بحران‌ها و آفت‌های اجتماع

ابراهیم شفیعی سروستانی

مقدّمه

رویدادهای سیاسی و اجتماعی و حتّی پدیده‌های طبیعی و زیست‌محیطی را می‌توان از دیدگاه‌های گوناگون بررسی و تجزیه و تحلیل کرد؛ یکی از این دیدگاه‌ها، دیدگاه مهدوی و آخرالزّمانی است؛ یعنی بررسی و تجزیه و تحلیل این‌گونه رویدادها و پدیده‌ها بر اساس معارف مهدوی و آخرالزّمانی اسلام و با توجّه به حوادث و رویدادهای پیش‌بینی شده در دوران غیبت و آخرالزّمان.

در مطلبی که در اوج فراگیری بیماری کرونا و با عنوان «درس‌های کرونا برای منتظران» نوشتم، از همین منظر به بررسی این همه‌گیری پرداختم و نکاتی را یادآور شدم. اینک بر اساس دیدگاه یادشده به بررسی حوادث و آشوب‌های اجتماعی دو ماه گذشتة کشورمان و پیامدهای آن می‌پردازم و نکاتی را یادآور می‌شوم.

شایان ذکر است که پیش‌تر، این حوادث و آشوب‌ها را از منظر سیاسی، اجتماعی بررسی و تحلیل کرده‌ام1 و از این‌رو، از تکرار آن مباحث خودداری می‌کنم.

1. دشواری دین‌داری و دین ورزی در آخرالزّمان

یکی از آثار نامطلوب فتنه‌ها، آشوب‌های سیاسی، اجتماعی و بحران‌های اقتصادی، ایجاد شک و تردید در باورهای اعتقادی گروهی از مردم و کاهش تقیّدات مذهبی آنان است که در سال‌های اخیر و به ویژه پس از هر فتنه و بحران فراگیر، بسیار شاهد آن بوده‌ایم. در حوادث و آشوب‌های اخیر کشور نیز جلوه‌های مختلف آن را در میان عوام و خواص مردم مشاهده کردیم. در این روزها هریک از ما در طول روز در دانشگاه، مدرسه، محلّ کار و خیابان، کم و بیش با افرادی برخورد می‌کنیم که در پی برخی از مشکلات اقتصادی، ناملایمات اجتماعی، نامرادی‌های سیاسی یا حتّی برخوردهای نامناسب برخی از کارگزاران دولتی، زبان به گلایه می‌گشایند و گاه به همة مظاهر دین و دین‌داری توهین می‌کنند و گاهی هم یکسره به همة آنچه عمری به آن اعتقاد داشته‌اند، پشت‌پا می‌زنند. البتّه در اکثر موارد، این عکس‌العمل‌ها ناشی از خشم و عصبانیت‌های آنی است و با فروکش کردن این خشم و عصبانیت، فرد از گفتة خود پشیمان می‌شود و توبه می‌کند؛ امّا در مواردی هم این‌گونه عکس‌العمل‌ها دوام و پایداری بیشتری دارد و خدای ناکرده، فرد تا آخر عمر بر باور غلط خود پایدار می‌ماند و دین و ایمانش را کاملاً از دست می‌دهد.

پدیدة یادشده که به نوعی حکایت از بحران دین‌داری و دین‌ورزی در عصر ما می‌کند، یادآور روایات متعدّدی است که دربارة دشواری دین‌داری و دین‌ورزی در دوران آخرالزّمان و غیبت آخرین حجّت حق وارد شده‌اند. در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

- در روایتی که انس بن مالک از پیامبر خدا(ص) نقل کرده، در این زمینه چنین آمده است:

«زمانی بر مردم می‌آید که شکیبای آنان بر دینش، مانند کسی باشد که آتش به دست گرفته است.»2

آن حضرت، در روایت دیگری که در منابع اهل سنّت نقل شده است، در این زمینه می‌فرماید:

«وای بر عرب از شرّی که نزدیک شده است؛ فتنه‌هایی مانند پاره‌های شب ظلمانی که انسان، صبح، با ایمان از خواب بر می‌خیزد و شب، بی‌ایمان به خواب می‌رود! برخی دینشان را به اندکی از کالای دنیا می‌فروشند. در آن روزگار، آنکه به دینش چنگ زده باشد، مانند کسی است که آتش به کف گرفته است.» یا فرمود: «خار به دست گرفته است».3

امام محمّدباقر(ع) نیز در روایتی به نقل از جدّ بزرگوارشان، پیامبر اکرم(ص)، درباره مؤمنان آخرالزّمان می‌فرماید:

«... هر یک از آنها بر دین خود پایدار می‏ماند، درحالی‌که این عمل از دست‌کشیدن بر خارهای گون4 در شب تاریک5 و در دست گرفتن آتش برافروخته از درخت گز دشوارتر

است. ایشان چون چراغی فروزان در دل تاریک شب می‏درخشند. خداوند آنها را از همة فتنه‏های تیره و تار در امان نگه می‏دارد.» 6

همچنین یکی از یاران امام صادق(ع) دربارة دشواری دین‌داری در زمان غیبت امام عصر(ع) از آن حضرت چنین نقل می‌کند:

نزد امام صادق(ع) نشسته بودیم که به ما فرمود: «صاحب این امر، غیبتی دارد که در آن روزگار، کسی که به دین خود چنگ می‌زند، مانند کسی است که شاخة پُر از خار و تیغ را با دستش صاف و تهی از خار می‌کند.» و با دستش این کار را تصویر کرد [و در ادامه فرمود:] «کدامیک از شما چنین می‌کند؟» آنگاه مدّتی دراز نگاهش را به زمین دوخت و سپس فرمود: «صاحب این امر، غیبتی دارد. بنده باید از خدا پروا کند و به دینش چنگ بزند.»7

وجه مشترک همة این روایات و روایات دیگری که دربارة دین‌ورزی در آخرالزّمان و دوران غیبت امام عصر(عج) وارد شده‌اند، دشواری دین‌داری و دین‌ورزی در این دوران است که هشدار و زنگ خطری برای همة دینداران به شمار می‌آید.

2. ضرورت آزمایش و ابتلای مؤمنان در آخرالزّمان

همة اهل ایمان باید به این واقعیت انکارناپذیر توجّه داشته باشند که فتنه‌ها و آشوب‌های سیاسی، اجتماعی و بحران‌های اقتصادی می‌تواند آزمونی از سوی خداوند متعال برای سنجش عیار دینداری و دین‌ورزی بندگان، تشخیص میزان پایبندی آنها به آموزه‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی اسلام و همچنین تعیین حدود پایبندی و التزام ایشان به دستورات خدای متعال و حجّت‌های او باشد.

در روایات متعدّدی بر ضرورت آزمون و آزمایش مکرّر مردم در دوران آخرالزّمان و غیبت امام عصر(عج) تا جدا شدن کامل صف مؤمنان واقعی از مؤمنان ظاهری و ادّعایی تأکید شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

- امام حسین(ع) در روایتی، ضمن پیش‏بینی غیبت امام مهدی(عج) تصریح می‏کنند که در این غیبت، گروهی از مردم از دین برمی‏گردند و گروهی بر دین پابرجا می‏مانند. متن روایت به این شرح است:

«برای او [امام مهدی(عج)] غیبتی است که در آن برخی از دین برمی‏گردند و برخی بر دین پابرجا می‏مانند. پس آنها آزار می‏بینند و به ایشان گفته می‏شود: «اگر راست می‏گویید، این وعده چه وقت است؟» آگاه باشید هر کس در زمان غیبت او در برابر آزار [دشمنان] و تکذیب [آنها] پایداری پیشه سازد، چون مجاهدی است که با شمشیر در پیشگاه رسول خدا - درود و سلام خدا بر او باد - جنگیده است.»9

- همچنین در روایتی که از امام باقر(ع) نقل شده است، آن حضرت در حضور جمعی از یاران خود که ظاهراً در مورد ظهور دولت حق و قیام امامی که به سختی‏های شیعه پایان می‏ده، گفت‏وگو می‏کردند، می‏فرمایند:

«شما به چه می‏اندیشید؟ به خدا سوگند! هرگز آنچه چشم‌به‌راه آنید، محقّق نمی‏شود تا اینکه شما غربال شوید. به خدا سوگند! آنچه به آن امید بسته‏اید، رخ نخواهد داد تا اینکه شما آزمایش شوید. به خدا سوگند! آنچه در انتظار تحقّق آن هستید، واقع نمی‏شود تا اینکه شما از هم جدا شوید. به خدا قسم! آنچه دل در گرو آن دارید، تحقّق نخواهد یافت؛ مگر پس از ناامیدی شما. به خدا قسم! آنچه چشم‌انتظار آن هستید، رخ نمی‏دهد تا اینکه آنان که مستعدّ تیره‏بختی‏اند، تیره‏بخت و آنان که مستعدّ نیک‏بختی‏اند، نیک‏بخت شوند.»10

گفتنی است مرحوم نعمانی نیز به هنگام بررسی روایات مربوط به غیبت امام زمان(عج)، پس از تعریف غیبت کبرا، فلسفة این غیبت را امتحان و آزمایش مردم می‏داند و برای این موضوع، به آیه‏ای از «قرآن» نیز استشهاد می‏کند:

و غیبت دوم آن است که سفیران و افرادی که واسطة [میان مردم و آن حضرت] بودند، برداشته شدند برای امری که خداوند آن را اراده فرموده بود و نیز به‌ خاطر تدبیری که خدا در میان مردم مقرّر فرموده بود و همچنین برای واقع شدن آزمایش و امتحان و زیر و رو و غربال شدن کسانی که ادّعای این امر [تشیّع] را می‏کنند. همچنان‌که خدای عزّ و جلّ فرموده است:

«ما کانَ اللهُ لِیَذَرَ المُؤْمِنيِنَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّی یَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ ما کانَ اللهُ لِیُطْلِعَكُمْ عَلَی الْغَيْبِ...؛

و خدا بر آن نیست که مؤمنان را به این [حالی] که شما بر آن هستید، واگذارد تا آنکه پلید را از پاک جدا کند و خدا بر آن نیست که شما را از غیب آگاه گرداند...»11 و هم‏اکنون آن زمان فرا رسیده است. خداوند در آن، ما را از پایداران بر حق و از جمله کسانی که در غربال فتنه خارج نمی‏شوند، قرار دهد.»12

3. راهکارهای در امان ماندن از انحراف‌ها و فتنه‌های آخرالزّمان

با توجّه به آنچه گفته شد، در روایات و ادعیة وارد شده از معصومان(ع) برای حفظ دینداری در میانة فتنه‌ها و آشوب‌های دوران غیبت و خروج سربلند از آزمایش‌ها و ابتلاهای آخرالزّمان، توصیه‌های ارزشمندی ارائه شده است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

- یکی از توصیه‌های ارزشمندی که اهل‌بیت(ع) در این زمینه ارائه داده‌اند، این است که در آغاز هر روز از خدا بخواهیم که ما را در میانة شبهه‌ها و فتنه‌ها که تشخیص راه حق از باطل دشوار می‌شود، به صراط مستقیم هدایت کند. در یکی از دعاهایی که خواندن آن در تعقیب نماز صبح توصیه شده، در این زمینه چنین آمده است:

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِيم؛13

خداوندا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و مرا به آن [راه] حق که در آن اختلاف شده است، هدایت کن؛ زیرا تو هر که را خواهی، به راه راست هدایت می‌کنی.»

علّامه محمّدباقر مجلسی در ذیل این دعا در توضیح عبارت «و مرا به آن [راه] حق که در آن اختلاف شده است، هدایت کن.» می‌فرماید: یعنی مرا به سوی آن حق که در آن اختلاف شده است، هدایت کن، چه [آن حق] از اصول [دین] باشد و چه از فروع آن.14

- توصیة دوم که مکمّل توصیة قبلی است، توسّل به امام عصر(عج) برای هدایت به راه حق در میانة فتنه‌ها و اختلافات است؛ چنان‌که در بخشی از «دعای افتتاح» از خداوند متعال می‌خواهیم که به وسیلة حجّت و ولیّ امرش، امام مهدی(عج)، ما را به سوی صراط مستقیم هدایت کند:

«... وَ اهْدِنَا بِهِ لِمَا اخْتُلِفَ فِیهِ مِنَ الْحَقِ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِيم؛15

... و ما را به وسیلة او [امام مهدی(عج)] به آن [راه] حق که در آن اختلاف شده است، هدایت کن؛ زیرا تو هر که را خواهی، به راه راست هدایت می‌کنی.»

- سومین توصیه برای حفظ دین‌داری در میانة فتنه‌ها و آشوب‌های دوران غیبت و خروج سربلند از آزمایش‌ها و ابتلاهای آخرالزّمان، خواندن دعایی است که به «دعای غریق» معروف شده است.

عبدالله بن سنان، یکی از یاران امام صادق(ع) نقل می‏کند که: روزی آن حضرت خطاب به ما فرمودند:

«به زودی شبهه‏ای به شما روی خواهد آورد و شما نه پرچمی خواهید داشت که دیده شود و نه امامی که هدایت کند. تنها کسانی از این شبهه نجات خواهند یافت که «دعای غریق» را بخوانند.»

عرض کردم: دعای غریق چگونه است؟ فرمودند: می‌گویی:

«یا اَللهُ یا رَحْمنُ یا رَحیمُ یا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلی دِینِكَ؛16

ای خدا، ای بخشنده، ای بخشایشگر، ای کسی که قلب‏ها را دگرگون می‏سازی! قلب مرا بر دینت پایدار فرما.»

آری. در آخرالزّمان و در دوران غریب غیبت، امواج شبهه و فتنه از هر سو رو می‌کند و انسان تا به خود بیاید، چون کشتی شکسته در دل دریای بیکران، حیران و سرگردان دست و پا می‏زند؛ ولی همیشه روزنة امیدی هست که این غریق بی‏پناه را از میان دریای فتنه و شبهه‏ها نجات بخشد. آن روزنة امید چیزی نیست جز درخواست عاجزانه از خدای تعالی برای هدایت و رستگاری و تمسّک خالصانه به ولایت امامان معصوم(ع).

پی‌نوشت‌ها: