یک قنوت ستایش: گشت و گذاری در بوستان صلوات

مهدی علوی

از امام صادق(ع) چنین روایت شده که فرمودند:

«هرگاه پیامبر اکرم(ص) را یاد کردید، پس بر او بسیار صلوات بفرستید؛ زیرا هرکس یک بار بر نبیّ اکرم(ص) صلوات فرستد، خداوند همراه با هزار صف از فرشتگان بر او هزار صلوات می‌فرستند و هیچ مخلوقی از مخلوقات خدا باقی نمی‌ماند؛ مگر اینکه به خاطر صلوات خدا و ملائکه، بر این شخص صلوات می‌فرستد و جز انسان‌های جاهل و مغرور از این فضیلت بزرگ و ثواب سترگ رویگردان نمی‌شود و خدا و رسولش از آنان بیزار هستند.»1

برخی از نکات این حدیث شریف

1. نباید نسبت به یاد و ذکر و نام حضرت نبیّ اکرم(ص) بی‌تفاوت بود و هرگاه نام ایشان به میان می‌آید، باید حتماً بر حضرتش درود و صلوات فرستاد؛ آن هم نه یک صلوات؛ بلکه بسی بیشتر از آن.

2. صلوات بر نبیّ اکرم(ص) حتّی یک بار آن، در همة زمین و زمان و در عمق و فراز عالم تأثیر می‌گذارد؛ به طوری که همة مخلوقات بر چنین شخصی که صلوات فرستاده، درود و صلوات می‌فرستند.

3. از ثوابی چنین عظیم، برای یک صلوات، نباید اظهار شگفتی کرد؛ زیرا یک صلوات از سوی یک انسان آگاه و مسئولیت‌پذیر، با صلوات ملکوتیان و فرشتگان و بلکه بالاتر از آن، با صلوات خود حضرت حق، همراه می‌گردد و مثل قطره‌ای در دریا، حکم دریا را پیدا می‌کند.

4. چنین فعل و انفعالات عظیم و مبارکی، تأثیر زیادی در مسیر سلوک و زندگی یک انسان و هدایت و سعادت او دارد. روشن است اگر کسی نسبت به عامل هدایت، سعادت و تعالی خود بی‌اعتنا و بی‌تفاوت باشد، در واقع نسبت به سعادت و سرنوشت خود بی‌اعتنایی کرده و چنین انسانی، بی‌تردید جاهل و مغرور محسوب می‌شود.

5. دلیل دیگر بر جهالت و غرور چنینی شخصی، این است که بی‌اعتنایی به اوّل‌شخصیت عالم موجود، یعنی نبیّ اکرم(ص) در واقع بی‌تفاوتی نسبت به خود خدای متعال و عالم ملکوت و تمام ملکوتیان است که همة آنها بر حضرت ختم رسالت(ص) درود و صلوات می‌فرستند و این بی‌تفاوتی، دلیل بر جهالت و رذالت شخصی است که از صلوات فرستادن اعراض می‌کند.

6. باز دلیل دیگر این است که اگر کسی از هزار صلوات خدا و هزار صف از ملائکه روی بگرداند، حقیقتاً نشان از جهالت و عدم فهم او دارد؛

7. این حدیث نشان می‌دهد که جریان عالم هستی، همه به قلّة انسانیت، یعنی حضرت ختمی‌مآب(ص) بر ایشان معطوف است و کسی که از این جهان‌بینی روی می‌گرداند و صلوات نمی‌فرستد، در واقع در جهت مخالف این حرکت کلّی و تکاملی عالم کوشیده است و روشن است که حرکت در جهت عکس تمام هستی، جز نشان از جهالت و غرور ندارد.

8. نکتة قابل توجّه دیگر این است که اکثر صلوات‌ها و درودهای خداوند و ملائکه بر کسی است که صلوات می‌فرستد. بدیهی است که وقتی صلوات‌های بیکران خدا و هزار صف از ملائکه نثار انسان می‌گردد، دیگر نباید از آشوب‌ها استبعاد کرد.

9. این حدیث نشان می‌دهد که تمام کائنات و مخلوقات، زنده‌اند و شعور دارند و نسبت به هرکس که به انسان‌های کامل و معصومان(ع) درود می‌فرستد، عکس‌العمل نشان می‌دهند و به او صلوات می‌فرستند.

10. اگر عدم صلوات، نشانگر جهل و غرور است، پس صلوات فرستادن، بیانگر علم و معرفت و خضوع و خشوع در مقابل خدا و اولیای خداست و روشن است هرکس در مقابل حضرت حق و اولیای بزرگ، معرفت، خضوع و خشوع نشان دهد، زمینة افاضة فیض‌ و عنایات الهی و ملکوتیان را برای خود آماده کرده است.

گشت و گذاری در بوستان صلوات

شاید تلقّی بسیاری از صلوات، عملی معمولی و کم اهمّیت باشد؛ امّا شناخت والای خدای متعال، نبیّ اکرم(ص)، ملائکة مقرّب الهی و جهان آفرینش و نیز معرفت متعالی انسان به خویشتن، این نگاه نغز و رفیع را به او ارزانی می‌دارد که صلوات، یک حقیقت والا، گران‌سنگ در عالم و یک عامل سرنوشت‌ساز و راهبردی است و می‌تواند فرد، جامعه و امّت را در مسیر هدایت و سعادت قرار دهد و آنان را در برترین مراتب رشد و تعالی، پیش برد.

بسته به اینکه ما صلوات را چگونه بشناسیم، تلقّی و برداشتمان از آن نیز متفاوت خواهد بود.

یکی از راه‌های شناخت صلوات‌، ثواب‌های شگفت‌انگیز آن در روایات است. راه دیگر، آثار و برکات این ذکر گرانبار است و راه بعدی، هشدارهایی است که دربارة بی‌اعتنایی به صلوات و درود و ستایش نفرستادن بر نبیّ مکرّم اسلام(ص) هنگام شنیدن نام مبارک آن حضرت در احادیث بیان گشته است.

معنا و محتوای منیع و بلند صلوات نیز راه دیگر است. ابعاد گوناگون و متنوّعی که در مسئلة صلوات وجود دارد و به بیش از یکصد مورد می‌رسد هم نگاه دیگری در این ساحت است؛ امّا داستان‌ها و فضیلت‌هایی که در مورد این ذکر بس گران در تاریخ و روایات آمده نیز خود، ماجرای دیگری است که می‌توان از هریک از آنها، به حقایق و معارف بلندی از صلوات، دست یافت.

یک قنوت ستایش، کنکاشی در این زمینه برای نیل به برخی از این حقایق و معارف است که در هر شماره و در قالب نکته‌ها و پیام‌های صلوات به خوانندگان گرامی و فهیم تقدیم می‌گردد.

تأکید بر اهمّیت و جایگاه صلوات، در نخستین شماره، از آن حکایت دارد که این ذکر، از سویی به خداشناسی و از سوی دیگر به خودشناسی و نیز پیامبرشناسی و امام‌شناسی ارتباط می‌باید به و نکات زیر، اشارت به برخی از مراتب مزبور است.

صلوات و خداشناسی

آیة صلوات (آیة 32 سورة «احزاب») به ما گوشزد می‌کند که فرستادن درود و صلوات بر نبیّ گرامی اسلام(ص)، یک تعامل بسیار والا و دائمی از سوی خداوند بر آن حضرت است؛ زیرا می‌فرماید:

«خدا و فرشتگانش همواره بر نبیّ گرامی(ص) درود و ستایش نثار می‌کنند.»

فعل مضارع «يصلّون» تأکید می‌ورزد که خداوند همواره و در هر لحظه، درودی بی‌پایان و بیکران بر وجود نازنین پیامبر(ص) ارزانی می‌دارد. (البتّه صلوات دائمی ملائکه نیز در کنار صلوات حضرت حق، یا در پی آن، در آیة صلوات نهفته است که باید در مجالی دیگر به آن پرداخت.)

شهادت بر یگانگی و توحید الهی نیز، کار دائم حضرت حق است که در آیة ۱۸ سورة «آل‌عمران» بدان اشارت رفته است. مقایسه و انضمام این دو آیت گران‌قدر با یکدیگر، به ما می‌فهماند که صلوات و توحید (ذکر مبارک «اللّهم صل علی محمد و آل‌محمّد» و «لا اله الا الله»2 در ارزیابی و در سرنوشت انسان‌ها در کنار یکدیگر، بسیار مؤثّر و تعیین‌کننده است.

به هر روی، آیة صلوات است که به ما گوشزد می‌کند خداوند نسبت به نبیّ گرامی خویش(ص) صلوات‌آفرین و دائم الصلوات است و صلوات او برایشان، هیچگاه قطع نمی‌گردد؟ و اگر کسی بخواهد به خدای خویش تأسّی نماید، او نیز باید - به

تناسب حیات معنوی و ایمان و امکان و توان خود، دائم الصوات یا حدّاقل کثیر الصلوات باشد و به امر شریف و بلندمرتبت «تخلّقوا باخلاق الله» عمل کند.3

تردیدی نیست که اگر کسی خود را به یک خصلت الهی متخلّق سازد و حقیقتاً یک خلق ربوبی در وجودش شکل بگیرد، از وادی حقیقت و صراط مستقیم حضرت حق دور نخواهد بود و در مسیر هدایت و سعادت گام بر خواهد داشت.

صلوات و پیامبر و امام‌شناسی

همچنین آیة صلوات این معرفت را بر لوح جان انسان می‌نگارد که وجود مبارک پیامبر و امام معصوم(ع) از ظرفیتی کامل، همچون دریایی بی‌ساحل برخوردار است؛ زیرا همواره آن وجود مقدّس، ظرف صلوات بی‌پایان خداوند و ملائکه است. در اینجا از این نکات و معارف بسیاری که وجود دارد، به ذکر سه نکته اکتفا می‌کنیم:

اوّل. آیة صلوات، آل‌محمّد(ع) را علاوه بر نبیّ گرامی اسلام(ص) در بر می‌گیرد؛ زیرا ایشان به نصّ آیة «مباهله» و آیة ۶۱ سورة آل‌عمران، نفس پیامبر و جان آن حضرت(ص) هستند و دستور خود آن حضرت است که فرموده‌اند:

«بر من صلوات ابتر نفرستید؛ همواره در صلوات خود بگوید: «اللّهم صل علی محمّد و آل‌محمّد.» [یعنی آل‌محمّد را نیز ذکر کنید.]4

پس بعد از نبیّ مکرم اسلام(ص) نیز در هر زمان یک وجود مبارک با ظرفیتی بیکران لازم است که ظرف صلوات‌های مستمرّ خدا و فرشتگان و در واقع واسطة فیض حضرت حق در این عالم قرار گیرد.

دوم. این ظرفیت بیکران و مظروف بی‌پایان، جایگاهی اساسی در ساختار عالم دارد و آن، ادارة امور تکوینی و تشریعی خداوند در جهان و به اذن ربوبی است.

در واقع، معصوم(ع) با یک دست از حضرت حق فیض می‌گیرد و با دست دیگر به انسان هم ‌می‌رساند و این، یک ساختار حکیمانه از سوی خدای متعال است.

سوم. امّا مسئله به اینجا ختم نمی‌شود. ما نیز باید به گونه‌ای در این ساختار جای خود را پیدا کنم. ظرفیت‌سازی در خود و جامعه، یکی از پیام‌های این آیه به ماست؛ اوّلاً باید دل و جان و شخصیت خویش را آماده و قابل اخذ برای فیض صلوات رسول(ص) نماییم و ثانیاً با گسترش تبلیغ فرهنگ و مکتب آل‌محمّد(ع)، ظرفیت پذیرش ولایت و امامت ایشان را هر چه بیشتر در جامعه افزایش دهیم و خصوصاً زمینه‌ها را برای ظهور امام عصر - ارواحنا فداه - آماده سازیم.

اینها همه برای رشد و تعالی فرد و با هم بسیار موثّر است. بر این اساس، مشاهده می‌شود که بحث از صلوات، یک بحث مبنایی، اصولی و راهبردی برای ماست. در این زمینه، سخن بسیار است و شاید در آینده از آن بیشتر بگوییم.

صلوات و خودشناسی

در مطلب پیشین، به این بحث نیز اشاراتی تقدیم گردید. آیة صلوات تذکّر می‌دهد که انسان نیز ظرفیتی بیکران (متناسب با حدود وجودی ما) دارد و می‌تواند اوّلاً با تأسّی به پیامبر و امام معصوم(ع)، وجود و و شخصیت خویش را رشد و گسترش دهد و به لحاظ معنوی و انسانی بزرگ و بزرگتر شود و ثانیاً با امتثال امر الهی در آیة صلوات که می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیما» با ورود به ساحت صلوات و تسلیم در برابر پیامبر و امام معصوم(ع)، به وادی ایمان، معنویت و انسانیت، هر چه بیشتر نزدیک گردد و در مسیر تحقّق هدف آفرینش خویش گام نهد.

آیة صلوات متذکّر می‌شود: ای مؤمن! تو نیز می‌توانی به قدر خود، واسطة فیض قرار گیری و آن، با اخذ فیض از وجود مقدّس پیامبر(ص) و امام(ع) و فیض رساندن به جان خویش و به دیگران امکان‌پذیر است.

«یک قنوت ستایش» روزنه‌ای به این فضای نورانی است و به خواست خدای متعال در هر شماره، اشاراتی در این زمینه خواهد داشت.

پی‌نوشت‌ها: