یک جرعه نور ‌(۲): نخستین فراز

مجتبی حسنی

در کتاب «احتجاج» طبرسی روایت شده از محمّد حمیری که گفت: توقیع و نامه‌ای از ناحیة مقدّسه امام عصر(عج) صادر شد که آن حضرت بعد از ذکر مسائلی، فرمود:

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ لَا لِأَمْرِهِ تَعْقِلُونَ، وَ لَا مِنْ أَوْلِیائِهِ تَقْبَلُونَ...؛

به نام خدای رحمان و رحیم! شما شیعیان و دوستان ما نه در امر خدای متعال اندیشه می‌کنید و نه از اولیای او قبول می‌کنید...»1

این کلام، آغاز توقیعی است که امام عصر(عج) در آن دستور به خواندن «زیارت آل‌یاسین» می‌فرماید و متن آن را بیان می‌دارد.

نکاتی از این فرازها

1. هرکاری باید با نام خدا و «بسم الله» شروع شود تا به نتیجه برسد چنان‌که فرموده‌اند:

«هر امر مهمّی اگر با بسم الله شروع نشود، ابتر و بی‌حاصل خواهد بود.»2

دلیل این امر نیز آن است که تعامل خداوند با بندگان و نحوة عنایت او با مردمان همواره با نام‌های نیکوی ربوبی و اسمای حسنای او است؛ اگر رزق می‌دهد با اسم رازق، اگر شفا می‌دهد با اسم شافی، اگر لطف می‌فرماید با اسم لطیف، اگر کرم می‌کند با نام کریم و امثال اینهاست. حتّی خود امام عصر(عج) که می‌خواهند این توقیع را بیان بفرمایند با نام خدا شروع می‌کنند. پس شیعه و دوست آن حضرت نیز باید زیارت خود را با اسم الله و نام خدا شروع کند. اصلاً شیعه زیارت می‌خواند و سیر زیارت می‌کند که به خدا برسد، پس چطور ممکن است زیارت و سیر خود را با نام خدا آغاز نکند؟

بلکه او هر طرف روی می‌کند باید اسم خدا و وجه او را بنگرد، چنان‌که در «قرآن» است:

«هرسو که رو می‌کنید، آنجا وجه خداست.»3

این در بعد توحیدی است؛ امّا روی دیگر این سکّه بعد ولایی است؛ یعنی انسان عارف به خدا و ولیّ اعظم او، به هر طرف توجّه نماید، در ملکوت و باطن آن، وجه‌الله را می‌نگرد که وجود مقدّس امام عصر(عج) است؛ چنان‌که امام صادق(ع) به داود رقّی فرمود:

«یا داود نَحْنُ‏ وَجْهُ‏ الله... فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ.»4

ظاهر این آیه در مورد نماز و قبله است که می‌توان نمازهای مستحبّی را در حال حرکت خواند که در این صورت، انسان به هر طرف رو کند، وجه الله در همان‌جاست و کافی است انسان مصلّی در حال نماز به سوی وجه الله رو کند و نمازش صحیح است؛ امّا باطن آن - همان‌گونه که از فرمایش امام صادق(ع) برمی‌آید - وجه الله وجود مبارک امام و حجّت خداست؛ یعنی انسان مصلّی باید از طریق حجّت خدا و ولایت او به مسیر توحید و عبادت گام نهد و اگر چنین نکند، حتّی اگر که به «کعبه» نیز چسبیده نیز باشد، هرکس که باطن اسم الله و وجه را نشناسد و انکار نماید، اگر هزار بار نیز «بسم الله الرحمن الرحیم» بگوید، در واقع با نام خدا شروع نکرده است.

از طرف دیگر نیز، انسان باید «بسم الله» بگوید تا بتواند وارد وادی ولایت گردد؛ همان‌گونه که در حدیث امام عصر(عج) سخن با «بسم الله» شروع شد. این، پیوند عمیق و وثیق توحید و ولایت که هریک، انسان را به سوی آن دیگری دعوت می‌کند؛ همان‌گونه که در باطن آیة 9 سورة «اسرا» مطرح است:

«همانا این قرآن به سوی محکم‌ترین راه هدایت می‌کند.» امام سجّاد(ع) فرمودند:

«قرآن به سوی امام و امام به سوی قرآن دعوت می‌کند.»5

2. رسیدن به حقیقت یا با اندیشه در دین الهی میسّر می‌شود (لَا لِأَمْرِهِ تَعْقِلُونَ)

یا از طریق شنیدن از اولیای الهی (وَ لَا مِنْ أَوْلِیائِهِ تَقْبَلُونَ).

دلیل این امر آن است که اولیای الهی نیز عقل مجسّم هستند؛ بلکه ظهور عقلی هستند که در روایات به عنوان خلق اوّل مطرح شده است. پس انسان‌ها یا باید از ایشان بیاموزند یا خود در محضر عقل زانو بزنند و خردمندانه راه دین را پیدا کند و در مسیر رشد و تعالی گام بردارند. البتّه نکتة مهم در اینجا آن است که اگر کسی راه رشد را از محضر عقل سالم سؤال کند، بی‌تردید او را به سوی امام و حجّت خدا راه خواهد نمود.

3. شاید دلیل اینکه امام عصر(عج) در آغاز توقیع، این‌گونه منتقدانه و گله‌مندانه سخن می‌فرمایند، این باشد که انتظار دارند شیعیان و دوستانشان اوّلاً خیلی بیشتر در مسیر اندیشه و عقل گام بردارند و در زندگی معقولانه و خردمندانه حرکت کنند یا لااقل در پی این باشند که بنگرند اولیای الهی و ائمّة هدی(ع) خطّ مشی آنان را چگونه ترسیم کرده‌اند.

ثانیاً در این مسیر، توجّه و تمسّک خود به ولیّ اعظم الهی - یعنی خود آن حضرت - را بیشتر و عمیق‌تر کنند و دریابند که بدون توسّل و توصّل به او، راه خدا را نمی‌توان پیمود.

خلاصة کلام اینکه امام خویش را فراموش نکنید و بدون او گام برندارید. در این دنیا تنها کسانی توانسته‌اند راه رشد و اعتلای معنوی و حتّی دنیوی را طی کنند که دستشان همواره در دست ولیّ خدا و امام معصوم بوده و در زمان غیبت، هرگز از مسیر ولایت کمترین فاصله را نیز دور نشده‌اند.

پی‌نوشت‌ها: