تطبیق علائم ظهور

مرحوم محمّد محمّدی ری‌شهری

در طول تاريخ تشيّع، هميشه شاهد ظلم‌ها و ستم‌های ناروا بر شيعيان بوده‌ايم. اين امر موجب شد كه شيعيان به انتظار فرج و گشايش بينديشند و با اين اميد زندگی كنند. به صورت طبيعی در هر بُرهه‌ای كه بارقة اميدی برای شيعيان ديده شد كه به اين اميد كه وقت گشايش حقيقی در زندگی‌شان فرا رسيده است، به ياد امام مهدی(عج) و ظهور او افتاده‌اند. اين امر، هم به روحيات افراد مرتبط است و هم اينكه گاه وضعيت اجتماعی، زمينه را برای اين تطبيق‌ها فراهم می‌كند. اميدواریِ حاصل از روی كار آمدن برخی دولت‌ها در طول تاريخ كه موجب اميد اجتماعی شده است، احتمال اتّصال آن دولت را به ظهور مهدی(عج) پديد آورده است.

اين تطبيق‌ها غالباً از سوی حديث‌پژوهان اتّفاق افتاده است. ايشان از سويی با احاديث علائم ظهور آشنايی دارند و از سوی ديگر، نسبت به وضعيت اجتماعی موجود نيز بی‌تفاوت نيستند. به اين جهت كوشيده‌اند كه برای پيام احاديث، مصداق خارجی و عينی ارائه كنند؛ امّا مطالعة تاريخ اسلام و در كنار آن، مروری بر احاديث نشانه‌های ظهور، به خوبی نشان می‌دهد كه بسياری از آنچه به نام نشانة ظهور مهدی(عج) مشهور شده، در طول تاريخ نيز مطابق يا مشابه آن رخ داده است. از اين‌رو، تطبيق قطعی بسياری از علائم ظهور بر وقايع پيش آمده به هر

جهت كه باشد، بسيار دشوار است.

نكتة بسيار مهم در تطبيق علامت‌های ظهور آن است كه نمی‌توان به صرف احتمال مطابقت يك واقعة خارجی با يكی از علائم ظهور، به پيش‌بينی وقت ظهور يا قيامِ متّصل بدان پرداخت.

البتّه كنار هم قرار گرفتن شماری از نشانه‌ها به ويژه آنهايی كه در احاديث معتبر آمده و محتوم توصيف شده‌اند، موجب اطمينان به نزديك بودن ظهور می‌گردد.

اشتباه اصلی در تطبيق‌های نادرست پيشين آن بوده است كه تنها با ديدن يك واقعة خارجی و بدون توجّه به ديگر علائم، آن را علامت ظهور شمرده و نزديكی ظهور را پيش‌بينی كرده‌اند.

حتّی گاه با اينكه هيچيك از علامت‌های حتمی و مشهور پديد نيامده‌اند، تنها پيشرفتی علمی و صنعتی، همچون تلگراف كه گونه‌ای اطّلاع‌رسانی از دور است، بر علامت ظهور، تطبيق و زمان ظهور، نزديك دانسته شده است.

ناصواب بودن تمامی تطبيق‌های پيشين علائم ظهور، اين نكتة مهم را به ما يادآوری می‌كند كه دقّت و احتياط فراوان در اين زمينه، فوق‌العادّه مهم و ضروری است.

در اين ميان، احتمال جعل و تحريف لفظی و معنوی را به انگيزه‌های مختلف هم نمی‌توان از نظر دور داشت. لذا دقّت در احاديث علائم ظهور و شناخت دقيق آنها، در بازشناسی ادّعاهای دروغين از ادّعای واقعی، بسيار مهم و نقش‌آفرين است.

گروه‌هايی از شيعيان در دوره‌هايی، با اميد به گشايش و فرج در كارشان و گاه با اغراض خاصّی، به تطبيق علائم ظهور بر وقايع اقدام كرده‌اند. برای نمونه می‌توان از تطبيق‌های زير كه شهرت تاريخی دارند، نام برد:

1. مهم‌تر و مؤثّرتر از همة اين گروه‌ها، اسماعيليه و حكومت آنان، يعنی فاطميان «مصر» است كه گوی سبقت را از همگان ربوده و تطبيق نشانة طلوع خورشيد از مغرب2 از اين جمله است. قاضی نعمان مغربی كه از داعيان اسماعيلی است، نمونه‌های ديگری از نشانه‌ها را بر فاطميان و مهدی آنان تطبيق كرده است.3

2. برخی معتقد بودند كه نفْس زكيّه كه كشته شدن او را يكی از نشانه‌های ظهور دانسته‌اند، همان محمّد بن عبد الله بن حسن مثنی است كه در ابتدای حكومت عبّاسيان قيام كرد و در «مدينه» به شهادت رسيد. استدلال‌هايی را هم برای اثبات اين مطلب آورده‌اند كه در اثبات اين مطلب، كافی نيست.4

3. نمونة ديگر، تطبيق‌های علّامه مجلسی در «بحارالأنوار» است. وی ضمن بيان احاديث نشانه‌های ظهور، آنها را توضيح داده و گاه تطبيق كرده است. برای مثال در حديثی از عمّار ياسر چنين نقل شده است:

«نابودیِ حكومت آنان از جايی كه آغاز شده، خواهد بود.»5

گويا مرحوم مجلسی ضمير «هم» در «ملكهم» را به عبّاسيان برگردانده و نوشته است: «من حيث بدا»؛ يعنی از سوی «خراسان»؛ چون هلاكو از آنجا وارد شد، همان‌گونه كه شروع حكومتشان از خراسان و به دست ابومسلم بود كه البتّه در حديث، به عبّاسيان تصريح نشده است6 يا در جای ديگری از «الغيبة» نعمانی7 حديثی آورده كه در آن آمده است:

«هنگامی كه قائم در خراسان قيام كند... و قائمی از ما در «گيلان» قيام كند... و سركرده كشته شود...»،

سپس می‌گويد: «قيام‌كننده در خراسان، هلاكوخان يا چنگيزخان است و قيام كننده در گيلان، شاه اسماعيل و شايد مراد از كبش، شاه عبّاس اوّل باشد.»8

همچنين در جای ديگر، حديثی را بر دولت صفويّه تطبيق كرده و می‌گويد: بعيد نيست [كه اين حكومت]، متّصل به دولت قائم شود.9

4. در دورة مشروطه، يكی از واعظان مشهور با نام شيخ عبّاسعلی فرزند علی محمّد گورتانی (١٢٨٧-١٣٦٠ه‍ .ق.) با لقب معين الواعظين و تخلّص ذاكر، شناخته شده است. وی می‌نويسد: وقت ظهور را خدا می‌داند... و ليكن علائمی از برای ظهور آن حضرت از ائمّه رسيده است كه پاره‌ای از اخبار به طور رمز [و] اشاره زمان قريب به ظهور را می‌رساند.

سپس مطالبی از «نور الأنوار» مرندی و ناظم الإسلام كرمانی نقل می‌كند و می‌نويسد:

ديگر از علائم ظهور، احداث تلگراف بی‌سيم است كه در ممالك دور با يكديگر حرف می‌زنند. ديگر از علائم، ايجاد دستگاهی است كه عكس و صورت را نقل دهد؛ يعنی شخص از شهری می‌تواند ديگری را در شهر ديگر ببيند. ديگر، هيجان مردم فقير و رنج‌كشان است. ديگر، فتح هفت بلاد «آلمان» است. ديگر، چنانچه در بحار است، قطع علم از «نجف» و ظهورش در «قم» است. يكی ديگر از علائم، قطع شدن پول «ايران» است از «نجف» و «كربلا» كه ديگر اهل ايران به «عراق» عرب پول نمی‌فرستند يا آنكه پول ايران از رواج می‌افتد.

5. يكی از معاصران احتمال داده است كه نفْس زكيّه بر شهيد آيت‌الله سيّد محمّدباقر صدر تطبيق شود.10 اين نشانه از نمونه‌هايی است كه زيديه از آن سوء استفاده و بر محمّد بن عبد الله تطبيق كرده‌اند؛ چون وی در آن زمان به نفْس زكيّه شهرت داشت.11

6. پس از وقوع انقلاب اسلامی ايران نيز عالمان بسياری به صورت شفاهی يا كتبی،

احتمال تطبيق احاديث را بر انقلاب اسلامی ايران مطرح كرده‌اند. اينان در اين آرزو هستند كه قيام انقلاب اسلامی به قيام مهدی(عج) متّصل شود و زمينه‌ساز ظهور ايشان گردد. اين احتمال بر پاية دقّت در متون احاديث و شواهد موجود مطرح شده است. از مهم‌ترين احاديثی كه با اين تطبيق سازگاری بيشتری دارد، دو حديث مهم است: اوّلی، حديثی از مصادر اهل سنّت به نقل از پيامبر(ص) است كه فرمودند:

«مردمی از شرق قيام می‌كنند و برای حكومت مهدی، زمينه را آماده می‌نمایند.»

حديث ديگر، گزارش نعمانی دربارة پيشگامان ظهور است. نعمانی متعهّد شده احاديثی را نقل كند كه به صحّت آنها اطمينان دارد. لذا از نظر سندی، برخی آن را معتبر شمرده‌اند. متن حديث اين‌گونه است:

«گويی می‌بينم گروهی را كه در شرق در پی گرفتن حق، قيام می‌كنند؛ امّا آن را به ايشان نمی‌دهند. دوباره آن را می‌طلبند؛ ولی به آنها داده نمی‌شود. پس چون اين وضعيت را می‌بينند، شمشيرهايشان را بر گردن خود می‌نهند. آنچه را خواسته بودند، به ايشان می‌دهند؛ امّا ديگر آن را نمی‌پذيرند تا اينكه قيام می‌كنند و آن را جز به صاحبان نمی‌سپرند. كشتگان آنها شهيدند. هان! من اگر آن زمان را درك می‌كردم، خود را برای صاحب اين امر، نگاه می‌داشتم.»13

با توجّه به ظاهر حديث، تطبيق آن بر اين وقايع محتمل است: قيام ملّت ايران در ١٥ خرداد ١٣٤٢، قيام ٢٢ بهمن ١٣٥٧، اظهار توبة رژيم گذشته و تسليم خواسته‌های مردم در آخرين لحظات، سرنگونی رژيم سابق تنها خواستة مردم، پيروزی قيام ملّت ايران عليه رژيم شاهنشاهی، تحقّق جمهوری اسلامی، تداوم جمهوری اسلامی تا انقلاب جهانی مهدی(عج)، درگيری‌ها برای استقرار انقلاب، جهاد فی سبيل الله، كشته‌های آن شهيدند و پيروزی انقلاب اسلامی، در نزديكی ظهور مهدی(عج) تحقّق می‌يابد.14

مسئلة آماده‌سازی زمينه برای ظهور مهدی(عج) كه در اين احاديث اشاره شده است، به معنای علامت ظهور نيست؛ بلكه نوعی پيشگويی معجزگون است كه از سوی امام باقر(ع) نسبت به حوادث آينده ارائه شده است.

امّا به هر حال، اظهار نظر قطعی دربارة تطبيق علائم ظهور، در صورتی كه موجب نوعی تعيين وقت ظهور شود، امكان‌پذير و مجاز نيست.15 در اين موارد، تنها برداشت‌هايی از احاديث امكان‌پذير است كه به صورت احتمالی و به استناد برداشت شخصی افراد، قابل تطبيق بر وقايع خارجی است.

پی‌نوشت‌ها: