خاطرات یک سفیر (8): سفر به مصر

محسن پاک‌آئین

می‌خواهم در این بخش از خاطرات در مورد محبّت مردم «مصر» به اهل‌بیت(س) مطالبی بنویسم.

روز 12 مهر 1373 مطابق با 28 ربیع‌الثّانی و روز تولّد امام حسین(ع) با تقویم مصر، به اتّفاق آقای عبّاس ملکی به مراسم نماز جمعه در مسجد «دانشگاه الازهر»1 رفتیم. شيخ محمّد فرحات2 امام‌جمعة مسجد الازهر، خطبة اوّل نماز را به معرفی شخصیت و خصایص امام حسین(ع) اختصاص داد و گفت: مردم مصر ميلاد اباعبدالله... را در 28 ربيع‏الثانی جشن می‌گيرند. امام جمعة الازهر خطبة اوّل نماز را به معرفی خصایص الهی اهل‌بیت(ع) و حضرت امام حسين(‏ع) و خاندان مكرّم وی اختصاص داد. وی با استناد به روايات نبوی گفت:

اهل‌بیت رسول‌الله(ص) تاريخ جهاد در اسلام را ساخته‏اند. يكی از اين قهرمانان جاويد تاريخ، سيّدالشّهداء حضرت اباعبدالله‌الحسين‏(ع) است. وی برای حاكميت كلمة لااله الا الله مجاهدت كرد. حسين فرزند مصطفی و خديجه، پسر علی و فاطمه و برادر حسن مجتبی(ع) است و اسلام از جهاد او زنده است‏. دوستی با فاطمه(‏س) دوستی با پیامبر(ص) و دشمنی با فاطمه، دشمنی با پيامبر است. در روز محشر ندا در می‌رسد که ای اهل محشر! ديده‏ها را ببنديد؛ چون فاطمه می‌‏خواهد عبور كند. پس فاطمه به همراه هفتاد هزار تن از فرزندان خود عبور می‌كند.3

محبّت اهل‌بیت‏(ع) از قرن‌ها پيش، حتّی قبل از دوران فاطميان با قلب و جان مردم مسلمان مصر عجين شده است. سابقة اين امر به صدر اسلام و دوران فتح مصر توسط سپاه اسلام برمی‌گردد. در اين سپاه جمعی از دوستداران حضرت علی(ع)، نظير ابوذر غفّاری، مقداد بن اسود كندی و ابو ايّوب انصاری حضور داشتند. اين عدّه آشكارا به ولای علی مرتضی(ع) اهتمام داشتند و به دعوت مردم به سوی علی(ع) معروف بودند و هیچگاه و در هيچ جايی از فراخواندن مردم به ولا و محبّت آن حضرت باز نمی‌‏ايستادند. مؤلّف «تاريخ شيعه» می‌‏گويد:

گزاف نيست اگر بگوييم تشيّع در همان روزی كه اسلام وارد مصر شد، به مصر راه يافت‏. برخی انتصاب محمّد بن ابی ‏بكر از سوی حضرت علی(ع) به امارت مصر را از دلايل علاقة مردم به آن حضرت و آل او دانسته‏اند؛ امّا شواهد تاريخی نشان می‌دهد كه حتّی قبل از خلافت علی(ع) نيز قلوب مسلمانان مصر مملوّ از عشق به ايشان بوده است. يكی از دلايل رواج تشيّع نسبت به علی(ع) در مصر - پيش از آنکه آن حضرت به مقام خلافت برسد - مطلب مقريزی است. وی می‌‏گويد:

قيس ‌بن سعد انصاری به سوی مصر گسيل شد و در ربیع‌الاوّل سال 37ه‍ .ق. بر مصر درآمد مردم مصر در آن روزها از لشگر و سپاه علی(ع) بودند.

ابن اثير نيز دربارة حوادث سال سی ‏و شش - پس از گزارش خطبه و سخنرانی نمايندة حضرت علی(ع) كه مردم را برای بیعت با آن حضرت دعوت می‌كرد - می‌‏نويسد:

مردم برخاستند و به آن حضرت بیعت خود را اعلام نمودند و مصر سامان يافت و علی(ع) كارگزاران خود را بر مصر گماشت.

همان‌گونه كه گفته شد گماردن محمّد بن ابی ‏بكر و قيس جهت ادارة مصر و عشق ايشان به پاسداری از حريم اهل‌بیت(ع) موجب آشنايی بيشتر مردم با فضايل آن بزرگان و افزايش نفوذ معنوی تشيّع در آن سرزمين گرديد. پس از به قدرت رسيدن عمروبن عاص - كه مردی خبيث و مخالف خاندان پيامبر بود - فعّاليت گسترده‏ای در مصر برای دور ساختن مردم از اهل‌بیت(ع) صورت پذيرفت. بسياری كشته و زندانی شدند و شماری تبعيد گرديدند؛ امّا با آن‌همه خصومت، دوستان حضرت علی(ع) فراوان بودند. مقريزی می‏گويد:

وقتی علی(ع) به شهادت رسيد و معاويه در حکومت خود استقرار و استقلال یافت، سربازان و اشراف مصر، عثمانی بودند؛ امّا بسياری از مردم آن از دوستان علی(ع) به شمار می‌رفتند.

دوران حكومت امويان برای شيعيان و دوستداران اهل‌بیت(ع) بسيار تلخ و ملال‏آور بود. در اين دوران سبّ و دشنام علی(ع) رواج يافت و دوستان وی در انزوا قرار گرفتند. اينان اگرچه به صورت علنی قادر به حمايت از خاندان پيامبر(ص) نبودند، امّا در دل ولای آن عزيزان را زنده نگه می‌‏داشتند و نسبت به ادامة راه آنان وفادار بودند. در دوران بنی‌عبّاس نيز اين وضعيت ادامه داشت. اگرچه اين سلسله در اوايل حکومت خود با شعار خونخواهی امام حسين‏(ع) به ميدان آمد، امّا پس از تثبيت قدرت، انواع ظلم‌ها و ستم‌ها را نسبت به علويان روا داشت و اين آغازی بر نهضت علويان عليه حکومت بنی‌عبّاس بود. نخستين علوی‌ای كه به مصر وارد شد و مردم با او بيعت كردند، علی بن محمّد بن عبدالله از نوادگان حضرت امام حسن مجتبی(ع) بود. وی تلاش‌هایی برای احيای تشيّع در مصر نمود؛ امّا در مقابله با جور و ستم حكّام بنی‌عبّاس ناكام ماند. ديگر قیام‌های علويان در مصر نيز اگرچه موجب تقويت موضع شيعيان و خروج ايشان از انزوا گرديد، امّا آن شوكت و جلال دوران خلافت حضرت علی بن ابیطالب(ع) را احيا نكرد.

ظهور فاطميون در مصر آغازی مجدّد بر افزایش محبّت اهل‌بیت(ع) در اين سرزمين بود. فاطميان از فرقة اسماعيليان خاص بودند كه خود را از نسل حضرت زهرا(س) می‌‏دانستند و به همين دليل سلسلة خود را فاطمی ناميدند. پس از شهادت امام جعفر صادق(ع) پيروان آن حضرت به شش فرقه تقسيم شدند كه يكی از اين فرقه‏ها اسماعيليان خاص بودند. اينان اعتقاد داشتند كه پس از امام صادق(ع) فرزند بزرگ ايشان، يعنی اسماعيل به امامت رسيّده است و مرگ اسماعيل را در زمان حيات پدر كه به سال 145ه‍ .ق. روی داده است انكار می‌كردند. اينان در مورد اسماعيل می‌گفتند: او نمرده و نخواهد مرد و او مهدی قائم است كه برای نجات امّت خود بازخواهد گشت‏.

نخستين خليفة فاطمی عبيدالله المهدی نام داشت كه خود را از نسل محمّد بن اسماعيل بن جعفر الصادق(ع) و از ذرية حضرت فاطمه‏(س) معرفی كرد. وی در سال 301ه‍ .ق. با تصرّف «اسكندريه» نیّت خود را برای فتح مصر آشكار كرد و سلسلة فاطميان را در سال 308ه‍ .ق. در «تونس» تشكيل داد كه دامنة آن پس از مدّتی به مصر كشانده شد. فاطميان خود را شيعه و محبّ اهل‌بیت(ع) می‌‏دانستند و علاقه‏مند بودند از نام امام به جای خليفه استفاده كنند تا قرابت خود را به شيعيان بيشتر نشان بدهند.

اميرالمعزلدين اوّلين خليفة فاطمی بود كه موفّق شد مصر را به تصرّف درآورد. فرماندة سپاه وی به نام جوهر به اين مهم نائل شد؛ در حالی‌که قبل از وی لشكر فاطميان نتوانسته بود بر تمام مصر مسلّط گردد. فتح مصر در سال 358ه‍ .ق. روی داد. المعزلدين «قاهره» را بنیاد کرد و از این ‌پس قاهره پايتخت مصر شد. وی اهتمام خاصّی بر نشر تشيّع در مصر نشان داد. در دوران حكومت وی اذان به سبك شيعيان در مأذنه‏ها طنين‏انداز شد. در مسائل ارث، طلاق، نماز جمعه و معاملات، فقه تشيّع حاكم گرديد و مدح اهل‌بیت(ع) گسترده شد. يكی از مهم‌ترین كارهای اين دوره، تأسیس «جامع الازهر» بود. هدف از اين عمل تدريس فقه شيعه بود. تسمية الازهر به حضرت فاطمة زهرا(س) نسبت داده شده است. المعزلدين الله اين مدرسة بزرگ را تأسیس كرد و موقوفات عظيمی برای آن وضع نمود و خود او خلفای فاطمی موقوفات آن را توسعه دادند. همة اين کوشش‌ها با اين هدف بود كه فقه آل محمّد(ص) و مذهب تشيّع در آن تدريس شود. بنا به تصریح جلال‏الدين سيوطی وی پس از تسخير قاهره و كمك به قحطی‏زدگان اين شهر، به ذكر مناقب رسول‌الله(ص) و اهل‌بیت(ع) دستور داد. او به خطبا امر كرد كه به ذكر مناقب رسول اکرم(ص)، علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) بپردازند.

الحاكم بامرالله، خليفة ديگر فاطميان بيش از اسلاف خود به ترويج تشيّع پرداخت. در زمان وی دانشكده‏ای به نام «دارالحكمه» برای تدريس فقه و لغت تأسیس شد و به زودی مبدّل به بزرگترین كتابخانة عصر خود گرديد.

فاطميان به رغم ترويج مذهب شيعه به ديگر مذاهب نيز به ديدة احترام می‏نگريستند و دانشگاه الازهر مركز بحث و گفت‌وگو بين علمای اسلام از مذاهب گوناگون و حتّی دانشمندان مسيحی با متفكّران اسلامی بود. در دورة فاطميان برپايی مراسم جشن و عزاداری در ايّام تولّد يا شهادت اهل‌بیت(ع) رواج پيدا كرد. زيارت و بوسيدن مقابر متبرّكه، توسّل به ائمه و به ویژه گرامي‌داشت روز عاشورا گسترش يافت.

در مدّت اقامت در قاهره موفّق شدیم از سه حرم متبرّك در این شهر يعنی «مقام رأس الحسين‏(ع)»، «مرقد حضرت زينب‏(س)» و «مرقد سيّده نفیسه» را زیارت کنیم.

«مسجد رأس الحسين‏(ع)» يكی از زیارتگاه‌های اصلی مسلمانان مصر است. اينان معتقدند سر مبارك حضرت امام حسين‏(ع) در اين محل دفن شده است. مردم مصر در دوران فاطميون اين مكان را ارج ‌و قرب فراوان می‌‏داشتند و به ویژه در روز عاشورا با برپايی عزاداری و نوحه‌خوانی در كنار اين مرقد و قربانی كردن شتر، گاو و گوسفند ارادت خود را نسبت به آن حضرت ابراز می‌كردند. اگرچه پس از دوران فاطميان اين مراسم منسوخ شد، امّا هنوز هم در روز عاشورا خطبا و ائمّة جمعه به خصوص در «مسجد الازهر» پيرامون قيام خونين «كربلا» سخن می‌‏گويند و ياد شهدای عاشورا را گرامی می‌‏دارند.

همچنين در ايّام ميلاد حضرت امام حسين‏(ع) سه شب در مصر جشن گرفته می‌‏شود و فرقه‏های مختلف مذهبی، ازجمله بُهره‏ها، صوفيه و دراويش با برپايی آیین‌های جشن و سرور به شعرخوانی و مديحه سرايی در وصف آن حضرت می‌‏پردازند.

يكی از توفيقات ما اين بود كه در شب تولّد امام حسين‏(ع) طبق سنّت معمول مصر (28 ربيع‏الثانی) در قاهره بودیم و شكوه و عظمت گراميداشت اين روز را توسط عاشقان آن حضرت از نزديك مشاهده كردم. در آن زمان 28 ربیع‌الثانی 1415ه‍ .ق. مقارن با 12 مهر 1373 بود و در شب ميلاد، ازدحام جمعيت چنان زياد بود كه امكان ورود حتّی به صحن مسجدی كه حرم در آن واقع است ميسّر نگرديد. فرقه‏های مختلف شيعه در كنار برادران اهل تسنّن تا پاسی از شب، با مولودي خوانی و پای‌کوبی نسبت به اهل‌بیت(ع) ابراز محبّت كردند. گروه زيادی از شيعيان «بُهره» كه مركز آنان در «هند» است و در مصر فراوان هستند، به همراه

قطب بزرگ و رهبر دينی خود در اين مراسم شركت كرده بودند. بسياری از آنان را زنان تشكيل می‌‏دادند. حرم مدّتی برای ايشان قُرق بود تا بدون دغدغه زيارت كنند. برخی مورّخان معتقدند سر مبارك امام حسين‏(ع) نخست در «قدس شريف» دفن بوده و بعداً به قاهره آورده شده است. در اين مورد مقريزی می‌‏نويسد:

افضل بن اميرالجيوش وقتی بر قدس دست يافت وارد «عسقلان» شد. در آنجا خرابه‏ای بود كه سر حسين بن علی(ع) در آن مدفون بود. افضل اين سر را از خاك بيرون آورد و آن را معطّر ساخت و در ميان سبد و زنبيلی مخصوص در بهترين خانه‏ای كه در عسقلان وجود داشت، نهاد و آن خرابه را بازسازی و آباد كرد. وقتی كارش در عمران و آبادی اين ويرانه به پايان رسيد رأس شريف را افضل بر سينة خود حمل می‌‏كرد و آن را پياده با خود برد تا به همين محلّی كه در قاهره به مشهد رأس الحسين‏(ع) معروف است، رسانيد. حمل اين سر از عسقلان به قاهره در روز يكشنبه هشتم جمادی الآخر سال 548ه‍ .ق. قمری انجام گرفت. می‌گویند اين رأس شريف وقتی‌که از مشهد خود در «عسقلان» بيرون آورده شد، ديدند از آن خون می ‏ريزد و خون آن بند نمی‌‏آيد و بوی خوشی به مانند بوی مشك از آن متصاعد است.

ابن‏بطوطه نيز می‌‏نويسد:

يكی از مزارهای شريف، مشهد مقدّس عظيم‏الشأن رأس الحسين بن علی(ع) است كه بر آن رباطی بسيار بزرگ و ساختمانی شگفت‏آور بنا كردند و حلقه‏های در و روکش‌های آن از نقره است و در واقع حقّ اجلال و تنظيم اين مشهد مقدّس با چنين بنای فاخری ادا شده است.

وی همچنين می‌نويسد:

در قدس، مشهد معروفی است؛ زيرا حسين بن علی(ع) قبل از آنکه به قاهره منتقل گردد در آنجا قرار داشت.

امروز نيز اين مشهد دارای بنای عظيمی است كه از مشاهد اهل‏البيت(‏ع) به جز مشاهد معصومان(ع) كم و كسر ندارد. بر روی ديوارهای مسجد رأس الحسين‏(ع) آيات و احاديث فراوانی در مدح اهل‌بیت(ع) نوشته شده است از جمله: «احب اهل‌بیتی الی الحسن و الحسين‏» و «قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فی القربی» و اين نشان‌دهندة عمق علاقة مردم اين كشور به خاندان عصمت و طهارت است.

مزار متبرّك حضرت زينب(س) نيز يكی ديگر از اماكن زيارتی قاهره است. برخی از مورّخان معتقدند آن حضرت پس از اقامت در مصر در همين سرزمين وفات كرده و در قاهره دفن شده است. برخی ديگر نيز معتقد به فوت و دفن آن حضرت در «شام» هستند و عدّه‌ای نيز مزار ايشان را در «مدينه» می‌‏دانند. مردم مصر بوسيدن ضريح، تضرّع و توسّل به حضرت زينب‏(س) برای برآورده شدن حاجات را روا می‌‏دانند و همانند شيعيان در سوگ اهل‌بیت(ع) و منسوبان به آنها عزاداری می‌‏كنند. طواف عروس در حرم حضرت زينب نيز مرسوم است و ما در چند مورد شاهد اين مراسم بودیم. محلّ طواف زن‌ها و مردها در حرم مطهّر از يكديگر جداست و بوی عطر، فضای روحانی حرم را معطّر می‌‏كند. مردم مصر كه شافعی‌مذهب هستند، بين اذان و اقامه به تلاوت «قرآن» گوش فرا می‌‏دهند. برخی همانند برادران شيعة خود، دست‏باز نماز می‌‏خوانند و بعد از نماز، با فشردن دست‏ به يكديگر «تقبل‌الله» می‌‏گويند. بسياری معتقدند حرم حضرت زينب‏(س) دارای كرامات درخشان و غير قابل انكاری بوده است و شايد به همين دليل است كه در طول روز نمی‌‏توان اطراف ضريح را خالی از زائر ديد.

مرقد سيّده نفيسه نيز از مزارات متبرّك قاهره است. سيّده نفيسه دختر حسن بن زيد بن حسن بن علی بن ابی‌طالب(ع) است. پدر سيّده نفيسه از طرف منصور، خليفة عبّاسی پنج سال حاكم مدينه بود. سپس زندانی شد و تمام دارايی ‏اش توقيف گشت. سيّده نفيسه با شوهرش، اسحاق - (پسر امام صادق(ع)) ـ به مصر رفت و در رمضان 208ه‍ . ق. درگذشت. او صاحب كرامات بسيار بود و مستجاب الدّعوه، زن شكوهمندی كه سخن و سيمای او نردبان آسمان بود و خانه‏اش ملجأ و پناهگاه تهيدستان و بی‌پناهان. سيّده نفيسه معاصر امام شافعی بود. وقتی شافعی درگذشت، او بر جنازه‏اش نماز خواند. وقتی سيّده نفيسه درگذشت، اسحاق می‌‏خواست جسد او را به مدينه ببرد، مردم اشک‌ریزان بر در خانه‏اش جمع شدند و از او خواستند كه مشهد نفيسه در مصر باشد، نفيسه را در خانة محلّ سكونتش به خاك سپردند. او در ماه رمضان درگذشته بود و مردم روزه‏دار بر او می‌‏گريستند.

مردم مصر احترام خاصّی برای اين بانوی عالمه و عابده قائل هستند و در طول هفته دراويش در اين محل اجتماع می ‏كنند و دسته‏جمعی به ذكر و زيارت می‌پردازند. بر روی يكی از ديوارهای اين حرم قسمتی از «دعای افتتاح»، «اللّهم انّا نرغب اليك فی دولة كريمه» بر تابلوی زيبايی نصب شده و جالب اینکه در زير آن نوشته ‌شده بود: «تقديم به مهدی(عج)».

در داخل حرم نيز تابلوی‌هایی ديده می‌شد كه بر روی آنها آياتی در مدح اهل‌بیت(ع) نوشته شده بود.

در مورد جامعه و مردم مصر بايد گفت اين مردم بسيار مذهبی هستند. اسلام را به عنوان تنها هويّت تاريخی و فرهنگی خود می‌شناسند و از ابراز علايق اسلامی خود

پرهيز نمی‌‏كنند. قاهره شهر هزار مأذنه، شهر مساجد بزرگ و تاريخی و شهر نماز جمعه و جماعت است. بسیاری از زنان قاهره باحجاب هستند. معمولاً صدای قرآن در خیابان‌ها و مغازه‏ها طنين‏انداز است، در مصر تعصّب مذهبی و عناد با تشيّع به اندازه‌ای كه در میان وهّابيان ديده می‌‏شود، وجود ندارد. محبّت به اهل‌بیت(ع) می‌‏تواند فصل مشترك مسلمانان ايران و مصر باشد. روش اكثر نويسندگان مصری در طول تاريخ نسبت به وقايع صدر اسلام به ‌ویژه مسئلة جانشينی پیامبر(ص)، منصفانه بوده است.

كتاب «الامام علی بن ابیطالب» كه در چند جلد توسط عبدالفتاح عبدالمقصود، نويسندة مصری نوشته شده، گواه اين مدّعا است. بسياری از نويسندگان مصری در مورد علم و فقاهت امام ششم شیعیان(ع) قلم‌ زده‌اند. در منطقة «صعيد» به ویژه استان‌های «قنا» و «اسوان»، گروهی از منسوبان به امام جعفر صادق(ع) به نام «جعافره» زندگی می‌‏كنند. تعداد جعافره در مصر به دو ميليون نفر می‌رسد و تفكّراتی نزديك به شيعه داشته و با اهل سنّت، همزيستی برادرانه دارند. بُهره‏ها گروه ديگری از شيعيان اسماعيلية آفريقا هستند كه در بسياری از مناطق مصر زندگی می‌‏كنند. وجود اين علايق در ميان مسلمانان مصر و همچنين نقش بُهره‏ها، صوفيه، جعافره و ديگر گروه‌های دوستدار اهل‌بیت(ع) از سويی و تفكّر روشن برخی از علمای مصر نظير شيخ محمود شلتوت و علّامه محمّد غزالی، زمينة مناسبی برای فعّاليت جهت تقريب بين مذاهب اسلامی در مصر فراهم آورده است.

در دهة هفتاد افزايش ارتباطات علمای شيعه و سنّی و فعّاليت گستردة مرجع فقيد شيعيان جهان، حضرت آيت‏الله العظمی بروجردی، زمينة تأسیس «دارالتقريب مصر» را فراهم كرد. آيت‏الله فقيد برای بهره‏برداری مثبت از اين ارتباطات، علّامه شيخ محمّدتقی قمی را كه مردی دانشمند و علاقه‏مند به اتّحاد مسلمانان بود، به مصر فرستاد. ايشان پيام آيت‏الله العظمی بروجردی را به شيخ مجيد سليم كه مقام شيخ الازهر را در آن زمان داشت، ابلاغ نمود. پيام متقابل شيخ سليم به آيت‏الله العظمی بروجردی، باب مكاتبه و مراوده بين دو مركز مهمّ شيعه و سنّی را گشود. سفر يكی از علمای مصر به نام شيخ حسن باقوری به ايران، انتشار كتاب مختصر «النافع» علّامه حلی و تفسير «مجمع البیان» شيخ طوسی در مصر و برپايی مجلس عزاداری حضرت امام حسين‏(ع) از سوی دانشگاه الازهر از دستاوردهای ارتباطات علمای شيعه و سنّی بود. ديری نگذشت كه موضوع تدريس فقه مذاهب اسلامی در دانشگاه الازهر به عنوان مصوّبه‏ای در مادّة سوم اساس‌نامة دارالتقريب گنجانده شد. فتوای شيخ محمود شلتوت، رئيس دانشگاه الازهر مبنی بر جايز بودن پيروی از فقه شيعه حادثة مهمّ ديگری بود كه قرابت و نزديكی تفكّرات علمای شيعی و سنّی را نشان می‌‏داد. وی به عنوان بزرگترین مرجع رسمی اهل سنّت ‏با کمال صراحت فتوا داد كه پيروان مذهب شيعة اثنی ‏عشری با ديگر مذاهب اسلامی از نظر برخورداری از امتيازهای اسلامی بودن برابر هستند و به اهل سنّت و جماعت اجازه داده می‌‏شود در صورت تمايل از فتاوی علمای شيعة جعفری پيروی كنند.

عشق و علاقة مردم مصر به اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) كه ريشه در صدر اسلام دارد، هنوز جوشان است و پس از پيروزی انقلاب اسلامی، بدانديشان و تفرقه‏گرايان - چه از وهّابيان و چه از روشنفكران غرب‌گرا - تلاش فراوانی برای خاموش كردن عشق اهل‌بیت(ع) در قلوب مسلمانان مصر به عمل آوردند. كتب بسياری نوشته و سخنان فراوانی گفته شد؛ امّا وجدان شيعی مردم مصر همچنان بيدار است. ولای آل الله، حلقة اتّصال شيعه و سنّی در اين سرزمين و نقطة اشتراك مردم ايران و مصر است.

پی‌نوشت‌ها: