یهود شناخت (7) :علل مغضوب شدن یهود

سهیلا جلالی کندری

ترک امر به معروف و نهی از منکر

با امر به معروف و نهی از منکر، راستی‌ها و نیکی‌ها شناخته شده، گسترش می‌یابد و فحشا معرفی شده و با روشنگری دربارة زشتی و فرجام آن، از جامعه رخت برمی‌بندد. پیامبرانی که منتشران پاکی، قداست و نیکی گستری در جامعه بودند، بی‌گمان امر به معروف و نهی از منکر سرلوحة آموزه‌های آنان بود. بدون شک موسی(ع) نیز چنین کرده است: زیرا اوّلاً، دین یهود نیز دین الهی بوده است؛ ثانیاً، بنی‌اسرائیل از «مصر» به قصد اسکان در سرزمین مقدّس، کوچ داده شدند، و موسی(ع) به يوشع، که جانشین او بود، فرمان داد رهبری بنی‌اسرائیل را در جهاد برای تصرّف سرزمین مقدّس به عهده گیرد. بنابراین، چون دین یهود دینی است که موسی(ع) قصد داشت بر اساس آن جامعه را رهبری کند و بعدها نیز حکومتی براساس آن تشکیل شد، باید در آن جامعه امر به معروف و نهی از منکر صورت گیرد تا همگان با معروف خو گیرند و به انجام آن تشویق شوند و اعمال زشت حرمت داشته، مرتکبین آن نهی شوند؛ زیرا در غیر این صورت به تدریج، اعمال ناپسند حرمت خود را از دست داده، در جامعه شایع می‌شوند و هر منکر با منکری دیگر تعقیب می‌شود و در نتیجه، اساس دین به خطر خواهد افتاد.

توبيخ احبار يهود

به علّت ترک نهی از منکرخداوند در سورة «مائده» پس از ذکر برخی از منکراتی که بنی‌اسرائیل مرتکب می‌شدند، احبار و علمای یهود را توبیخ کرده، می‌فرماید:

«لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ؛1

خداپرستان و دانشمندان، آنان را از گفتار بد و حرام‌خوارگی باز نمی‌دارند. چه بدکارهایی مرتکب می‌شوند.»

«لَوْلَا» برای تحضیض و توبیخ است. مقصود از «الرَّبَّانِيُّونَ» علمای نصارا و مقصود از «الْأَحْبَارُ» علمای یهود می باشد.2 در این آیه خداوند دانشمندان اهل کتاب را به دلیل کوتاهی در نهی از منکر توبیخ نموده است و کار آنان را با جملة «لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ» توصیف می‌نماید؛ در حالی‌که در توبيخ فاعلان منکر فرمود: «لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ».3 این نشان می‌دهد ترک نهی از منکر، کاری به مراتب بدتر از ارتکاب منکر است؛ زیرا اگر کار از روی قصد انجام شود، به آن عمل گویند و اگر آن عمل در فرد راسخ شده و ملکه گردد، صنع نامیده می‌شود. پس خداوند جرم عاملان منکر را عمل نامید؛ زیرا گناهی بود که در نفوس آنان رسوخ نکرده بود؛ ولی گناه تارکین نهی از منکر را صنع نامید؛ زیرا این گناه در دلشان رسوخ پیدا کرده بود.4 به این ترتیب این آیه گناه ترک نهی از منکر را از گناه کسی که مرتکب منکر می‌شود، بیشتر دانسته است.

نمونة دیگر: تر ک امر به معروف و نهی از منکر زمینة نزول عذاب

در سورة «اعراف» در تبیین کار اصحاب سبت و شکستن حریم الهی از سوی آنان با سه گروه از مردم مواجه می‌شویم:

1. عدّة بسیاری که مرتکب خطا و گناه شدند؛

۲. عدّة کمی که مؤمن و خداترس بودند و نه تنها خود مرتکب منکر نشدند؛ بلکه گروه گنهکار را نیز نهی کردند؛

۳. عدّه‌ای که خود مرتکب منکر نشدند؛ ولی نه تنها نسبت به گنهکاران بی‌تفاوت بودند و آنان را نصیحت و ارشاد نکردند، بلکه حتّی به گروه دوم ایراد گرفتند و کار آنها را بیهوده دانستند.5

قرآن عاقبت اینان را چنین بیان می‌کند:

«فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئينَ؛6

چون اندرزی را که به آنها داده شده بود فراموش کردند، آنان را که از بدی پرهیز می‌کردند، نجات دادیم و گنهکاران را به سبب گناهشان به عذابی سخت فرو گرفتیم و چون از ترک چیزی که از آن منعشان کرده بودند، سرپیچی کردند، گفتیم: بوزینگانی مطرود شوید.»

این آیه عاقبت گنهکاران را عذاب شدید و مسخ شدن به صورت میمون ذکر و تصریح شده است که گروهی که نهی از منکر می‌کردند، نجات یافتند؛ ولی در مورد گروه سوم سخنی نگفته است. دربارة عاقبت و سرانجام این گروه، بین مفسّران اختلاف نظر وجود دارد.7

الف. برخی معتقدند این گروه جزو نجات‌یافتگان بودند؛ چون این گروه نیز کار گنهکاران را نمی‌پسندیدند و معتقد بودند آنها یا در دنیا هلاک خواهند شد یا در آخرت معذّب خواهند گشت؛ ولی چون گمان می‌کردند نهی آنان مؤثر واقع نمی‌شود، به این کار مبادرت نکردند.

ب. گروهی دیگر معتقدند این افراد نیز هلاک شدند.

ج. گروهی از سرنوشت این افراد اظهار بی‌اطّلاعی می‌کنند و معتقدند قرآن این مطلب را بیان نکرده است.

نصیحت‌کنندگان دو علّت برای کار خود ذکر می‌کنند:

1. «مَعْذِرَةً إِلى‏ رَبِّكُمْ؛8 تا در پیشگاه پروردگارتان معذور باشیم.»

۲. «لعَلَّهُمْ يَتَّقُون؛9 شاید این نصیحت در دل گنهکاران مؤثّر افتد.» مفهوم این سخن این است که حتّی اگر احتمال تأثير هم ندهند، نباید از پند و اندرز خودداری نمایند؛ زیرا حتّی در صورت نفي علّت دوم، علّت اوّل پابرجاست. این سخن، مخالف نظر بسیاری است که شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را احتمال تأثیر آن می‌دانند. باید توجّه داشت که بیان حقایق و وظایف الهی، حتّی بدون احتمال تأثیر نیز واجب است؛ زیرا اگر حکم خدا گفته نشود و از گناه انتقاد نگردد، کم کم حرمت آن به دست فراموشی سپرده می‌شود و بدعت‌ها جان می‌گیرند و سکوت دیگران دلیل بر رضایت و موافقت محسوب می‌شود. در این‌گونه موارد واجب است حکم پروردگار آشکارا گفته شود؛ هر چند اثری در گنهکاران نداشته باشد.

این نکته نیز شایان توجّه است که ناهیان منکر گفتند: «مَعْذِرَةً إِلى‏ رَبِّكُمْ‏»؛ یعنی ما می‌خواهیم در پیشگاه پروردگارتان معذور باشیم. گویا به این مطلب اشاره می‌کنند که شما هم در پیشگاه خدا مسئول هستيد و این وظیفه تنها وظیفة ما نیست. با این برداشت گروه ساکنان و بی‌طرفان هم، به سبب نهی از منکر، جزو هلاک‌شدگان قرار می‌گیرند. این مسئله را روایتی از امام صادق(ع) تأیید می‌کند.10 البتّه ممکن است کیفر دو گروه گنهکار و بی‌طرف یکسان نباشد.

پی‌نوشت‌ها: