درد و درمان

مهدی محمّدیان

از جمله مباحث مهدوی که معرفتی و کاربردی است، دعا برای تعجیل فرج امام عصر(عج) است. این بحث از ابعاد مختلفی برخوردار است که این مقال، مجال پرداختن به آنها را ندارد و آنچه تقدیم می‌شود، صرفاً برخی نکات نهفته در حدیثی است که از آن حضرت در این زمینه رسیده است. ایشان در توقیعی در پاسخ به سؤال‌های اسحاق بن یعقوب می‌فرماید:

«برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید که گشایش و فرج شما نیز در همان است.»1

امّا نکات

1. شأن صدور حکیمانه و به‌روز

این کلام از حجّت خدا و امام عصر(عج) صادر شده است؛ یعنی شخصیتی که همچون اجداد گرامی‌اش، هدایتگر فرد، جامعه، امّت و بشریت است؛ امامی که بیانگر دین و راهبر سالکان و انسان‌های مستعد و تشنة سیر و سلوک و پاسخگوی نیازهای راستین جامعه است و همچون طبیبی حاذق می‌داند درد انسان‌ها و درمانشان چیست و مشکل دیروز و امروز جوامع چه بوده و چگونه برطرف می‌شود.

برخی بر این پندارند که درد انسان‌ها، مباحث فلسفی و کلامی و مسائل صرفاً اندیشه‌ای و انتزاعی است. برخی دیگر تصوّر می‌کنند زیربنای معارف بشری و حتّی دینی، مباحث روحی و روانی است و باید از این ساحت، شروع و به آن ختم گردد. بعضی دیگر نیز فقط چشم به تمدّن و علم غرب و بشر امروزی دوخته و درمان دردهای عالم را در این عرصه جست‌وجو می‌کنند و علوم ترجمه‌ای و تجربی را مرهم زخم‌های همیشگی انسان‌ها می‌دانند و به هر حال بشر را به دست‌یازیدن به این عرصه‌ها خوانده و توصیف می‌کنند.

امّا امام عصر(عج) که تمامی علوم تا کنون، حتّی به دو حرف از بیست و هفت حرف علم ایشان نیز نمی‌رسد، چارة مشکل بشر و درمان درد او را در «حقیقت دیگری» معرفی می‌فرماید. البتّه تعبیر صحیح این است که بگوییم در «حقیقت»، می‌بیند و معرفی می‌نماید؛ زیرا آن عرصه‌ها و آن علوم، حظّی از حقیقت و اصالت و باطن انسان و جهان و سهمی از ملکوت آفرینش ندارند و بنابراین، آنچه امام معصوم بیان می‌فرماید، حقیقت دیگر نیست؛ بلکه اصل و فرع و همة حقیقت است و آن، فرج حجّت حق و ظهور امام معصوم است. او انسان‌شناس، دردشناس و درمان‌شناس است؛ هدایتگر و واقعیت‌نگر است. می‌داند درد انسان و جهان چیست و باید او را به سوی کدام هدف و کدام جهت راهنمایی کرد و نجات او در چیست. از این‌رو می‌فرماید برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید؛ زندگی و انسانیت و شکوفایی و گشایش شما، همگی در همین است.

از سویی امام عصر(عج) امام همة انسان‌ها در تمامی قرون است. بنابراین امر و راهنمایی او همیشگی و به‌روز است و به همة زمان‌ها می‌آید. در واقع امر او، به‌روزترین و واقعی‌ترین امرها و درمان‌هاست و از این‌رو، «حکیمانه» نیز هست. پس شأن صدور این حدیث، حقیقتاً حکیمانه و کاملاً به‌روز است.

2. شامل تمامی فضیلت‌های دعا

دعا برای تعجیل فرج، تمامی برکات و آثار دعا را در بردارد؛ زیرا ماهیت دعایی دارد.

بنابراین اصل و ریشة عبادت است, چنان‌که فرموده‌اند:

«الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ.»2

دعا برای تعجیل فرج، موجب جلب عنایت الهی می‌شود؛ چنان‌که دربارة مفهوم مقابل آن در آیة ‌77 سورة «فرقان» می‌فرماید: «بگو اگر دعاهای شما نبود، پروردگارم چه ارجی به شما می‌نهاد؟ (ارجی نمی‌نهاد و التفاتی به شما نمی‌کرد)...»

ده‌ها فضیلت و برکت دیگر برای مطلق دعا هست که دعای تعجیل فرج، آنها را در بردارد؛ به اضافة اینکه باید فضیلت یاد و نام و توجّه به امام عصر(عج) و خواسته‌های آن حضرت را نیز به آنها افزود.

3. شامل همة فضایل ذکر

دعا برای تعجیل فرج تمامی آثار و برکات و ثواب‌های ذکر را نیز در بر دارد. ذکر یکی از عبادت‌های بزرگ و از مراحل سیر و سلوک الی الله و عامل بسیار قوی و بزرگی برای رشد و تعالی و بلکه اصل بندگی و هدف همة عبادات و طاعات است؛ به طوری که بدون آن، انسان به جایی نمی‌رسد. نماز که همة اعمال دیگر با قبولی آن قبول می‌شود، هدف نهایی‌اش ذکر و یاد الهی است: «نماز را برای یاد من به پا دار.»3

در دعای تعجیل فرج، هم ذکر خدای متعال وجود دارد و هم یاد ولیّ اعظم او و از این‌رو فضایل هر دو ذکر را در خود دارد که هریک شامل ده‌ها فضیلت است و مقالات متعدّد و بلندی را به خود اختصاص می‌دهد و ما در اینجا صرفاً به عنوان نمونه یکی از آنها را متذکّر می‌شویم.

در مورد ذکر و یاد خدای متعال،‌ در آیة 28 سورة «رعد» می‌خوانیم:

«آنان کسانی هستند که ایمان آوردند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد. آگاه باشید، دل‌ها فقط به یاد خدا آرام می‌گیرد.»

یعنی آرامش قلب که گمشدة بشر امروز و همة ما انسان‌هاست، تنها و تنها با یاد الهی به دست می‌آید و در مورد ذکر اهل‌بیت(ع) از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده که فرمودند:

«ذکر و یاد ما خاندان، شفای همة دردها و بیماری‌ها و درمان وسواس و هر شکّ و ریبی است.»4

4. یک سر از جریان فرج، به دست شماست

از حدیث امام عصر(ع) معلوم می‌شود اگرچه جریان تقدیر فرج، به اختیار خداوند و در دست او است، امّا سر دیگر آن در دست مردم است و با دعای آنا ارتباط دارد؛ زیرا می‌فرماید با دعای شما خداوند در فرج، تعجیل می‌فرماید. به تعبیر علمی آن، مسئلة ظهور، بداءپذیر و قابل تقدّم و تأخّر است و دوستان و شیعیان اهل‌بیت(ع) باید با خواستن و دعای فرج، تقدّم آن را رقم بزنند. اگر دعاها اثر نمی‌داشت، امر امام عصر(عج) به دعای تعحیل فرج ثمر پیدا نمی‌کرد.

5. دعای فرج، مشکل‌گشاست

از حدیث امام عصر(ع) معلوم می‌شود که دعا برای تعجیل فرج، خود، فرج‌آفرین و مشکل‌گشاست (فإنّ ذلک فرجکم). این حقیقت، دلایل و وجوه گوناگونی دارد؛ مثل اینکه:

اوّل: امام عصر(عج) برای کسانی که به او دعا می‌کنند، دعا می‌فرمایند و دعای امام مستجاب و گره‌گشاست؛

دوم: دعا در غیاب برادر دینی، بر اساس روایت موجب می‌شود خدای متعال برای دعاکننده نیز فرج برساند و در کار او گشایش ایجاد فرماید. امام رضا(ع) در وصف امام فرمودند:

«پس چون کسی برای امامش دعا کرد، خداوند برای او نیز گشایش می‌رساند.»

سوم: خود دعا کردن برای تعجیل فرج، وسیله‌ای قوی و بزرگ در درگاه الهی است. پس وقتی کسی برای فرج امام عصر(عج) و تعجیل آن دعا می‌کند، در واقع واسطه و وسیله‌ای مؤثّر برای دعاهای خود به محضر حق برده و این سبب می‌شود با استجابت دعایش، برای او فرج و گشایش برسد.

چهارم: خدا دعا برای فرج امام عصر(عج) را بسیار دوست دارد؛ پس با این دعا خداوند به محبّت آن حضرت، دعاکننده را نیز دوست می‌دارد و خواسته‌های او را به همین دلیل برآورده می‌سازد.

پنجم: دعا برای تعجیل فرج، سبب بخشیده شدن گناهان فرد می‌شود و بدین ترتیب، زمینة استجابت دعاها و خواسته‌هایش فراهم می‌گردد، زیرا یکی از مهم‌ترین موانع اجابت دعا، وجود گناهان شخص است.

6. دعای دسته جمعی

اگرچه دعاهای فردی بسیار مهم و مؤثّر است، امّا از آن مهم‌تر، دعای دسته جمعی است؛ خصوصاً که لفظ «اکثروا» جمع است و دلالتش بر دعاهای دسته‌جمعی در جلسات، روشن‌تر است. پس گویا امام(عج) می‌فرمایند دور یکدیگر جمع شوید و با هم دعا کنید و اگر توجّه کنیم که امام عصر(عج)، امام همة امّت اسلام است، پس می‌تواند «اکثروا الدّعا» خطاب به تمامی امّت یا لااقل همة شیعیان و دوستان آن حضرت باشد و جای این‌گونه جلسات واقعاً خالی است؛ به ویژه اینکه خدای متعال به دعاهای دسته‌جمعی، نظر بیشتری دارد. شاید انسان در حالت فردی نیز بتواند

نوعی وضعیت جمعی ایجاد کرده و سپس دعا کند؛‌ مثل اینکه:

اوّل: هر دعایی می‌خواهد در حقّ خود امام نماید؛ خصوصاً برای تعجیل فرج آن حضرت، بیش از یک بار، فرضاً چهل بار دعا کند؛

دوم: به نیابت از تمامی منتظران، همة ملائکة الله، جمیع شهدا، همة دوستان اهل‌بیت(ع)، زنده و مردة آنان، همگی دعا کند؛

سوم: از ارواح شهدا و اولیاء و منتظران دعوت کند که به مجلس دعای او حاضر شوند و آنان نیز دعا کنند یا برای دعای او آمین بگویند.

امّا در عین حال، به نظر می‌رسد اگر دوستان و شیعیان به طور گروهی و با اخلاص و سوز برای تعجیل فرج دعا کنند، از هر گزینة دیگری مهم‌تر است.

وجوه بالا را برای این گفتیم که شخص نتواند با دیگران جمع شود و با هم دعا کنند.

7. دستور امام، امری واجب‌الاطاعه است

آنچه امام عصر(عج) در حدیث مزبور فرموده‌اند (و اکثروا الدعا...) به صیغة امر است و یک توصیة اخلاقی معمولی نیست؛ امر امام معصوم(ع) است و اگر فقیهی از آن، برداشت وجود کرد، دور از واقعیت نخواهد بود. این قلم در پی استنباط امر فقهی از حدیث امام عصر(عج) نیست؛ امّا قطعاً در ساحت معرفتی و ولایی نمی‌توان از مرز وجوب فاصله گرفت. آنان که در مسیر معرفت و ولایت امام عصر(عج) گام نهاده‌اند، نباید و نمی‌توانند با امر امام و مولای خود به سهل‌انگاری برخورد کنند و آنان که از معرفت و محبّت آن حضرت سهم فزون‌تری دارند، اگر امر امامشان نبود، دعا برای فرج آن حضرت را برای خود در حدّ وجوب لازم می‌دانستند؛ چه رسد که قرن‌هاست امام عصر(عج) به دعای تعجیل فرج امر فرموده‌اند.

اگر کسی بخواهد در اینجا حدّ استجاب فقهی را نیز لحاظ کند، حتماً در خواهد یافت که این استجاب بسیار نزدیک واجب (مستحبّ مؤکّد) است.

8. بهترین دعا

دعا برای تعیل فرج تحقیقاً بهترین دعاست:

اوّل: موضوع آن بهترین موضوع است؛ زیرا دربارة بهترین مردم، یعنی امام معصوم(ع) است؛

دوم: نتایج این دعا برای نجات تمامی انسان‌ها و همة مظلومان است؛

سوم: این دعا سبب احیا و شکوفایی همة دین و «قرآن» است؛

چهارم: موجب تحقّق همة ارزش‌ها و فضایل انسانی می‌شود؛

پنجم: اگر دعایی بهتر از این دعا می‌بود، امام(عج) به آن امر می‌فرمود؛

ششم: این دعا دربردارندة نتایج و ثمرات تمامی دعاهای دیگر است؛ دعاهای دیگر همه جزئی و شخصی است و در منظومة دعای فرج جای دارد. با تحقّق دعای فرج و استجابت آن، تمامی دعاهای دیگر نیز مستجاب خواهد شد؛ بلکه این دعا حتّی برای کسانی هم که منجی را نمی‌شناسند و دعایی هم نمی‌کنند، نفع خواهد داشت.

9. مهم‌ترین پیام

در تمام طول دوران غیبت، پیامی مهم‌تر از حدیث مزبور از سوی امام عصر(عج) برای شیعیان و دوستان ایشان نیامده است. پیامی دیگر نیز از آن حضرت به عنوان پیام همدلی شیعیان صادر شده که در آن، حضرت می‌فرمایند:

«اگر شیعیان ما (که خداوند توفیق طاعتشان دهد)، در راه وفا به پیمانی که بر عهده دارند، همدل می‌شدند، میمنت ملاقات ما از ایشان به تأخیر نمی‌افتاد و سعادت دیدار ما زودتر نصیبشان می‌گشت.»

امّا این پیام اوّلاً امر نیست؛ یک توصیه - هرچند مهم - است. البتّه بیانگر خواستة امام عصر(عج) هست؛ لیکن از پس عملکرد شیعیان هم‌تراز خواستة امامشان نیست. آن حضرت آرزو می‌کنند که آنان بتوانند به این اوج برسند؛ ولی تا کنون ظاهراً آرزوی امام برآورده نشده است؛ امّا در حدیث اوّل، امام امر به دعای تعجیل فرج و شدّت و کثرت آن می‌فرمایند. اگر این خواسته محقّق‌شدنی نبود، امر به آن نمی‌فرمودند.

10. نیاز به امام و دعای فرج

قابل توجّه است که امام(عج) نیازی به ما و دعاهای ما ندارد؛ بلکه ما نیازمند به او و دعا برای فرج ایشان هستیم. اگر هم امر به دعا می‌فرمایند، برای نجات بشر است. آنچه در پایان حدیث آمده نیز اشارت به همین حقیقت دارد «فإن ذلک فرجکم». واژة «ذلک» ممکن است به دعای فرج با اکثار آن یا به خود فرج بازگردد؛ یعنی بسیار دعا کنید برای تعجیل فرج که این فرج، یادی برای آن و کثرت آن، برای شما گشایش و فرج می‌آورد. بنابراین در یک وجه، ما با دعا برای تعجیل فرج برای خود و نیازهایمان دعا می‌کنیم. آنچه گفتیم، همانند آیات مربوط به مودّت اهل‌بیت(ع) است که خداوند تصریح می‌فرماید نفع این مودّت برای خود شماست.5

11. تأکید بر اکثار دعا

بسیار دعا کردن حدّ و مرز معیّنی ندارد که بگوییم از آن بیشتر شود. هرکس هر مقدار دعا می‌کند، باز هم باید آن را بیشتر انجام دهد. امام(عج) نیز روی کثرت آن

تأکید فرموده‌اند: «واکثروا الدّعا».

شاید منظور آن است که فرج و ظهور امام و سوختن و دعا کردن، باید دغدغة شیعه شود؛ باید شب و روز به یاد امامشان باشند و همواره برای ظهور حضرتش دعا کنند. گویی امام می‌فرمایند هیچگاه در شبانه‌روز از مسئلة ظهور و مجاهدت برای تحقّق آن و دعا برای آن، کوتاهی نکنید. تلاش و مجاهدت، صرفاً در محدودة قدرت بشری جای می‌گیرد؛ امّا این مقدار به هیچ وجه کافی نیست؛ بلکه باید دست به دامان قدرت برتر، یعنی خدای متعال شد. شمع افروختن در شب تار برای اینکه انسان بتواند قدری راه را بهتر ببیند و حرکت نماید، لازم است؛ امّا چارة اصلی این است که خورشید طلوع کند و تمام عالم را روشن نماید و این امر در دست خدا و قدرت او است. بنابراین هم تلاش لازم است و هم دعا و خواستن از خدا.

به هر روی دعا برای تعجیل فرج، هیچگاه حدّ پایان ندارد و اکثار آن، در عدد خاصّی منحصر نمی‌شود. این امر باید دغدغة شیعه شود و او هرگز نباید از آن غافل گردد. در واقع باید بسوزد، حرکت کند، دعا نماید و آن را محور زندگی خود قرار دهد و تمام امور و نیازها و خواسته‌هایش را بر گرد این محور قرار دهد. اگر کسی بر فرض روزی صدبار یا هزاربار نیز برای فرج مولایش دعا می‌کند، باز نباید تصوّر کند که حقّ امام و اکثار در دعا را ادا کرده است؛ بلکه باز باید بر آن بیفزاید.

شیعه و منتظر امام عصر(عج) باید مهم‌ترین و اصلی‌‌ترین دعاهایش، برای فرج و تعجیل در آن باشد. شب و روزی بر او نگذرد و نمازی نگذارد؛ مگر اینکه قبل و بعد آن و در خود نماز و در قنوت آن، برای مولایش و فرج او دعا کند.

نکتة دیگری که در اکثار دعای فرج وجود دارد، این است که این دعا (با توجّه به نکات بالا) به تدریج در خود دعاکننده نیز اثر خواهد کرد و فکر، عمل و قول او را رنگ خواهد بخشید.

12. نگاه خود را بالا ببرید

پیام نهفته در این حدیث آن است که ای شیعه‌ها! خواسته‌ها و دعاهای خویش را ارتقا ببخشید. صرفاً در خواسته‌های جزئی و نازل خویش خلاصه نشوید. در دعاها همواره قلّه‌ها را در نظر داشته باشید. حتّی اگر همان خواسته‌ها و دعاهای دنیوی کوچک را نیز می‌خواهید، باز از دعای تعجیل فرج غفلت نکنید. این دعا آن‌قدر بالا، والا و جامع است که اگر واقع شود و ظهور اتّفاق بیفتد، جمیع دعاها و خواسته‌های بشر محقّق خواهد شد.

وقتی شما به سوی قلّه حرکت می‌کنید، تمام دامنه را زیر پا گذارده و از آنها عبور کرده‌اید.

بفهمید و بفمانید که مشکل بشر، جز با ظهور امام عصر(عج) حل نخواهد شد.

پی‌نوشت‌ها: