی به تحمّل درد است. از همین‌رو زندانیان وادار می‌شوند که مدّت‌ها بایستند و دو پای خود را از هم باز کنند، به جلو خم شوند، سرانگشت‌هایشان را به دیوار تکیه دهند و برای مدّت زیادی در این حالت بمانند. علاوه بر این، بستن چشمان متّهم، جلوگیری از خوابیدن او، تغییر بسیار شدید هوای سلّول و قرار دادن دائم زندانی در معرض نور سفید، از راهکارهای تسریع در شکستن مقاومت است.

نتایج پژوهش‌های روانشناختی در زمینة بازجویی بسیار مثبت بوده است. عدّه‌ای بر این باورند که تکیة اصلی دانش مطیع‌سازی عقل و کنترل و خط‌دهی به اندیشة آدمیان که در زندان‌های اتّحاد جماهیر شوروی اعمال شده است، ناشی از فشار روانی انبوه و کشف نقاط ضعف انسان بوده است. مدّتی که زندانی را در نگرانی دائم نگه می‌دارند، توأمان در معرض چند شگرد دیگر هم قرار می‌گیرد. آنگاه بازجویی از وی آغاز می‌شود. در این وضع امکان دارد زندانی خود به خود بشکند و تا حدّ زیادی از لحاظ روانی دچار مشکل شود. دلیل آن معلوم است؛ او مدّت‌ها در نگرانی به سر برده و دربارة چیزی که باید درباره‌اش اعتراف کند، بسیار فکر کرده و اکنون حالتی از یأس و سرخوردگی به او دست داده است. اغلب اوقات در اثر این ناراحتی‌های طولانی، خود دچار ضعف و سستی می‌شود. او اکنون دست به گریبان نوعی ناتوانی فیزیولوژیک است؛ به گونه‌ای که عقل وی تیره و غیرشفّاف می‌شود و به اصطلاح، آسمان خرد و اندیشه‌اش ابری است و دیگر نمی‌تواند تشخیص دهد که آنچه می‌گوید، بر اساس ارادة او است یا از راه اجبار یا فریب به وی تلقین شده است.

روش شکستن مقاومت زندانی از طریق عملیات روانی یا محرومیت حسّی، هنگام بازجویی و بازپرسی نیز کاربرد داشته است. این شگردها عموماً دربارة زندانیان با اسیران یا جاسوسان دشمن به کار گرفته شده است. پیتر واتسون (۱۹۷۸م.) در کتابش با عنوان «جنگ علیه عقل»، روش رفتارشناسانه‌ای را توصیف می‌کند که توسط پلیس و سرویس‌های امنیتی در بازجویی‌ها به کار رفته است. در این روش، از فنّ شرطی‌سازی و پاسخ‌گیری استفاده می‌شود. به این ترتیب که زندانی بر حسب رفتارش در طول بازجویی، توسط بازجو تنبیه با تشویق می‌شود؛ برای مثال وقتی زندانی دربارة موضوع‌های کلّی برای بازپرس حرف بزند، به وی غذا می‌دهند. به همین کیفیت، ممکن است زندانی [طوری شرطی شود که] دربارة چنین موضوع‌هایی بیش از سایر موضوع‌ها حرف بزند. او در هر بار که چیزی در راستای نظر بازجو بگوید، خواهد شنید: صحيح یا شاهد یکی دیگر از گونه‌های تشویق خواهد بود. به این ترتیب رفته‌رفته زمینة بازجویی محدود و تنگ‌تر می شود و در نتیجه، زندانی از چیزهایی سخن خواهد گفت که بازجو می‌خواهد.

اگر پاولوف بزرگترین فیزیولوژیست روسیه بود که در پیشبرد پژوهش‌های مربوط به مطيع‌سازی انسان‌ها و ارتباط این فن با جنگ سرد مشارکت داشت، اسکینر هم بزرگترین رفتارشناسی بود که در علمی کردن شیوة شکل‌گیری رفتار، کنترل و مطیع‌سازی و خط‌دهی به محیط، مشارکت اصلی را داشت. او در سال ۱۹۳۱م. از

دانشگاه «هاروارد» دکترا گرفت. فرضیة او در رساله‌اش این بود که به روانشناسی باید به عنوان رابطی بین کنش و واکنش، نگریسته شود. بدین ترتیب، اسکینر وجود هرگونه رابطة فیزیولوژیک را - بدان‌گونه که پاولوف معتقد بود - انکار کرد. در سال ۱۹۳۸م. اسکینر کتاب «رفتار موجودات» را نوشت که دربرگیرندة تمامی تحقیقات و اعتقادات علمی وی در آن دوران بود. کوستلر (۱۹۹۷م.) می‌گوید: مهم‌ترین نمود تجربة پیش‌بینی رفتار و هدایت و کنترل آن، شیوة تربیت کبوتران است. در این تجربه، حیوان را به صورت اختیاری به مسیری عادت می‌دهند و کبوتر به شکلی طبیعی و با کمال خرسندی و رضایت و سربلندی، تن به رفتاری می‌دهد که در واقع از او خواسته شده است.

وی بازبینی در نظریة یادگیری را چنین شرح داده است: بر اساس نظریة رفتارشناسی، یادگیری کلّی، از راه آزمون و خطا انجام می‌گیرد. دستیابی به واکنش مورد نظر، به گونه‌ای کاملاً اتّفاقی رخ می‌دهد و بدین ترتیب سوژه به یکی از محرّک‌ها واکنش مناسب نشان می‌دهد. این پاسخ با عکس‌العمل درست، دارای تأثیر تشویق‌کننده یا تقویت‌کننده است؛ آن‌طور که زبان گنگ روانشناسی ملزم است که بگوید: چنانچه تقویت به اندازة کافی قوی یا مکرّر باشد، عکس‌العمل در ذهن نقش می‌بندد و رابطه‌ای بین کنش و واکنش شکل خواهد گرفت.13

اسکینر سخن گیلبرت سلند (۱۹۲۸م.) را اقتباس کرده که می‌گوید: آدمی فرزند شرایط یا فرزند زمان است. حال شما اگر شرایط و محیط ۳۰ کودک از قبایل هوتنتوت «آفریقا» را با ۳۰ کودک از خاندان‌های آریستوکرات «لندن» عوض کنید، آریستوکرات‌ها به هوتنتوت تبدیل و به عکس هوتنتوت‌ها همه به محافظه‌کارانی کوچک تبدیل خواهند شد.

به تعبیر اسکینر، تحلیل از راه تجربه، مسئولیت تعریف رفتار را از انسان مستقل به محیط منتقل می‌کند و سپس این محیط خواهد بود که مسئول تحوّل و پیشرفت نوع بشر و ذخایری است که هر عضو از آحاد بشر کسب می‌کند. اسکینر معتقد است: نیرومندی ما در علم و تکنولوژی نهفته است و ما نیازمندیم که تغییرات وسیعی در رفتار انسان‌ها بدهیم. این کار نیز جز با کمک فیزیولوژی یا بیولوژی میسّر نیست. آنچه ما بدان نیاز داریم، تکنولوژی رفتارسازی است. اکنون ثابت شده که می‌توان بر محیط تأثیرگذار بود و آن را دست‌خوش اهداف خاص کرد.

حلّ مشکلات رفتاری در جهان امروز بدون شک، پیچیده‌تر از شکافتن اتم است. دانشمند رفتارشناس، محدود و محصور به جدول‌های تقویت‌کنندة رفتاری نخواهد شد که به صورت ناگهانی در طبیعت رخ می‌دهد؛ بلکه اقدام به ساخت مجموعه‌ای بزرگ از جدول‌ها می‌کند که البتّه بروز برخی از آنها تصادفی نیست. دستیابی به شرایط و اوضاع و احوال دلخواه، ممکن است و هنگامی که ما رابطة بين رفتار و محیط را درک کنیم، راه‌های جدید را نیز برای تغییر رفتار کشف خواهیم کرد.

اکنون که سرفصل‌های این فنّاوری معلوم شده و مأموریت را همچنین توصیف کرده‌اند، رفتاری در پیش رو داریم که باید به وجود آید یا اصلاح شود. بر این اساس، باید شرایط و موقعیت‌های مناسب فراهم شود و این کار نیز باید به شکل برنامه‌ریزی شده و پیاپی باشد. این فنّاوری بسیار موفّقیت‌آمیز بوده است؛ چون توانسته رفتار مورد نظر را با سهولت نسبی تعریف و تبیین کند و توانسته شرایط و موقعیت‌های مناسبی را بسازد (؛ مثل سرپرستی کودکان و مدارس، هدایت و مدیریت افراد معلول و نیز ادارة آسایشگاه‌های روانی)؛ امّا همان اصول، اکنون برای تهیّة موادّ آموزشی در تمام سطوح در حال اجراست. این اصول در معالجه‌های روانی فراتر از مسائل مدیریتی و در توان‌بخشی و مدیریت صنعتی و طرّاحی شهرها و بسیاری دیگر از عرصه‌های رفتار انسانی کاربرد دارد. بدیهی است روش‌های متنوّعی هم برای اصلاح رفتاری با فرمول‌های فراوان و گوناگون هست؛ ولی همگی بر یک نکتة اصلی توافق دارند: تغییر رفتار به شرطی میسّر است که شرایط به وجودآورندة آن رفتار، تغییر کند. حال سؤال اینجاست که آیا امکان دارد محیط را به اندازه‌ای تغییر داد که انسان قربانی آن (تغییر) شود؟

پی‌نوشت‌ها: