ضرورت گفت‌وگو از امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

اگرچه به مصداق عبارت «العاقل یکفیه الاشارة» برای اهل اشارت سخن حضرت امیرالمؤمنین(ع) در کشف ضرورت گفت‌وگو از امام، کفایت می‌کند، امَا ضروری به نظر می‌رسد این موضوع پیش از آنکه معطوف به ضرورت بسط و توسعة این گفت‌وگو در عصر حاضر و میان انسان معاصر باشد - هم آنان که به هزاران بلا مبتلایند - چنان‌که ذکر آن رفت، معطوف به موضوع امامت حقّه در هر عصر و زمان، تنظیم مناسبات و معاملات خرد و کلان مسلمانان در جمیع حوزه‌های فرهنگی و تمدّنی واسپس رحلت حضرت خاتم الانبیاء(ص) تا به «یوم الوقت المعلوم»،1 یعنی ظهور حضرت موعود و آغاز امامت و خلافت ایشان است؛ همان امری که در «حجّة‌الوداع»، رسول مکرّم اسلام(ص)، بیان و تبیین و تشریح دقایق مربوط به آن را در تکلیف خویش آورده و ضمن اعلام حکم خداوند متعال فرمودند:

«... وظیفة خود را در آنچه وحی شده، به انجام می‌رسانم؛ مبادا که از سوی او (خداوند متعال) عذابی فرود آید که کسی را یارای دور ساختن آن از من نباشد؛ هر چند توانش بسیار و دوستی‌اش [با من] خالص باشد.

معبودی جز او نیست؛ چرا که اعلام فرموده اگر آنچه [دربارة علی(ع)] نازل کرده به مردم نرسانم، وظیفة رسالتش را انجام نداده‌ام و خداوند تبارک و تعالی امنیت از [آزار] مردم را برایم تضمین کرده و البتّه که بسنده و بخشنده است.»2

پس آنگاه خداوند چنین به من وحی فرستاد:

«به نام خداوند رحمان و رحیم. ای فرستادة ما! آنچه از سوی پروردگارت دربارة علی و خلافت او بر تو فرود آمده، بر مردم ابلاغ کن؛ وگرنه رسالت خداوندی را به انجام نرسانده‌ای و او تو را از آسیب مردمان نگاه می‌دارد.»

هان مردمان! در تبلیغ آنچه بر من فرود آمده، کوتاهی نکرده‌ام و حال برایتان سبب نزول آیه را بیان می‌کنم: همانا جرئیل سه مرتبه بر من فرود آمد از سوی سلام، پروردگارم - که تنها او سلام است - فرمانی آورد که در این مکان به پاخیزم و به هر سفید و سیاهی اعلام کنم که علی ابن ابی‌طالب(ع)، برادر، وصی و جانشین من در میان امّت و امام پس از من بوده، جایگاه او نسبت به من، بسان هارون نسبت به موسی است؛ ولیکن پیامبری پس از من نخواهد بود. او (علی) صاحب اختیارتان پس از خدا و رسول است.

و پروردگارم آیه‌ای بر من نازل فرموده که «همانا ولی، صاحب اختیار و سرپرست شما، خدا و پیامبر او مؤمنانی هستند که نماز به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌پردازند.» هرآینه علی بن ابی‌طالب نماز به پا داشته و در رکوع، زکات پرداخته و پیوسته خداخواه است.»3

جعل امام و مدنی الطّبع بودن انسان

موضوع جعل امام در روز غدیر مسبوق به سابقة جعل خلیفه در زمین بود؛ همان‌گونه که خداوند متعال در صبحگاه آفرینش و به وقت برپا کردن بساط خلق آدم(ع) در جمع فرشتگان فرموده بود:

«إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَة؛4

می‌خواهم در زمین خلیفه‌ای جعل کنم.»

از آن روز، زمین زیستگاه، پرورشگاه و مکان صعود دیگربار فرزندان آدمی پس از واقعة هبوط آدم(ع) شد؛ با قواعد و ادبیات مخصوص به خود در عالم مُلکی؛ آن هم در زیستی جمعی؛ حسب مدنی بالطّبع بودن انسان در ادبیات فلاسفه.5

در اصطلاح فلاسفة اسلامی، «مدنی» منسوب به مدینه (شهر) و کنایه از اجتماع بشری است.6

حضور اجتماعی در گسترة زمین، طلب جان آدمی و فطری اوست. مبادا که روح نازله از نیستان وجود7 (عالم روحانی، مرتبة پیش از وجود مادّی) در کالبد انسان در وحشت زمین، تاب نیاورد. همچنین می‌بایست نیاز چندوجهی او پاسخ بیابد و مرغ جانش مستعدّ صعود دیگر بار به آستان قرب خداوندی شود.

تشکیل این حیات جمعی، ضرورتاً تنظیم، ترتیب و سامان یافتن مناسبات و معاملات را می‌طلبید؛ به گونه‌ای که آدمی در اثر جهل به موضوعات، روی به توحّش نیاورده و در معاشرت با جماد و نبات و حیوان، خوی انسانی و طبع الهی را از دست ندهد و با همزاد‌پنداری با همة آنچه که دون شأن الهی و انسانی‌اش است، زمینگیر نشود و این‌همه، ممکن نبود؛ الّا با حضور خلیفه‌ای حاضر که در زبان دین، به عنوان امام و خلیفة الهی خوانده شده است و در یوم الغدیر، در هنگامه‌ای که پیامبر اکرم(ص) در مقام خاتم الانبیایی مکلّف بود، پیش از فوت شدن فرصت، بی‌ترس و واهمه از مردم و با پشتیبانی حضرت حق، خلیفة منصوب و معصوم را معرّفی کرده و بر مسند امامت مسلمانان بگمارد تا کاروان امّت بر صراط مستقیم، حیات پس از رسول مکرّم(ص) را تداوم بخشیده، به سر منزل مقصود رهنمون شود.

خلیفه‌الله ضرورتاً می‌بایست واجد عموم شئونات حق‌تعالی باشد و نیز، فراتر از سایر مخلوقات و اشرف ایشان، حسب وسعت وجودی، علم الهی و اختیاراتی که به عنوان حجّت الله و امام هدایت از سوی حضرت حق به ایشان اعطا شده، این چنین شخصی منصوب و مأمور می‌شد تا چون مصابیح روشن، پرده‌های تاریک جهل و جهالت را دریده و مردمان را به اذن الله بر صراط مستقیم مستقر و راهنمایی فرماید تا از راه به بیراهه نغلطند و ضلالت آنها را به چاه ویل مذلّت نکشد و از شاخة حیات ساقط نگرداند.

در عبارتی ساده، خلیفه‌الله، در ظاهر چونان سایر مردم بود، در هیئت بشری؛ چنان که رسول مکرّم(ص) فرموده بود:

«إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُم‏؛8

همانا من بشری همانند شما هستم...»

و البتّه چونان سایر مردم نبود، در هیئت الهی.

از این رو ضرورتاً می‌بایست معرّفی شده و منصوب گردد و البتّه نه توسط همان مردم که در احتیاج به هدایت، هر یک فقیرتر از دیگری بودند؛ بلکه توسط نبیّ‌ای صاحب خبر و رسولی صاحب رسالت؛ چون حضرت رسول اکرم(ص) که به ایشان وحی می‌شد:

«قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی‏ إِلَی‏؛9

بگو همانا من بشری همچون شمایم؛ جز اینکه به من وحی می‌شود...»

اعلام رسمی ولایت و امامت دوازده امام(ع)

حسب رفعت مقام امام منصوب حضرت حق از یک‌سو و ناتوانی مردم از درک و شناخت آن وسعت وجودی و بلندای مقام ایشان از سوی دیگ بود که ضرورتاً پیامبر مکرّم(ص) مأمور به ابلاغ و انتصاب ایشان- به نیابت حضرت خداوندی- بود. از این‌رو و پس از مقدّمات لازم در واقعة شریف غدیر خم فرمودند:

«هان ای مردمان! بدانید این آیه دربارة او (علی) است. ژرفای آن را فهم کنید و بدانید که خداوند او را برایتان صاحب اختیار و امام قرار داده است. پیروی او را بر مهاجران و انصار و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می‌کنند و بر صحرانشینان و شهروندان و بر عجم و عرب و آزاد و برده و بر کوچک و بزرگ و سفید و سیاه و بر هر یکتاپرست، لازم شمرده است.»10

اشارات رسول الله(ص) و بیان مفاهیم پیش‌گفته، تمامی مرزهای اعتباری در همة زمان‌ها و مکان‌ها را درمی‌نوردد تا به همان سان که خداوند جلّ و علا آن حضرت را به عنوان خاتم الانبیاء معرّفی نموده است، امامان منصوب نیز به عنوان خاتم الاوصیاء معرّفی شوند؛ برای همة اقوام در همة اعصار و به هر رنگ و نژاد، خواه بیابانگرد و خواه شهرنشین.

پس از این، حضرت مقام امامت و وصایت را توسعه داده و امتداد آن را در میان دوازده تن از فرزندان و نوادگان امام علی(ع) اعلام می‌فرمایند تا رشتة هدایت از هم گسسته نشده و امر هدایت مردم پس از آخرین وصی، به تأسیس دولت کریمه و قیامت کبرا منتهی شود.

«[هشدار که] اجرای فرمان و گفتار او لازم و امرش نافذ است. ناسازگارش رانده، پیرو و باورکننده‌اش در مهر و شفقت است. هر آینه خداوند او و شنوایان سخن او و پیروان راهش را آمرزیده است.11

هان ای مردمان!

آخرین بار است که در این اجتماع به پا ایستاده‌ام. پس بشنوید و فرمان حق را گردن گذارید؛ چرا که خداوند عزّ و جلّ صاحب اختیار و ولیّ و معبود شماست و پس از خداوند، ولیّ شما، فرستاده و پیامبر اوست که اکنون در برابر شماست و با شما سخن می‌گوید و پس از من، به فرمان پروردگار، علی ولیّ و صاحب اختیار و امام شماست. آنگاه امامت در فرزندان من از نسل علی(ع) خواهد بود. این قانون تا برپایی رستاخیز که خدا و رسول او را دیدار کنید، دوام دارد.»12

رسول خدا(ص) در ضمن خطبة غدیر، به برخی از شئونات امام اشاره فرموده و از ایشان به عنوان حجج الهی و واجد ولایت تشریعی یاد می‌کنند تا مبادا مردم در اطاعت، امر شریعت و احکام فردی را از مرجعی و امر معاملات و مناسبات مدنی را از سایر مراجع غیرمعصوم اخذ کنند و در اختلاط و امتزاج آراء و اهواء, به گمراهی و التقاط مبتلا شوند.

«حلال و روا نیست؛ مگر آنچه خدا و رسول او و امامان روا دانند و حرام نیست؛ مگر آنچه آنان ناروا دانند. خداوند عزّوجلّ حلال و حرام را برای من بیان فرموده و آنچه پروردگارم از کتاب خویش حلال و حرامش را به من آموخته، در اختیار علی(ع) نهاده‌ام.»13

اعلام الی‌الابد بودن امر و نهی امامان و احکام صادره از سوی ایشان، به خاتمیت دین اسلام، جامعیت آن و ابدی بودنش به مثابه دین کامل، معنی می‌بخشد.

«هان ای مردمان!

همانا علی و پاکان از فرزندانم از نسل او، یادگار گران‌سنگ کوچکترند و قرآن یادگار گران‌سنگ بزرگتر. هریک از این دو از دیگر همراه خود خبر می‌دهد و با آن سازگار است. آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا در حوض کوثر بر من وارد شوند.»14

دیگر بار، رسول الله(ص) به گوش جمیع حاضران در کنار غدیر و پس از آن جمیع شنوندگان، الی الابد بودن فرمان را اعلام فرموده و خود را تنها مأمور ابلاغ حکم خداوند معرّفی می‌کنند و اتمام حجّت را تکلیف خویش می‌شناسند.

«هشدار که من وظیفة خود را ادا کردم. هشدار که من آنچه بر عهده‌ام بود، ابلاغ کردم و به گوشتان رساندم و روشن نمودم. بدانید که این سخن خدا بود و من از سوی او سخن گفتم. هشدار که هرگز به جز این برادرم، کسی نباید امیرالمؤمنین خوانده شود. هشدار که

پس از من، امارت مؤمنان برای کسی جز او روا نباشد.»

سپس فرمودند: «مردمان! کیست سزاوارتر از شما به شما؟»

گفتند: خدا و پیامبر او!

سپس فرمودند:

«آگاه باشید! آن که من سرپرست اویم، پس این علی سرپرست اوست! خداوندا! دوست بدار آن را که سرپرستی او را بپذیرد و دشمن بدار هر آن کس که او را دشمن بدارد و یاری کن یار او و تنها گذار آن کسی را که او را تنها بگذارد.»15

بلند کردن دست، اعلام افضلیت و اشرفیت

بلند کردن دست ولیّ الله در پیش چشم حاضران و غایبان، افشای افضیلت، اولویت و سرانجام اشرفیت ایشان است، در مقایسه با خلق روزگار و اگر دانسته شود، این عمل از سوی شخص عالی‌مقامی چون رسول خدا(ص) است، پرده‌برداری از رفعت مقام ذاتی علی(ع) خواهد بود؛ زیرا هیچیک از امور اعتباری مرسوم در این امر و انتصاب، مدخلیت نداشته.

گویی بار دیگر پیامبر اکرم(ص) به نیابت از خداوند تعالی، به جمیع ساکنان عالم امکان می‌فرمایند:

«فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِینَ؛16

پس زمانی که اندامش را درست و نیکو نمودم و از روح خود در او دمیدم، برای او سجده کنید..»

«هان ای مردمان!

این علی است؛ برادر و وصیّ و نگاهبان دانش من و هموست جانشین من در این امّت و بر گروندگان بر من و بر تفسیر کتاب خدا که مردمان را به سوی او بخواند و به آنچه موجب خشنودی اوست، عمل کند و با دشمنانش ستیز نماید. او پشتیبان فرمانبرداری خداوند و بازدارنده از نافرمانی اوست. همانا اوست جانشین رسول الله(ص) و فرمانروای ایمانیان و پیشوای هدایتگر از سوی خدا و کسی که به فرمان خدا با پیمان‌شکنان، رویگردانان از راستی و درستی و به دررفتگان از دین پیکار کند. خداوند می‌فرماید: «فرمان من دگرگون نخواهد شد.»17

و سرانجام دعای رسول خدا(ص) برای او و جمیع پیروی‌کنندگانش:

«پروردگارا! اکنون به فرمان تو چنین می‌گویم: خداوندا! دوستداران او را دوست دار و دشمنان او را دشمن دار. پشتیبانان او را پشتیبانی کن. یارانش را یاری نما. خودداری‌کنندگان از یاری‌اش را به خود رها کن. ناباورانش را از مهرت بران و بر آنان خشم خود را فرود آور.»18

پی‌نوشت‌ها: