آئین بودا در سینما

جواد امین خندقی

آئین بودا1 يکي از قديمي‌ترين کيش‌هاي هندي است که در تاريخ «هندوستان» و حتّي ديگر کشورها تأثيرگذار بوده است. اين آئین حدود 2500 سال پيش، بر اساس تعاليم شاهزاده‌اي متعلّق به «هند شمالي» (نپال امروزي) به نام سيدارته گئوتَمه2 شکل گرفت. او در جست‌وجوي حقيقت زندگي، قصر پدر را ترک گفت و به گروهي مرتاض پيوست. پس از مدّتي که از همراهي با مرتاضان نتيجه نگرفت، خود به مراقبه3 مشغول شد و سرانجام راهي به رهايي از چرخة سنساره4 (تناسخ) يافت. راه او از مرتاضان متعادل‌تر بود و هم‌زمان با کشف اين راه به بيداري درون، روشن‌شدگي5 و نيروانه6 رسيد و از اين‌رو به بودا7 ملّقب شد.

بعد از او ديگران و در مکاتب مشابه آئین وي را ادامه دادند. بوديسم از زمينه‌ها و مايه‌هاي رازگونة معنوي و عرفاني برخوردار است و همين رازوارگي و عرفاني بودن، ماندگاري آن را تضمين کرده است.

اين آئین به صورت‌هاي گوناگوني در فيلم‌ها نيز ديده مي‌شود. يکي از دو شخصيت اصلي فيلم «دوست داشتن انابل»8 با آنکه در مدرسة مذهبي کاتوليک درس مي‌خواند، امّا حقيقتِ آرامش‌بخش را در آئین بودا يافته است.

فيلم «بوداي کوچک»9 آموزه‌هاي بودا همچون تناسخ، طريقت بودا، قوانين هشت‌گانه و نيروانا را به تصوير مي‌کشد و سعي در تبيين اين مفاهيم دارد. همچنين اين فيلم، زندگي بودا را با تمام فراز و نشيب‌هايش نشان مي‌دهد. فيلم کوندون10 نيز با محوريت زندگي و انديشه‌هاي دالايي لاماي چهاردهم به تبيين انديشه‌هاي بودا مي‌پردازد.

فيلم «هفت سال در تبّت»11 تحوّل شخصيتي را به سبب تأثير آئین بودا نشان مي‌دهد. در اين فيلم، نگرش شخصيت اصلي داستان پس از آشنايي با دالايي لاما و آئین، تغيير مي‌کند و متحوّل مي‌شود و گرايش‌هاي مثبتش افزايش مي‌يابد. داستان فيلم «بهار، تابستان، پاييز، زمستان... و بهار»12 سير زندگي يک استاد و شاگرد بودايي و مفاهيم آئین بودا را به تصوير در مي‌آورد.

از منظر فيلم «2012»13 برترين مکتب، آئین بودا است. در داستان فيلم، اتّفاقات فراوان طبيعي و آخرالزّماني رخ مي‌دهد. هنگام وقوع بلايا، همة اديان و انسان‌ها در هياهو هستند و آرامش تنها در شخصيت راهب بودايي ديده مي‌شود. او در آخرين لحظات زندگي، هنگامي که سونامي بسيار بزرگي به سمت او مي‌آيد، بدون هراس، آخرين وظيفة خود را انجام مي‌دهد و ناقوس آخرالزّمان را به صدا درمي‌آورد. پوستر اصلي فيلم، همين صحنه را به صورت يکي از مهم‌ترين بخش‌هاي فيلم به نمايش کشيده است. همچنين راهب بودايي، نوة خود را براي نسل‌هاي آينده به کشتي نجات‌يافتگان مي‌فرستد تا نمايندة بوديسم در آيندة بشر باشد.

در مجموعه فيلم‌هاي «ماتريکس» و انيميشن «انيماتريکس» آئین بودا نقش اساسي در روند داستان دارد. براي نمونه در انيميشن، هنگام جنگ انسان‌ها و ماشين‌ها، راهب هاي بودايي براي سربازان دعا مي‌خوانند، منجيّ فيلم و کساني که او را همراهي مي‌کنند، از هنرهاي رزميِ شرقي استفاده مي‌کنند و همواره لباس‌هايي شبيه بودائيان دارند. منجي براي حلّ مشکلاتش به پيش‌گويي مراجعه

مي‌کند که بچّه‌هاي نزد او لباس بودايي پوشيده‌اند و از آموزه‌هاي بودا سخن مي‌گويند. کارگردانان اين مجموعه در مصاحبه‌اي به تأثيرپذيري از آئین بودا تصريح کرده‌اند.14

فيلم «لبة تيغ»15 که دو بار تا به حال ساخته شده، فردي را از غرب به تصوير مي‌کشد که دچار مشکلات روحي فراوان است و سؤالات بي‌پاسخي دربارة زندگي و هستي دارد. او براي حلّ مشکلات و رسيدن به پاسخ سؤال‌هايش، سفري طولاني را آغاز مي‌کند تا در نهايت آنچه مي‌خواهد، در آئین بودا مي‌يابد.

فيلم «معبد شائولين»16 برخي آموزه‌هاي بودا و سلوک عملي بودايي را در «معبد شائولين» نشان مي‌دهد. در فيلم «زن ديگر» هم پسر بچّه‌اي ميان اديان مختلف بررسي مي‌کند و آئین بودا را برترينِ آنها مي‌يابد.

آموزه‌های بودا

پس از ذکر نمونه‌ها نياز است نگاهي به اين آئین داشته باشيم. آموزه‌هاي آئین بودا با چالش‌ها و اشکالات مهمّي به شرح زير رو به رو است:17

1. بودا با صراحت تمام، هرگونه تفکّر غامض و پيچيدة فلسفي را نفي مي‌کند و فلسفه را راه نجات بشر نمي‌داند. الهيات و فلسفه نزد بودا جايگاهي ندارد. در عوض بودا مدّعي است که فقط در پي رنج و درد بشر است و مي‌خواهد نيازهاي انسان را بازشناسي کند و آلام او را کاهش دهد. با نگاهي به تاريخ مي‌بينيم که افرادي در دوره‌هاي مختلف زماني، فلسفه يا متافيزيک را نفي کرده‌اند؛ ولي در نهايت، نظامي فلسفي ايجاد کرده‌اند. چند پرسش جدّي در اين‌باره مطرح است که آيا مکتب بودا دربارة جهان، بينشي خاص دارد؟ آيا دربارة انسان و آيندة او، نگرشي خاص دارد؟ و سؤالاتي از اين قبيل که اگر جواب آنها منفي باشد، نمي‌تواند ادّعا کند که مي‌خواهد رنج و آلام بشري را کاهش دهد و نمي‌تواند چيزي به عنوان راهي براي وصول به نيروانا يا قوانيني همچون سمساره يا کرمه ارائه دهد؛ چرا که تمام اينها متضمّن و مستلزم جهان‌بيني، انسان‌شناسي و معرفت‌شناسي خاصّي است که اين مجموعه چيزي جز نظام فلسفي و تفکّر الهياتي نيست.

2. بودا با اين تصوّر که انسان، آزاد است و مي‌تواند آيندة خود را هرگونه که مي‌خواهد بنا کند، تقدير جهان را منتفي مي‌داند. اين عقيده، ريشه در عدم اعتقاد او به اديان و خداي ابراهيمي دارد. وي در اين مسئله، جانب انسان را مي‌گيرد و با ديدي کاملاً اومانيستي، نقش خدا را در تدبير جهان ناديده مي‌پندارد.

3. مهم‌ترين بخش تعاليم اخلاقي عرفاني بودا چهار حقيقت جليل است که محور آن رنج بشري است. او با اصالت‌بخشي به درد و رنج، راهکارهايي ارائه مي‌دهد. او مهم‌ترين خصوصيّت انسان را در رنج بودن مي‌داند. اکنون اين سؤال مطرح مي‌شود که آيا انسان هيچ خصيصه‌اي ديگر ندارد و فقط در رنج خلاصه مي‌شود؟!

4. بودا از يک‌سو خوديت را نفي مي‌کند و از سوي ديگر، مدافع تناسخ است. لازمة پذيرش تناسخ، اعتقاد به وجود خود است؛ چرا که اگر روح از کالبدي جدا و به کالبد ديگر منتقل شود و اين امر دائماً در جريان باشد، مستلزم آن است که خوديت انسان باقي باشد.

5. در نظام بودايي جايي براي خدا و اعتقاد به او وجود ندارد و بوديسم يک نظام سکولار است.

6. در ميان نمونه‌هاي ياد شده اشاره‌اي به دالايي لاما هم شد. در مکتب او علاوه بر پنج نکتة يادشده، مي‌توان گرايش به رسيدن به آرامش و شادي کاذب و بي‌هدف، پلوراليسم و پراگماتيسم آمريکايي را نيز مشاهده کرد.18

پي‌نوشت‌ها: