عوامل حفظ ایمان در فتنه‌های آخرالزّمان (1) : کنترل زبان

علی مصباحی

حضرت علی بن موسی الرّضا(ع) فرمودند:

«زمانی بر مردم فرا می‌رسد که از ده جزءِ عافیت، نُه جزءِ آن در اعتزال (و کناره‌گیری) از مردم و یک جزءِ باقیمانده‌اش در سکوت است.»1

مدیریت حبّ و بغض در روابطِ با دیگران بر مبنای دین، مهم‌ترین عامل حفظ ایمان در فتنه‌های آخرالزّمان

امام رضا(ع) در حدیث فوق تأکید می‌فرمایند که در فتنه‌های آخرالزّمان، دو چیز مایة عافیت پیدا کردن از این فتنه‌ها خواهد بود، نخست اعتزال و کناره‌گیری از مردم و دیگری سکوت و نکتة تأمّل‌برانگیزِ حدیث فوق این است که اهمّیت کناره‌گیری از مردم برای کسب عافیت، 9 برابر مهم‌تر از سکوت عنوان شده است.

اینکه کنترل زبان و پرهیز از معاشرت با ناجنس از مهم‌ترین الزامات حفظ ایمان در فتنه‌های آخرالزّمان است، در حدیث دیگری از امام باقر(ع) نیز چنین بیان شده است:

«زمانی بر مردم فرا می‌رسد كه امامشان غايب گردد. خوشا به حال كسانی كه بر امامت ما در آن زمان ثابت قدم بمانند!»

جابر نقل می‌کند به آن حضرت گفتم: ای فرزند رسول خدا! بهترين چيزی كه مؤمن در آن زمان بايد انجام بدهد، چيست‌؟ حضرت فرمودند:

«نگهداشتن زبان و ملازم بودن در خانه [و كم‌كردن معاشرت با عموم مردم (در حدّ رفع ضرورت و انجام وظایف)].»2

چنانچه در حدیث فوق نیز مشاهده می‌شود، لازمة حفظ ایمان در عصر غیبت (خاصّه در فتنه‌های آخرالزّمان) حفظ زبان و کاهش ارتباط با مردم بیان شده است. مردمانی که بر طبق احادیث حضرات معصومان(ع) هرچه به آخرالزّمان و دوران پیش از ظهور و قیام حضرت نزدیک شویم، بیشتر در غفلت و دنیاپرستی و شهوت‌رانی غرق می‌شوند و بسیار دچار انحرفات اعتقادی عظیم خواهند شد!

قبل از اینکه به بحث ضرورت سکوت و کنترل زبان در آخرالزّمان بپردازیم، ابتدا باید مقداری دربارة اعتزال و کناره‌گیری از مردم توضیحاتی ارائه شود.

مقصود از اعتزال و کناره‌گیری از مردم در احادیث چیست؟

در اسلام عزلت به معنای گوشه‌نشینی، رهبانیت و بریدن از جامعه معنا ندارد؛ چنانچه رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) می‌فرمایند:

«خداوند متعال رهبانيت را برای امّت من مقرّر نداشته. رهبانيت امّت من جهاد در راه خدا است.»3 اشاره به اين حقیقت كه: اگر می‌خواهید به زندگی مادّی پشت پا بزنید، اين عمل را به صورت منفی و انزوای اجتماعی انجام ندهید؛ بلكه در يك مسير مثبت، يعنی جهاد و تلاش فراوان در راه خدا، آن را جست‌وجو نمایید.4

از سوی دیگر از حضرت امیر(ع) نقل شده است که:

«با مردم آمیزش و رفت‌و‌آمد داشته باشید؛ ولی با دل‌ها و اعمالتان از آنان جدا باشید.»5 یعنی وقتی غالب مردمِ زمانه، از نظر اعتقادی یا عملی، مسیر الهی را نمی‌پیمایند. انسانِ مؤمن باید در میان آنها زندگی کند؛ ولی عمل و قلبش با آنها هم‌سو نباشد.

البتّه این بحث، یعنی مدیریت حبّ و بغض بر مبنای ایمان در روابط انسانی، به

ویژه در عصر غیبت و آخرالزّمان، بحث بسیار مفصّل و مهمی است؛ مباحثی نظیر:

- به چه علّت این امر (یعنی مدیریت حبّ و بغض بر مبنای ایمان در روابط انسانی) مهم‌ترین عامل حفظ ایمان است؟

- چه کسانی با چه ویژگی‌هایی مصداق کسانی هستند که انسان باید از انس قلبی و محبّت داشتن به ایشان به شدّت پرهیز کند؟

- اگر نزدیکان انسان، نظیر والدین یا همسر و فرزند شامل این مصادیق شدند، وظیفة انسان چیست؟

از جمله مباحثی است که بیان آن شرح مبسوطی می‌طلبد که إن‌شاء‌الله در ذیل حدیث دیگری، نکاتی دربارة آن تقدیم خواهد شد.

امّا در خصوص شرط دومِ عافیت در دورة پرآشوب عصر غیبت و فتنه‌های آخرالزّمان، یعنی سکوت کردن و استفادة حدّاقلی و در حدّ ضرورت از توان صحبت کردن و به صورت کلّی بحث کنترل زبان، نکاتی تقدیم می‌شود.

پُرحرفی چه تبعات و چه عاقبتی دارد؟

1. زوال حیا و ورع و نهایتاً مردن قلب:

مولی امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند:

«هر کس پُرحرف شد، اشتباهاتش زیاد می‌شود و هر کس خطاهایش زیاد شد، حیایش کم می‌گردد و هرکس حیایش کم شد، ورع و پرهیز از معصیتش کم می‌شود و کسی که پرهیز از حرامش کم شود، دلش می‌میرد و هر کس قلبش مُرد، به دوزخ وارد خواهد شد.»6

2. زوال نعمت و نزول بلا و مصیبت و گرفتاری

در احادیث هشدارهای بسیار سهمگینی در خصوص تبعات معصیت زبان بیان شده. در ذیل برخی از این احادیث تقدیم می‌شود:

مولی امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند:

«بسا سخنی که نعمتی را زایل می‌سازد و بلا و مصیبت و گرفتاری‌ای را نازل می‌کند.»7

3. صدمة جبران‌ناپذیر به مال و ناموس و آبرو و جان دیگران

در حدیثی منقول از رسول خدا، حضرت محمّد مصطفی(ص)، از عذاب بسیار شدید زبان در آخرت صحبت به میان آمده و علّت آن چنین بیان شده:

«خداوند زبان را عذابی دهد كه هيچيك از اعضای ديگر را چنان عذابی ندهد. زبان در آن هنگام می‌گويد: ای پروردگار! مرا عذابی دادی كه هيچ‌چيز را چنان عذابی ندادی!

در پاسخ او گفته شود: سخنی از تو بيرون آمد و به شرق و غرب زمين رسيد و به واسطة آن خونی به ناحق ريخته شد و مالی به غارت رفت و ناموسی هتك شد.»8

حساب و کتاب داشتن خارق‌العادّه و فوق‌ تصوّر حرف‌زدن‌های عادّی انسان

برای اینکه بهتر مشخّص شود تا چه اندازه در حرف زدن حساب و کتاب هست، حساب و کتاب‌هایی که شاید ما خیلی به چشممان نیاید، یک حدیث و چهار حکایتِ بسیار تأمّل‌برانگیز از صحبت‌کردن‌هایی که سخنانِ رایجِ بسیاری از ما است، ولی می‌تواند تبعات بسیار سنگینی برای انسان داشته باشد، تقدیم می‌شود.

ابتدا حدیثی مرتبط با حکایت حضرت یوسف(ع) در «قرآن کریم»:

امام رضا(ع) فرمودند:

«زمانی که یوسف(ع) در زندان بود، به خدا شکایت برد و گفت: پروردگارا! به واسطة کدام عملم مستحقّ زندان شدم؟ پس خدای متعال به او وحی فرمود: تو خودت زندان را انتخاب کردی، زمانی که گفتی: «پروردگارا! زندان نزد من محبوب‌تر است از آنچه که زنان مصر مرا بدان دعوت می‌کنند.» چرا نگفتی عافیت نزد من محبوب‌تر است از آنچه آنها مرا بدان دعوت می‌کنند؟»9

امّا چهار حکایت که به خوبی مشخّص می‌سازد، بسیاری از بلاها و گرفتاری‌هایی که در زندگی با آن مواجه می‌شویم و به قول معروف متوجّه هم نمی‌شویم، داریم از کجا می‌خوریم، ریشه در همین حرف زدن‌هایی دارد که بسیار حساب و کتاب دارد؛ امّا ما خیلی بی‌حساب و کتاب بر زبان جاری می‌سازیم.

- حکایت نخست، برگرفته از سخنان حجّت‌الاسلام مسعود عالی

ایشان نقل می‌کند: من یک مرتبه رفته بودم کوهستان که بین «بهشهر» و «ساری» هست. اینجا مدفن یکی از مردان خدا، یعنی آیت‌الله کوهستانی هست. من رفتم خدمت پسر ایشان که آن زمان زنده بودن تا یک مقدار از خاطرات پدر ایشان بشنوم.

پسرشان می‌گفت: یک مرتبه خشک‌سالی سختی بود و مدّت‌ها بود باران نباریده بود. مرحوم پدرم گفت: ان‌شاء‌الله خدا باران رحمت خودش را بفرستد.

من گفتم: خدا باران لعنتش را هم نمی‌فرستد! تا این را گفتم، دیدم پدرم را لرز گرفت، شروع کرد ترسیدن؛ مثل کسی که چیز خیلی مهیبی دیده باشد، گفت: نگو اینو! نگو اینو! شما می‌دونی بارون لعنت خدا چیه؟ ما تحمّلش رو نداریم!

پسرشان می‌گفت: من برق از چشمم پرید! فکر نمی‌کردم این یک کلمه این‌قدر مهم است؛ ولی از آن به بعد یاد گرفتم که هر حرفی را همین‌جوری نپّرانم. باران لعنت، یعنی باران عذاب.

پسر آیت الله کوهستانی می‌گفت: به ظاهر داشتیم با هم حرف معمولی می‌زدیم، امّا یاد گرفتم که انسان همین‌جوری هر حرفی را نزند.

- حکایت دوم، برگرفته از کتاب «سفینة الصادقین» شرح حال پنجاه سال نخست زندگانی عالم ربّانی آیت‌الله سیّد حسین یعقوبی قائنی(ره)

ایشان پس از آنکه از تحصیل در «عتبات عالیات» فارغ شدند، بنا بر دلایلی (در سال‌های دورِ قبل از انقلاب) قصد می‌کنند که به «ایران» رجعت کنند و تصمیم بر این می‌شود که با همراهانشان از «کربلا» یک ماشین تا «تهران» کرایه کنند. باقی ماجرا را عیناً به نقل از کتاب تقدیم می‌کنم: شخص دیگری به نام حاج عبّاس نیز همراه ما بود. وی از راننده پرسید: اگر جنس قاچاق مانند پارچه و امثال آن داشته باشیم برایمان می‌بری؟ راننده با تندی و بی‌ادبی گفت: اگر محمّد بن عبدالله هم به من بگوید قاچاق ببر نمی‌برم! او به حسب ظاهر می‌خواست بگوید من به هیچ‌وجه قاچاق نمی‌برم و ظاهراً هم گناهی نکرد؛ لکن من در همان وقت دیدم غضب متوجّه او شد.

به حاج عبّاس گفتم: با این راننده نرویم؛ چون خیلی بی‌ادبانه سخن گفت و من می‌بینم که بلا متوجّه شما شده است.

گفت: آقا! این مرد حرف بدی نزد و فقط با ما موافقت نکرد.

به ناچار عازم شدیم. همین که خواستیم سوار شویم، سر من محکم به سقف سواری خورد. گفتم: این اوّلین نشانه‌اش. ماشین حرکت کرد و من بلا را درست، مانند بخار غلیظی که از آسمان آمده باشد در فاصلة یک متری بالای سرمان می‌دیدم! لذا پیوسته به تضرّع و دعا و توسّل مشغول بودم. به گمرک ایران رسیدیم. آنجا برای هر کیلو پارچه که مسافران همراه خود می‌آوردند، چهل تومان گمرکی می‌گرفتند. حاج عبّاس حساب کرد دید باید سه برابر ارزش پارچه‌ها گمرکی بدهد؛ لذا گفت: من حاضرم پارچه‌ها را همین‌جا بگذارم و بروم. مأموران گفتند: چنین کاری را نمی‌پذیریم. گفت: پس بگذارید برگردم. گفتند: این هم ممکن نیست. حاج عبّاس از ما درخواست کرد که یکی از بقچه‌ها را برای او ببریم تا گمرکی به آن تعلّق نگیرد؛ لذا وقتی بقچه‌ها را می‌کشیدند، خواستند آن یک بقچه را هم وزن کنند. حاج عبّاس گفت: این بقچه مال آقاست، برای زن و بچّة خودشان خریده‌اند.

گمرکچی گفت: مال هرکس می‌خواهد باشد. قانون دولت است و باید کیلویی چهل تومان گمرکی بگیریم.

وقتی این را گفت، من ناراحت شده، بی‌اختیار و با تندی گفتم: این دولت در قبر هم به دردتان می‌خورد؟

ابتدا خیلی به او برخورد کرد؛ امّا بعد از چند لحظه گفت: پس شما به درد ما می‌خورید؟ گفتم: بلی. ما به درد شما می‌خوریم؛ ولی نمی‌فهمید!

این حرف اخیر از من نبود. گویا کس دیگری بر زبانم جاری نمود، به طوری که خودم نیز از آن منقلب شدم و مدّت‌ها از آن لذّت می‌بردم. الآن هم که به یادم می‌آید متأثّر می‌شوم.

ناگهان گمرکچی هم حالش تغییر کرد و گفت: این چند بقچه را به خاطر آقا بخشیدم.

امّا حاج عبّاس که به خاطر بی‌اعتنایی نسبت به برخورد بی‌ادبانة راننده بنا بود کتک بخورد، بدون دلیل خاصّی ناگهان عصبانی شد و ندانسته دست در جیب خود کرده، یک دسته اسکناس بیرون آورد و گفت: منِ پدر سوخته این پول‌ها را در «بغداد» قرض کرده‌ام که به ایران ببرم.

همین‌که گمرکچی پول‌ها را دید گفت: این پول‌ها را از کجا آورده‌ای؟ کسی حق ندارد این اندازه پول همراه خود ببرد و همه را ضبط کرد!

از آنجا رد شدیم. نزدیک «قزوین» که رسیدیم، ناگهان دود غلیظی در موتور ماشین پیچید.

راننده گفت: بپرید پایین که پدرم در آمد! آب روی موتور ریختند و آن را خاموش کردند و گویا پس از آن دیگر آثار بلا مرتفع گردید.

این مطالب را به چه کسی می‌توان گفت؟ مردم خیال می‌کنند که گناه فقط زنا کردن و شراب خوردن است؛ در حالی‌که گاهی انسان حرفی می‌زند و همان باعث می‌شود بلا نازل گردد.10

- حکایت سوم مربوط می‌شود به راوی کتاب «شنود» (منتشر شده از نشر ابراهیم هادی):

ایشان یکی از مسئولان امنیتی کشور است که در کتاب شنود، بخشی از خاطراتِ ناشی از تجربة حالت نزدیک به مرگش را بازگو کرده و در مصاحبه با حجّت الاسلام امینی‌خواه، قسمت‌های دیگری از این خاطرات را که به دلایلی در کتاب شنود ذکر نشده، بیان کرده؛ از جملة این خاطرات، حکایت ذیل است:

شخص را آوردند برای حساب و کتاب. فکر می‌کنید برای او در نامة عملش چه نوشته بودند. آن پسر در فضای مجازی با یک دختر نامحرم چت و سلام و علیک و احوال‌پرسی کرده بود؛ امّا در نامة عملش چندین زنا نوشته بودند! چرا؟ چون دختری که با او چت می‌کرد، حرف‌زدن با نامحرم برایش عادّی شد و آغازی شد برای قبح‌شکنی‌های بیشتر. نفر بعدی پرده‌های حیا بیشتر کنار رفت و در نهایت رسید به زنا، زناهای متعدّد و آن پسر را هم، در گناه همة این‌ مواردِ بعدی، شریک کرده بودند!11

- امّا حکایت چهارم از مرحوم شیخ رجبعلی خیّاط

ایشان نقل می‌کرد:

گاهی با خود می‌خواندم: ای من فدای آن که زبان و دلش یکی است!12

در عالم معنا، سلمان را به من نشان دادند و گفتند: این شخص زبان و دلش یکی است و می‌خواهیم تو را فدای او بکنیم.

من گفتم: حاضر نیستم فدای سلمان شوم. من فدای پیامبر و امام می‌شوم!

فهمیدم حرف‌هایی که می‌زنیم، همه حساب دارد و بایستی آنها را راست بگوییم.

از آنجا که حاضر بودم نوکری سلمان را به‌جا آورم، از آن پس می‌خواندم: ای من غلام آنکه زبان و دلش یکی است!

برخی از آثار و برکات سکوت در احادیث

اکنون که مقداری اهمّیت بسیار عظیم دقّت در کلام مشخّص شد، مناسب است تا چند حدیث دربارة برکات عظیم سکوت کردن را تقدیم نمایم.

عامل دور شدن شیطان و یاری‌کننده در امر دینداری

رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) فرمودند:

«خود را ملزم به سکوت طولانی کن؛ چرا که این کار رَم‌دهندة شیطان و ياری‌دهندة تو در دينداری است.»13

حدیث فوق بیان می‌دارد که سکوت اگر طولانی شود، باعث می‌شود که ابلیس از انسان فرار کند (رَم کردن شیطان که در متن عربی بیان شده بسیار تأمّل‌ برانگیز است) و این سکوت طولانی انسان را در بهتر دینداری کردن یاری می‌دهد!

عامل جلب محبّت دیگران و راهنمای انسان به سمت هر خیر و خوبی

امّا حدیث دوم از امام رضا(ع):

«به راستی که سکوت (و پرهیز از آزار دیگران با زبان) باعث جلب شدن محبّت دیگران به انسان می‌شود، به راستی که سکوت راهنمای آدمی به سوی هر خير و خوبی است.»14

بخش دوم حدیث شریف فوق که می‌فرماید سکوت موجب می‌شود که انسان به سمت همه خیرها و خوبی‌ها راهنمایی شود از آثار و برکات حیرت‌انگیز سکوت کردن است که شاید به ذهن خیلی‌ها خطور نکند!

عامل اصلاح قلب و درست شدن ایمان حقیقی

امّا حدیث سوم که بسیار جامع، عمیق و عظیم است. امیر مؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:

«به خدا قسم هیچ بندة با تقوایی را نمی‌بینم که از تقوایش بهره‌مند گردد؛ مگر آنکه زبان خود را حفظ کند...»

به راستی که رسول خدا(ص) فرمود:

«ایمان بنده درست نمی‌شود تا وقتی که قلبش درست نشود و قلبش اصلاح نمی‌شود تا زمانی که زبانش درست نشود.»15

در حدیث فوق، اساساً اصلاح ایمان و قلب، منوط به اصلاح زبان بیان شده است؛ یعنی تا این زبان درست نشود، نه قلب اصلاح می‌شود و نه ایمان.

برخی از مواردی که سکوت جایز نیست

البتّه باید توجّه داشت که مواردی وجود دارد که سکوت کردن نه تنها مطلوب نیست، بلکه جایز هم نیست و حتّی می‌تواند موجب شود تا انسان مورد لعن و نفرین خدا و ملائکه نیز واقع شود. در ذیل برخی از این موارد ذکر می‌شود:

دفاع از آبروی مؤمنی که غایب است

یکی از مواردی که انسان نباید سکوت پیشه ‌کند، هنگامی است که در برابرش از مؤمنی غیبت شود یا خدایی نکرده به او تهمتی زده شود. امام محمد باقر(ع) فرمودند:

«هر كس نزد او غيبت برادر مؤمنش بشود و با اینکه می‌تواند از او دفاع کند، امّا او را ياری نكند و از او دفاع ننمايد، جز اين نيست كه خداوند او را در دنيا و آخرت خوار و پست خواهد گردانيد.»16

در جایی که شبهه یا بدعتی آشکار می‌شود و امر حقّی در خطر قرار می‌گیرد و باطلی، حق جلوه می‌کند

یا جایی که شبهه و بدعتی در مسائل مربوط به دین و آنچه حق است، مطرح می‌شود و کسی که نسبت به آن مطلب علم دارد و می‌تواند آن شبهه و بدعت را بزداید و آن را برای اذهان تبیین نماید، به جای این‌ کار سکوت کند. در این صورت نه تنها مورد لعن خداوند واقع می‌شود؛ بلکه این سکوت منجر می‌شود تا ایمان آن شخصِ عالم به بدعت و شبهه نیز از او سلب شود.

رسول خدا حضرت محمّد مصطفی(ص) می‌فرمایند:

«زمانی كه در امّت من بدعت ظاهر شود، بر عالم واجب است که علمش را (در خصوص آن بدعت و شبهه) اظهار نماید. اگر عالم در چنين موقعی سكوت كند، لعنت خدا بر او باد!»17

امام جعفر صادق(ع) نیز می‌فرمایند:

«اگر بدعت و فتنه و شبهه ظاهر شد، بر عالم واجب است که علمش را ظاهر نماید و اگر سكوت كند، نور ايمان از او سلب می‌شود.»18

نکتة قابل توجّه این است که طبق این‌گونه روایات فقها فتوا داده‌اند که در بحث اظهار علم در بدعت و شبهه و فتنه، شرط تأثیر هم ملاک نیست؛ يعنی عالم با علم به اينكه حرفش مؤثّر نيست هم بر او واجب است و وظیفه دارد تا علم خود را در باب تبیین بدعت، فتنه و شبهه اظهار نماید!

سکوت در برابر بدعت در دین و فتنه و شبهه در آن، می‌شود همان واگذاردن جهاد تبیین که رهبر معظّم انقلاب حفظه الله به ویژه در سال‌های اخیر بسیار بر آن تأکید داشتند و واگذاشتن آن را از سوی کسانی که توان آن را دارند یا می‌توانند آن توان را کسب کنند؛ ولی کوتاهی می‌کنند به عنوان یکی از بزرگترین خطرات جامعة اسلامی به ویژه در دوران پرفتنة امروزی بیان فرمودند.

اساساً به طور کلّی هر جا که سکوت موجب شود باطل باقی بماند و حق آسیب ببیند، جایز نیست! چنانچه در روایات نیز مکرّر بر این امر تأکید شده است. امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«سخن گفتن دربارة حق، از سكوت بر باطل بهتر است.»19

مولی اميرالمؤمنين علی(ع) فرمودند:‌

«آنجا كه بايد سخنِ درست گفت و حق را از باطل تبيين كرد و حُكم خدا را بيان نمود (در جایی كه عدّه‌‌ای در ناآگاهی هستند)، سكوت كردن خيری ندارد؛ چناچه در سخن ناآگاهانه و از روی جهل نيز خيری نیست.»20

پی‌نوشت‌ها: