حافظان اقلیم قبله: شیخ کلینی

واحد پژوهش موعود

محمّد بن يعقوب بن اسحاق كليني مشهور به كليني، شيخ كليني، ثقة الاسلام كليني و مکنّي به ابو جعفر، از مشهورترين فقهاي دانشمند و محدّثان نامي و بزرگان شيعه در زمان غيبت صغرا است. وي در نيمة دوم قرن سوم و نيمة اوّل قرن چهارم هجري مي‌زيسته و در سال 329ه‍ .ق. وفات يافته است.

شرح حال

ايشان در عصر امام حسن عسكري(ع) متولّد شد و با چهار سفير و نمايندة خاصّ حضرت صاحب الزّمان(عج) که در طول غيبت کوتاه آن حضرت، رابط بين شيعيان و امام زمان(عج) بودند، هم‌عصر بود. با اينکه آن چهار تن، از فقها و محدّثان بزرگ شيعه بودند و شيعيان آنها را به جلالت قدر مي‌شناختند، ولي كليني مشهورترين شخصيت عالي‌مقامي بود كه در آن زمان ميان شيعه و سنّي با احترام زياد مي‌زيست و به طور آشكار به ترويج مذهب شيعة اماميه و نشر معارف و فضائل اهل بيت عصمت(ع) همّت مي‌گماشت.

کليني اصالتاً ايراني و از روستاي «کلين»، واقع در 38 کيلومتري «شهر ري» و ناحية جنوب غربي جادّة «قم - تهران»، نزديک «حسن‌آباد» کنوني است. به همين جهت، او را به لقب رازي (منسوب به ري) هم مي‌خوانند.1

ري و روستاهاي آن، از روزگاران نخستين، جزو مراکز شيعه‌نشين بوده است؛ هرچند بيشتر مردم ري را سنّيان حنفي و شافعي تشکيل مي‌داده‌اند. آرامگاه پدر کليني، يعني يعقوب بن اسحاق - که از بزرگان شيعيان آن روز بوده - هم اکنون در قرية کلين بوده و زيارتگاه مردم آن سامان است. عُلّانِ رازي (دايي کليني) و جمعي ديگر از فقها و محدّثان شيعه، مانند محمّد بن عصام (شاگرد کليني) هم از آن قريه بوده‌اند.2

او در خانه‌اي آکنده از عشق اهل بيت(ع) متولّد شد و تاريخ حياتش با غيبت صغرا عجين شد. محمّد نامي بود که يعقوب بن اسحاق براي فرزند خويش برگزيد و اذان

و اقامه، اوّلين کلماتي بودند که گوش او را نوازش دادند. اوّلين کلاس درس او دامان پاک و پر مهر مادري عطوف و عفيف بود. محمّد مراحل ابتدايي علوم اسلامي را نزد پدر و دايي بزرگوارش، علي بن محمّد بن ابراهيم بن آبان که از استادان علم حديث بود، گذراند. وي پس از گذراندن دوران آغازين تحصيل و آشنايي با منابع رجالي و حديثي، از کلين مهاجرت کرد و با کوله‌باري از معرفت و شناخت مکتب اهل بيت(ع) براي شکوفايي خلّاقيت‌هاي دروني و سيراب شدن از درياي بي‌پايان علوم وحي و پيمودن کمالات اخلاقي و انساني، وارد ري شد.

گزينش هدف

در هنگام ورود کليني به ري، بيشتر مردمان اين شهر از پيروان مذاهب حنفي و شافعي بودند؛ امّا به دليل وجود شيعيان دلباخته‌اي در اطراف اين شهر، اکثر اهل تسنّن ري همواره تحت تأثير اخلاق و رفتار اسلامي آنها قرار داشتند. کليني در اين زمان در کنار گذراندن تحصيلات خود، به عقايد و انديشه هاي ديگر مذاهب و فرقه‌ها آشنا شد؛ بلکه به ماهيت واقعي بعضي از اين فرقه‌ها که مي‌رفت، تشيّع را از مسير واقعي‌اش خارج کند، پي برد. او درد را شناخت و درمان را تشخيص داد. درد، جدايي مردم از سخنان اهل بيت(ع) و دارو، رساندن اين سخنان به مردم بود. او در اين زمان هدف خويش را بررسي مي‌کرد و به دور از هياهو، مسير خود را مشخّص و تصميم گرفت به فراگيري و نوشتن آنها بپردازد. از اين‌رو در محضر استادان بزرگي، چون ابوالحسن محمّد بن اسدي کوفي ساکن ري به فراگيري حديث پرداخت. در نوشتن و بحث و گفت‌وگو دربارة احاديث، از خودگذشتگي بسزايي نشان داد. او بيشتر زندگي خود را صرف حديث کرد؛ امّا با اين حال از واقعيت‌هاي اطراف خويش و ازمسائلي که شيعيان اطراف خويش و از مسائلي که شيعيان با آن دست به گريبان بودند، غافل نبود. او از کساني نبود که عزلت گزيند و فقط به فکر نجات خويش باشد؛ بلکه در دوران‌هاي پر آشوب، همگام و همراه با جامعة شيعي بوده. در دوراني که قرمطيان با عقايد التقاطي خود که مخلوطي از عقايد زرتشتي، مانوي و اسلامي بود، به مبارزه با عقايد و مقدّسات مسلمانان پرداختند، کليني با شجاعت شيعي خويش، عقايد آنها را به نقد کشيد و براي آگاه کردن شيعيان از اين حرکت انحرافي، کتاب «الرّد علي القرامطه» را نوشت و در دسترس شيعيان قرار داد.

عصر کليني را بايد عصر حديث ناميد؛ زيرا نهضتي که براي فراگيري و نوشتن احاديث آغاز شده بود، سراسر ممالک اسلامي را فرا گرفته بود و تشنگان علم حديث از اين شهر به آن شهر و از اين محفل به آن محفل، در جست‌وجوي روايتگري بودند تا از او فراگيرند و بر اندوخته‌هاي خويش بيفزايند. تلاش اهل سنّت در اين عصر به قدري چشمگير بود که مي‌توان گفت اهل سنّت هر چه دارد، از اين عصر دارد. در اين عصر که زمانش به حدود تقريبي يک قرن مي‌رسد، کتاب‌هاي شش‌گانة حديثي اهل سنّت (صحّاح ستّه) تدوين شد.

کليني در اين عصر مشغول و نوشتن احاديث بود. در اين زمان شاگردان امام هادي(ع)، امام حسن عسکري(ع) و امام رضا(ع) هنوز زنده بودند؛ امّا کتاب‌ها و جزوه‌ها نيز در همين عصر از بين رفت.

خطر نابودي احاديث، اين ميراث گران‌قدر پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) هر لحظه احساس مي‌شد؛ زيرا با وفات اين حاملان، احاديث و غيبت امام زمان(عج)، شيعيان از اين سخنان گرانبها محروم مي‌شدند.

کليني با شناخت عصر خود و موقعيت حسّاس زماني و درک اينکه تشيّع اگر از اين مرحله به سلامت بگذرد، براي هميشه از انحراف و التقاط رهايي يافته است، براي تکميل هدف و رسالت خويش به قم، شهر محدّثان و شاگردان اهل بيت(ع) مهاجرت کرد. ورود کليني به قم، مقارن با حاکميت سياسي و ديني مردان با فضيلت و با تقوايي بود که از حديث‌گويان مشهور زمان خود به شمار مي‌رفتند. در قلّة اين هرم، احمد بن محمّد بن عيسي و علي بن ابراهيم قمي قرار داشتند که تقوا، فضل و عشق آنها به اهل‌بيت(ع) بر کسي پوشيده نيست. در اين زمان، در قم راويان و محدّثان در هر مسجد و حسينيه‌اي به نقل حديث مي‌پرداختند و بسياري از اينان در شمار آخرين محدّثاني بودند که بدون واسطه از زبان ائمّه(ع) حديث شنيده بودند. وجود اين فرزانگان موجب شد که عاشقان کلام اهل بيت(ع) به اين شهر مهاجرت کنند و کليني يکي از اين افراد بود. او با استفاده از محضر استادان بزرگي، چون احمد بن محمّد بن عيسي اشعري، احمد بن جعفر بن عيسي اشعري، احمد بن جعفر حميري (مؤلّف کتاب «قرب الاسناد») و فرزند او محمّد بن عبدالله حميري به فراگيري حديث پرداخت. استادان و محدّثان کليني درشکل‌گيري شخصيت او نقش داشتند؛ امّا در اين ميان، به رادمردي بر مي‌خوريم که کليني را با او و او را با کليني مي‌شناسيم؛ کسي که نامش در سلسله سندهاي روايات کافي است؛ شخصيتي که نامش با کافي جاودانه شد. محدّثي که در اسناد بيش از هفت هزار و يکصد و چهل (7140) روايت کافي، چون ستاره مي‌درخشد.3 او علي بن ابراهيم قمي است که کتاب تفسير او پاية تفسيرهاي تشيّع گرديد.

هجرتي ديگر

گرچه قم مرکز تشيّع به شمار مي‌رفت و هرچه جويندة کلام اهل بيت(ع) را سيراب مي‌کرد، امّا عطش سيري‌ناپذير کليني، او را بر آن داشت تا آن ديار مقدّس را به اميد يافتن روايات و احاديث ناشنيده ترک کند. بر سر راه کليني، روستاها و شهرهايي بود که او به آنها قدم نهاد. در آن زمان، کوفه يکي از مراکز بزرگ به شمار مي‌رفت و کمتر محدّث يا محقّقي بود که در سفرهاي خود به آن شهر وارد نشده و از محضر عالمان آنجا استفاده‌اي نکرده باشد.

کوفه در حقيقت، جاي تبادل نظر و نقطة آغاز در جهان اسلام به شمار مي‌رفت که همه آزادانه در آن، به تبليغ مذهب خود مي‌پرداختند. از اين‌رو هريک از نويسندگان و محدّثان مذاهب گوناگون اسلامي، مجلس درس و بحثي براي خود برپا داشته بودند و به نقل احاديث خويش مي‌پرداختند. ابن‌عقده يکي از کساني بود که در اين شهر سکونت داشت. او از حافظان بزرگ حديث به شمار مي‌رفت و حافظة قوي او موجب شده بود که آيتي از آيات حافظه در جهان شود.4 بسياري از بزرگان مذاهب از محضر او کسب علم مي‌کردند، او اگرچه داراي مذهب زيدي جاردي بود، امّا زهد و پارسايي، از او محدّثي موثّق ساخته بود که همة مذاهب در نقل احاديث، به او اعتماد داشتند. کليني نيز از اين مرد بزرگ استفاده کرده و از او رواياتي فرا گرفت.

آخرين منزل براي کليني «بغداد»، سرزمين تأليف بود. وي در آنجا فرصت يافت تا اندوخته‌هاي سال‌ها رنج و مشقّت را در مجموعه‌اي گردآوري کند. او که کمبودهاي جامعة شيعي را به خوبي درک کرده بود و مي‌ديد که با غايب شدن امام زمان(عج) و دسترسي نداشتن همة شيعيان به نوّاب خاصّ آن حضرت، جاي کتابي که در بردارندة تعاليم اسلامي و شيعي باشد، خالي است، تلاش خود را در پي تنظيم احاديث گردآوري شده جهت داد. اين مجموعة گردآوري‌شده، براي شيعيان دستورالعمل و کتاب مفسّر و مبيّن تعاليم و احکامي شده که قرآن کريم به صورت کلّي بيان کرده است.

اساتيد

احمد بن محمّد بن عيسي، احمد بن ادريس قمي، احمد بن محمّد بن سعيد همداني، احمد بن محمّد بن عاصم كوفي، احمد بن مهران، اسحاق بن يعقوب، حسن بن حنيف، حسن بن فضل بن يزيد يماني، حسين بن حسن حسيني اسود، حسين بن حسن هاشمي حسني علوي، حسين بن علي علوي، حسين بن محمّد بن عمران اشعري قمي، حميد بن زياد نينوايي، داوود بن كورة قمي، سعد بن عبدالله بن جعفر حميري، علي بن ابراهيم قمي، علي بن حسين سعدآبادي، علي بن عبدالله خديجي اصغر، علي بن محمّد بن ابراهيم بن ابان رازي (دايي ايشان)، علي بن محمّد بن ابي قاسم بندار، عبدالله بن احمد بن عبدالله برقي، علي بن موسي بن جعفر كميداني، قاسم بن علاء، ابوالحسن محمّد بن عبدالله اسدي كوفي، محمّد بن حسن صفّار، محمّد بن علي بن معمر كوفي و محمّد بن يحيي عطّار.

شاگردان

کليني بر مسند تدريس

کليني در مسير تحقيق و نگارش، از تغذية فکري شاگرداني که به اميد کسب علم از محضرش به بغداد سفر کردند، لحظه‌اي غافل نبود. او در باور کردن انديشة خدايي شاگردانش، از جان مايه گذاشت. بسياري از بزرگان از او روايت نقل کرده‌اند.

اين عدّه از فقها و محدّثان بنام شيعه که مشاهير علماي ما در نيمة اوّل و اواسط سدة چهارم هجري در «ايران» و «عراق» بوده و استادان بسياري از علماي نامي نيمة دوم سدة چهارم هستند، از جمله شاگردان کليني به شمار مي‌روند.

احمد بن ابراهيم، معروف به ابن ابي‌رافع صيمري، احمد بن کاتب کوفي، احمد بن علي بن سعيد کوفي، احمد بن محمّد بن علي کوفي، ابوغالب احمد بن محمّد زراري (285-368ه‍ .ق.)، جعفر بن محمّد بن قولويه قمي (368ه‍ .ق.)، عبدالکريم بن عبدالله‌ بن نصر بزّاز تنيسي، علي بن احمد بن موسي دقان، محمّد بن ابراهيم نعماني، معروف به ابن ابي‌زينب - که از شاگردان مخصوص و نزديکان او بود و کتاب «الکافي» او را نسخه‌برداري کرده است، محمّد بن احمد صفواني، مقيم بغداد - که او نيز از شاگردان مخصوص او بود و کتاب الکافي را رونوشت کرده و از کليني علم و ادب آموخته و به دريافت اجازة قرائت حديث نائل آمده است، محمّد بن احمد سناني زاهري، مقيم «ري»، ابوالفضل محمّد بن عبدالله‌ بن مطلب شيباني، محمّد بن علي ماجيلويه، محمّد بن محمّد بن عصام کليني،‌ هارون بن موسي تلعکبري شيباني (متوفّاي 385ه‍ .ق.)، جمعاً پانزده نفر و افرادي ديگر از اين قبيل بزرگان.

جايگاه علمي

کليني پس از کسب علم و حديث، از اساتيد و محدّثان مورد افتخار شيعيان قرار گرفت و نخستين کسي بود که به لقب ثقة الاسلام شهرت يافت.

کليني نام‌آورترين شخصيت عصر خود بود که اوج تلاش محدّثان و عالمان بزرگ و حتّي عصر چهار نايب خاصّ امام زمان(عج) بوده است. در اين عصر، به دليل محدوديت‌ها و ممنوعيت‌هاي اجتماعي اين بزرگان، مسئوليت فرهنگي و علمي تشيّع بر دوش کليني بوده است.

عموم طبقات، او را به راستي گفتار و درستي کردار و احاطة کامل بر احاديث و اخبار مي‌ستودند؛ به‌ طوري که نوشته‌اند، شيعه و سنّي در اخذ فتوا به وي مراجعه مي‌کردند و در اين خصوص، مورد وثوق و اعتماد هر دو فرقه بود. به همين جهت ملقّب به ثقة‌الاسلام گشت و او نخستين دانشمند اسلامي است که به اين لقب خوانده شده و به حق، شايستة اين لقب بزرگ هم بود. کليني در امانت و عدالت، تقوا و فضيلت، حفظ و ضبط احاديث - که همه از شرايط يک فرد محدّث موثّق جامع الشّرايط بوده است - مانند نداشت. به گفتة علاّمه محمّد تقي مجلسي:

وي در ميان تمام دانشمندان ما و آنها که از او روايت کرده‌اند، همچنين در نظم و ترتيب کتابش، الکافي بي‌نظير بوده و اين مزايا دليل است که وي از جانب خداوند متعال، تأييدات خاصّي داشته است.5

کليني در نظر دانشمندان شيعه

شيخ الطّائفه محمّد بن حسن طوسي، پيشواي فقهاي شيعه (م 460ه‍ .ق.)، در کتاب گران‌قدرش، «الرّجال»، باب «کساني که از ائمّه روايت نکرده‌اند»، مي‌نويسد: ابوجعفر محمّد بن يعقوب کليني، دانشمندي جليل‌القدر و عالم به اخبار و احاديث بود. او داراي تصنيفاتي است که در کتاب الکافي تدوين شده است. در ماه شعبان سال 329ه‍ .ق. وفات يافت و در محلة «باب الکوفه» مدفون گرديد. ما کتاب‌هاي او را در الفهرست آورده‌ايم.6

او در «الفهرست»، تمام کتاب‌هاي الکافي و چند کتاب ديگر کليني را نام مي‌برد، سپس طرق روايات خود را به آنها از استادانش شيخ مفيد، حسين بن عبيدالله‌ غضائري، سيّد مرتضي و احمد بن عبدون بازگو مي‌کند.7

دانشمند گران‌قدر رجالي، ابوالعبّاس احمد بن علي بن عبّاس، معروف به نجاشي (متوفاي 450ه‍ .ق.)، در کتاب نفيس و نامدارش «الرّجال» - که او را نامي‌ترين دانشمند رجالي شيعه دانسته‌اند و الرّجال خود را بعد از الفهرست و «الرّجال شيخ طوسي» نگاشته است - از کليني، دانشمند بلندآوازه، بدين‌گونه ياد مي‌کند:

ابوجعفر محمّد بن يعقوب بن اسحاق کليني، علان کليني رازي، دايي اوست. محمّد بن يعقوب کليني، در زمان خود پيشواي علماي شيعه و چهرة درخشان آنها در ري و موثّق‌ترين دانشمند شيعه در حديث و ضبط آن بوده است. کتاب بزرگش... به نام الکافي را در مدّت بيست سال تصنيف کرده است... .

سپس کتاب‌هاي الکافي و ديگر تأليفات کليني را با شرحي که خواهيم نگاشت، ذکر مي‌کند.8و9

پس از شيخ و نجاشي که پيشواي علماي رجال و تراجم هستند، ساير دانشمندان بزرگ ما، هر جا به‌ نام کليني برخورد نموده يا از کتاب بزرگ و نامدارش الکافي نام برده‌اند، از وي به عنوان موثّق‌ترين دانشمند شيعه در فهم، نقل، ضبط حديث، حسن ترتيب و تنظيم کتابش الکافي ياد کرده‌اند.

ابن شهر آشوب مازندراني، علاّمه حلّي و ابن داوود، طبق معمول، همان تعبيرات شيخ و نجاشي را در ستايش وي آورده‌اند.

سيّد بن طاووس (م 664ه‍ .ق.) مي‌نويسد: وثاقت و امانت کليني در نقل حديث، مورد اتّفاق عموم دانشمندان ماست.10

شيخ حسين بن عبدالصّمد عاملي (پدر شيخ بهايي) مي‌گويد: محمّد بن يعقوب در عصر خود، استاد علماي زمان خويش و سرآمد آنها و موثّق‌ترين دانشمندان در نقل حديث بود. او در نقد و بررسي حديث، از همه‌ کس آشناتر و بر همگان تقدّم داشت.11

ملاّ خليل قزويني فقيه و محدّث مشهور، در شرح فارسي اصول الکافي مي‌نويسد: دوست و دشمن به فضلش اعتراف کرده‌اند.13و12

علاّمه مجلسي، در «مرآة العقول: شرح اصول الکافي» نوشته است: کليني مورد قبول طوايف ايّام و ممدوح خاص و عام بود.14

ميرزا عبدالله‌ اصفهاني، مشهور به افندي، دانشمند نامي و شاگرد علاّمه مجلسي مي‌نويسد: منظور از ثقة‌الاسلام در اغلب موارد (در کتب رجال) ابوجعفر محمّد بن

يعقوب بن اسحاق کليني رازي، صاحب الکافي و غيره، يعني شيخ اقدم و مسلّم بين عامّه، خاصّه و مفتي هر دو فرقه است.15

ميرزا محمّد نيشابوري، محدّث اخباري مي‌نويسد:

ثقة‌الاسلام، قدوة‌الاعلام و بدر تمام، جامع سنن و آثار در حضور سفراي امام زمان(عج)، زنده‌کنندة طريقة اهل‌بيت(ع) در رأس سدة سوم هجري....16

کليني در نظر دانشمندان عامّه

کليني در نظر دانشمندان عامّه، مخصوصاً نزد مورّخان آنها که بعد از او آمده‌اند، بسيار بزرگ است. همه از وي تجليل کرده و او را به عظمت و بزرگواري ستوده‌اند.

ابن اثير جزري (ابن اثير جزري، نام سه برادر دانشمند از علماي عامّه است. آنها از مردم جزيره‌ای نزديک «موصل» بوده‌اند و لقب جزري منسوب به آنجاست. برادر اوّل، مبارک بن ابي‌الکرم اثيرالدّين محمّد جزري (م 606ه‍ .ق. در موصل)، مؤلّف کتاب‌هاي «النّهاية» و «جامع الاصول»، برادر دوم، عزّالدّين علي بن اثير (م 630ه‍ .ق.)، مؤلّف کتاب‌هاي «اسد الغابة في معرفة الصحابة»، «اللباب في تهذيب الاسماء» و «الکامل في التاريخ»، برادر سوم، نصرالله بن ابي‌الکرم (م 637ه‍ .ق.)، منشي و کاتب، صاحب کتاب «المثل السائر في ادب الکاتب» و الشاعر و غيره، مدفون در «کاظمين») در کتاب مشهور جامع الاصول مي‌نويسد: ابوجعفر محمّد بن يعقوب رازي، از پيشوايان مذهب اهل‌بيت(ع) دانشمندي بزرگ و فاضلي نامدار است.

سپس در حرف «ن» از کتاب نبوّت، او را تجديدکنندة مذهب شيعه، در سدة سوم هجري قمري دانسته است.

ابن اثير روايتي از پيغمبر(ص) نقل مي‌کند که فرموده‌اند:

خداوند سر هر قرني، شخصي را بر مي‌انگيزد که دين او را زنده و نامدار بدارد. (اصل حديث اين است: ان الله‌ يبعث لهذه الامة في راس کل مأة سنة من يجدّد لها دينها).

ابن اثير يک يا چند نفر از خلفا، علما و عرفاي سنّي را هم نام مي‌برد که بر سر هر صد سالي، مجدّد، نگهبان و احياکنندة اسلام بودند. اين حديث از احاديث عامّه است؛ ولي بسياري از علماي فريقين به آن استناد جسته و کساني را به نام مجدّد مذهب ذکر کرده‌اند.

آنگاه به گفت‌وگو دربارة اين حديث پرداخته و مي‌گويد:

از مجدّدان و احيا‌کنندگان مذهب شيعه، در آغاز سدة اوّل هجري، محمّد بن علي باقر (امام پنجم) و در ابتداي سدة دوم، علي بن موسي الرّضا و بر رأس سدة سوم، ابو جعفر محمّد بن يعقوب کليني رازي بوده‌اند.18و17

از نوشتة ابن اثير، به خوبي مقام و موقعيت کليني آشکار مي‌شود و مي‌رساند که او در پايان سدة سوم و آغاز قرن چهارم هجري، بلندآوازه‌ترين دانشمند شيعه بوده که او را پس از دو امام، مجدّد مذهب دانسته است.

برادر کوچکتر ابن اثير (عزّالدّين علي بن اثير جزري) نيز در آغاز حوادث سال 328ه‍ .ق.، در کتاب الکامل في التاريخ، کليني را نخستين دانشمندي دانسته که در آن سال چشم از جهان فروبسته است و مي‌نويسد: محمّد بن يعقوب ابوجعفر کليني که از پيشوايان شيعه و دانشمندان آنها بود، در اين سال وفات يافت.19

بايد توجّه داشت که دانشمند و محقّق معاصر، دکتر حسينعلي محفوظ، در مقدمة «الکافي»، ص 21، عبارت جامع الاصول را به اشتباه از علي بن اثير، در الکامل نقل کرده و تصوّر نموده که صاحب جامع الاصول و الکامل يک نفر بوده است.

فيروزآبادي، دانشمند لغت‌دان بزرگ (م 818ه‍ .ق.) در «القاموس المحيط» در لفظ کُلِين، از کليني ياد کرده و او را از فقهاي شيعه دانسته است.20

ابن حجر عسقلاني (م852ه‍ .ق.) در کتاب مشهورش «لسان الميزان» - که شرح حال علماي عامّه و گاهي خاصّه را تا زمان خويش به اجمال و تفصيل آورده است - دربارة دانشمند بزرگ ما مي‌نويسد: محمّد بن اسحاق ابوجعفر کليني رازي در بغداد ساکن بود و در آنجا از محمّد بن احمد جبّار و علي بن ابراهيم بن عاصم و ديگران روايت مي‌کرد. کليني از فقهاي شيعه و کسي است که بر وفق مذهب آنها، کتاب‌هاي زيادي تصنيف کرده است.21

و نيز ابن حجر در کتاب ديگرش، «التبصير» گفته است: ابوجعفر محمّد بن يعقوب

کليني، از رؤساي دانشمندان شيعه است که در زمان مقتدر (خليفة عباسي) مي‌زيست.22

جز اينان، ساير دانشمندان عامّه نيز هرجا به‌ نام کليني رسيده‌اند، از وي به عنوان دانشمندي بزرگ و فقيهي نامدار و يکي از پيشوايان پيشين شيعه ياد کرده‌اند.

آثار

قبل از پرداختن به فهرست آثار و تأليفات شيخ کليني، لازم به توضيح اين نکته‌ايم که مرحوم ثقةالاسلام کليني و عالمان ديگري، چون ايشان که همّت خود را مصروف گردآوري و تدوين احاديث و روايات مهدوي منقول از حضرات معصومان(ع) کردند، به حق در زمرة بزرگترين مؤلّفان و محقّقان اين عرصة مهم از حيات فکري و فرهنگي شيعي بايد شناخت؛ چرا که ديگر مؤلّفان و مصنّفان، جملگي، ريزه‌خوار خوان همّت آنان بوده‌اند.

احاديث باب حجّت در يکصد و سي باب، امامت، زندگي حضرات ائمّه(ع) و دلايل اثبات امامت که به نحو شايسته توسط جناب کليني، گردآوري، تدوين و تبويب گشته، بنيان‌هاي انديشه و فرهنگ ولايي مهدوي را استوار ساخته و موجب اتقان و استواري جملة تعاريف و تحليل‌هاي ارائه شده توسط عموم مؤلّفان، محقّقان و شارحان بعدي گشته‌اند و مهم‌تر آنکه، اصول کافي در ميان چهار عنوان از کتب اربعه، به نحو خاص به روايات عقيدتي پرداخته و عموم محقّقان را ياري‌رسان بوده است.23

شيخ اجل، طوسي و نجاشي، دانشمند رجالي، جمعاً اين کتاب‌ها را جزو تأليفات کليني به شمار آورده‌اند:

1. کتاب الرّجال؛

2. کتاب الرّد علي القرامطة (قرامطه، فرقه‌اي بودند که عقيده داشتند، اسماعيل پسر امام صادق(ع)، امام غايب است و در حقيقت، همان اسماعيلية نخستين بودند. علّت تسمية آنها به قرامطه يا قرمطي، اين است که اوّلين‌بار، شخصي به نام قرمط، از مردم حومة کوفه، چنين ادّعايي کرد و پيروان او به نام وي خوانده شدند. قرامطه به مرور ايّام، سخت به انحراف در عقيده و اعمال کشيده شدند و بر ضدّ عموم مسلمانان شورش‌هاي زيادي کردند.)

3. کتاب «رسائل الائمّة(ع)»؛

4. کتاب «تعبير الرؤياء»؛

5. مجموعه شعر (مشتمل بر قصايدي که شعرا در مناقب و فضايل اهل‌بيت عصمت و طهارت(ع) گفته‌اند)؛

6. کتاب الکافي.

مجموعة کتاب الکافي، شامل اصول کافي (دو جلد)، فروع کافي (پنج جلد) و روضة کافي (يک جلد)، در بردارندة شانزده هزار و يکصد و نود و نه (16199) حديث ازپيامبر اسلام(ص) و ائمّة معصومان(ع) است و کليني در طيّ بيست سال تلاش خستگي‌ناپذير با تأليف آن، برتري و فضل علماي تاريخ اسلام را به اثبات رساند. کاري که او در مدّت بيست سال براي تشيّع به پايان رساند، کاري بود که شش تن از بزرگترين عالمان اهل سنّت در مدّت يک قرن براي مذهب خود انجام دادند و کتاب کافي مهم‌ترين و نفيس‌ترين کتاب از مجموعة کتب چهارگانة حديثي کتب اربعة مذهب تشيّع است.

کافي در زماني به تبيين ارزش‌هاي اخلاقي و اسلامي پرداخت که اروپاييان دوران بربريت و وحشيگري را مي‌گذراندند و قبايلشان با قتل و غارت، امرار معاش مي‌کردند.

بر کافي، هم فيلسوف شرح نوشته است، هم عارف و هم فقيه و اين نشانة بزرگي و جامع بودن کافي است. شرح‌هاي مهم عبارتند از:

1. «مرآت العقول» از علّامه مجلسي که با ديدي فقهي نگاشته شده است؛

2. «شرح صدرالمتألّهين»، معروف به ملّاصدرا که نگرش او نگرشي فلسفي و عرفاني به احاديث است؛

3. کتاب «وافي» نوشتة ملّاحسين فيض کاشاني؛

4. «شرح ملّا صالح مازندراني».

سبک کليني

روش کليني در ترتيب احاديث هر باب اين است که حديث صحيح‌تر و روشن‌تر را در اوّل باب قرار داده و سپس به همين ترتيب، احاديث مبهم و مجمل را ذکر کرده است. علاوه بر اين، کليني دست به ابتکار ديگري زد که تا قبل از آن، در ميان عالمان و محدّثان معمول نبود و آن، به کار بردن کلمة «عدّه» به جاي سلسلة سندي است که به راوي حديث ختم مي‌شود. از مسائلي که موجب شد کليني اين رويه را در نقل حديث پيش گيرد، مشهور بودن راويان سلسلة سند و نيز کم کردن حجم کتاب و کمبود وقت بوده است.

«عدّة» کليني گاهي از احمد بن محمّد بن عيسي، گاهي از سهل بن زياد و زماني از احمد بن خالد برقي روايت مي‌نمايد و اشخاص هريک از اين سه، غير از اشخاص «عدّة» ديگر مي‌باشد؛ مثلاً مراد او از «عدّه» در جايي که به واسطة آن از احمد بن محمّد عيسي روايت مي‌کند، عبارت از پنج نفر: محمّد بن يحيي عطّار، علي بن موسي کميداني، داود بن کوره، احمد بنادريس و علي بن ابراهيم بن هاشم است.

اين روش راهگشاي ساير عالمان و محدّثان شد؛ به طوري که شيخ طوسي در کتاب رجال خويش اين روش را برگزيد و به همين شيوه روايت را نقل کرد. علاوه بر اين، گاهي احاديثي بدون نام محدّث و راوي و با عنوان «قد قال العالم» يا «في حديث آخر» از کليني نقل شده است که جمعي از عالمان اين احاديث را دليلي بر وجود ارتباط بين کليني و امام زمان(عج) دانسته و گفته‌اند: ممکن است که کتاب (کافي) به نظر اصلاح آن حضرت رسيده باشد و از کلام بزرگان نقل شده است که امام زمان(عج) فرموده‌اند: الکافي کافٍ لشيعتنا؛ کافي شيعيان ما را کافي است.24

وفات

ثقة‌الاسلام کليني - اين محدّث عظيم‌الشّأن پيشين که در دنياي آن روز، چشم و چراغ شيعه و سند افتخار دانشمندان بغداد، اعمّ از خاصّه و عامّه بود - پس از آن‌همه رنج و کوشش و تأليف و تصنيف و رواج و رونق مکتب خردپسند اهل‌بيت عصمت و طهارت(ع)، سرانجام در سال 328 يا 329ه‍ .ق.، که مصادف با مبدأ غيبت کبراي امام زمان(عج) بود، در همان شهر بغداد چشم از جهان فروبست و مرغ روح بلندپروازش به آشيان جنان پرواز کرد. آرامگاهش امروز در ناحية شرقي «نهر دجله»، کنار جسر (پل) قديم بغداد، معروف و زيارتگاه مسلمانان است.

شيخ طوسي در الفهرست، سال وفات کليني را 328ه‍ .ق. ضبط کرده؛ ولي نجاشي در الرّجال و خود شيخ نيز در الرّجال - که هر دو بعد از الفهرست تأليف شده‌اند - تصريح کرده‌اند که کليني در سال 329ه‍ .ق. (سال تَناثُر نجوم) وفات يافت؛ محمّد بن جعفر حسني، معروف به ابو قيراط بر جنازة کليني نماز خواند و بدن او در باب کوفة بغداد به خاک سپرده شد.25

ما نيز اين تاريخ را معتبر مي‌دانيم. در اين سال، شيخ اجل ابوالحسن سيمري - نايب چهارم امام زمان(عج) - نيز وفات يافت و با رحلت او، غيبت کبرا و طولاني آن حضرت آغاز شد و جامعة شيعه در وضع خاصّي قرار گرفت؛ ولي وجود کتاب

الکافي، همچون ستارة درخشاني، شبستان تاريک اميد و آمال شيعيان را روشن ساخت تا اينکه دانشمندان بعدي به تعميم و توسعة کار کليني و نورپاشي بيشتر آثار اهل‌بيت عصمت(ع) پرداختند.

مرقد

در محلّة «شورجه» در خيابان جمهوري بغداد، نزديک «مدرسة مستنصريه» و مشرف به «رود فرات»، مسجد بزرگي به نام «آصفيه» وجود دارد که در آن، دو قبر، منسوب به دو تن از عالمان و محدّثان بزرگ شيعه در قرون اوّلية اسلامي، يعني شيخ کليني و شيخ کراجکي مي‌باشد. با اين حال، دربارة انتساب اين قبرها به اين دو عالم، ترديدهايي وجود دارد و اقوال ديگري نيز در اين‌باره بيان شده است.

اهل‌سنّت بغداد، قبري را که امروزه شيعيان به شيخ کليني، نسبت مي‌دهند، از ديرباز، قبر حارث محاسبي، از صوفيان بزرگ قرن چهارم هجري قمري مي‌دانند.

از ميان نويسندگان شيعه، ابوعلي محمّد بن اسماعيل کربلايي (متولّد سال 1159ه‍ .ق.)، در کتاب «رجال» خود نوشته است:

قبر شيخ کليني در بغداد شرقي، مشهور است و عام و خاص آن را در تکية مولويه زيارت مي‌کنند و بيرون قبر، سمت چپ کسي که از پل عبور مي‌کند، پنجره‌اي وجود دارد. صاحب کتاب «روضة العارفين» از شخص مورد اعتمادي نقل کرد که يکي از حاکمان بغداد، تصميم گرفت بر قبر وي، ساختماني بسازد. به او گفتند اينجا قبر يکي از شيعيان است، پس او دستور تخريب قبر را داد. پس قبر را حفر کردند و ديدند که مدفون با کفن خود تغيير نکرده است و کنار وي، شخص کوچکتري نيز با کفن خود دفن شده است. از اين‌رو دستور داد بر قبر وي، گنبدي بنا کردند.26

صاحب «مراقد المعارف» نيز به نقل از سيّد‌هاشم بحراني در «روضة‌الواعظين»، شبيه اين داستان را چنين نقل کرده است که در گذشته، يکي از حاکمان، اقدام به تخريب قبر کليني و نبش قبر وي کرد؛ امّا به علّت کرامت‌هايي که از وي صادر شد، آن را دوباره بازسازي نمود.27

محمود شکري آلوسي احتمال داده است که اين مقبره، در واقع مدفن يکي از خلفاي عبّاسي است؛ امّا اين نظريّه نيز نمي‌تواند درست باشد.

تاريخچه و توصيف مسجد

مسجدي که امروزه قبر شيخ کليني و کراجکي در آن قرار دارد، در اصل يک دارالقرآن وابسته به مدرسة مستنصريّة بغداد بود که گفته مي‌شود در سال 1017ه‍ .ق.، محمّد چلبي، آن را به يک تکيه يا خانقاه طريقت مولويه (منسوب به مولوي، شاعر بزرگ ايران)، تبديل کرد و در آن زمان، به نام مولاخانه (در واقع: مولوي‌خانه) ناميده شد. سپس در دورة داوود پاشا والي عثماني (ولايت: 1232-1241ه‍ .ق.)، بازسازي و به مسجد تبديل شد و از آن پس، با انتساب به داوود پاشا که ملقّب به آصف‌الزّمان بود، به مسجد آصفيه ناميده شد.28

مساحت مسجد، حدود ششصد متر است و داراي سه ورودي است که دو ورودي، متّصل به شبستان مسجد و ورودي سوم، متّصل به مقبره است. اتاق مقبره، مربّع شکل و طول هر ضلع آن، هفت متر است. قبر منسوب به شيخ کليني، ميان اتاق قرار دارد و روي آن، يک صندوق چوبي مشبّک، نصب شده است.29 قبر منسوب به شيخ کراجکي نيز در همين اتاق قرار دارد.

همچنين مسجد داراي يک گلدسته و دو گنبد سبزآبي است که يکي از اين دو گنبد، بر اتاق مقبره قرار دارد.

پی‌نوشت‌ها: