ساختار تشریع و امتحان به ولایت

محسن کریمی

در باور اندیشمندان دین‌شناس، آزمایش مردمان و امتحان مؤمنان در نظام ربوبیّت الهی، جایگاهی جدّی دارد. خدای متعال بی ‌هیچ تردید، تمامی انسان‌ها را می‌آزماید و بر اساس آن، مراتب بعدی حیات و حرمت آنان را رقم می‌زند.

این حقیقت در آیة 155 سورة «بقره» با تأکیدات قابل توجّهی بیان شده است:

«و بی‌ شک و قطعاً شما را به چیزی که از ترس و گرسنگی و کاهش بخشی از اموال و جان و محصولات، آزمایش می‌کنیم و صبرکنندگان را بشارت ده...»

در این زمینه آیات دیگر و روایات فراوانی وارد شده و فصل گسترده‌ای در معارف دینی را تشکیل داده است؛ با این حال، بحث در این نوشتار موضوع دیگری است که البتّه با این موضوع بیگانه نیست؛ امّا تأکید ما بر مورد دوم است. در واقع خدای متعال، بندگان خود را با دو گونة عام و خاص می‌آزماید؛ گونة عام مواردی است که در آنها، انسان‌ها با تحوّلات و تطوّرات گوناگون مواجه و امتحان می‌شوند؛ مانند آنچه در آیة مذکور بدان اشارت رفته است. البتّه در این‌گونه موارد، ممکن است امتحان برخی با برخی دیگر متفاوت باشد؛ عدّه‌ای در این موارد فرضاً با فقر، عدّه‌ای با ثروت، گروهی با سلامتی، گروهی با بیماری، برخی با گمنامی، برخی دیگر با شهرت، تعدادی با پست و مقام و مسئولیت و همین‌گونه با تغییرات و تحوّلات دیگر آزمایش می‌شوند.

امّآ خدای سبحان را در کنار همة اینها، آزمایش دیگری است که تمامی آحاد انسان‌ها و جوامع را با آن امتحان می‌کند و هیچ‌کس را نیز از آن استثنا نکرده و نمی‌کند و آن، مسئلة ولایت الهی است.

به این می‌آزماید که آیا در برابر ولایت‌الله، حالت پذیرش، ایمان، تسلیم و محبّت دارند یا نه. انسان‌های مؤمن در تعامل با خدای متعال، به جز دیانت در بعد علمی و عبادت، باید در بعد قلبی نیز حالت تسلیم و خشوع کامل داشته باشند. نکتة مهم و اساسی امّا در این بحث، آن است که ولایت خدا در ولایت ولیّ خدا - پیامبر یا امام - متجلّی می‌شود. این امر، در زمان غیبت امام معصوم به جز مواردی که مستقیماً به ولایت و اطاعت او ارتباط دارد، به ولایت نایب او (که در این زمان به ولایت فقیه تعبیر می‌گردد) ارتباط می‌یابد. روشن است که تبیین تفضیلی این امر همراه با بیان مبانی و استدلال‌های آن، نیازمند مقالی جداگانه است؛ امّا اجمالاً می‌توان اذعان کرد که غیبت امام معصوم قاعدتاً نباید جریان تشریع الهی را تعطیل و انسان‌ها و جامعة مؤمن را از مسیر تکلیف و دیانت محروم کند و البتّه، لازمة این حقیقت آن است که ولایت امام معصوم به گونه‌ای معقول و مشروع در کسوت ولایت فقیه جریان یابد و چون ولایت امام معصوم شعبه و جلوه‌ای از ولایت پیامبر و خداست، پس ادامه و جریان آن در زمان غیبت، به ولایت الله اتّصال و ارتباط پیدا می‌کند.

باری، آزمودن به جریان ولایت الهی و شعب و مظاهر آن که زمان ما را نیز در برمی‌گیرد، از سنّت‌های مهمّ خداوند است و در روایات ما به این حقیقت بسیار تأکید شده است. آنچه در ادامه می‌آید، ذکر برخی از این روایات است.

1. عدم ثبات در امر ولایت

از امام باقرالعلوم(ع) روایت شده که فرمودند:

«ای دوستان و شیعیان آل‌محمّد(ص)! شما حتماً در کشاکش حوادث و امتحانات قرار می‌گیرید، همچون کسانی که سرمه در چشم می‌کنند؛ زیرا آنان درمی‌یابند که چه زمانی سرمه در دیده می‌ریزند؛ امّا نمی‌فهمند این سرمه کی از چشمشان پاک می‌شود. بر این اساس، آن کس که صبحگاهان فکر می‌کند در مسیر ولایت ما اهل‌بیت (یعنی طریق هدایت و سعادت) است، شامگاهان که می‌رسد، ناگهان می‌بیند که از این مسیر خارح شده یا شب در طریق ولایت است؛ لیکن صبح از آن خارج می‌گردد.»1

2. شقاوت‌ها و سعادت‌ها به اوج می‌رسد

امام صادق(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! امر ظهور رخ نخواهد داد؛ مگر اینکه خوبان و بدان از یکدیگر جدا شوند. نه به خدا قسم! رخ نخواهد داد؛ مگر آنکه امتحان شوید. به خدا سوگند! روی نمی‌دهد تا

آن کس که شقی است، به شقاوت برسد و آن که سعید است، به سعادت دست یابد [هرکس در مسیر شقاوت و سعادت است به اوج خود برسد].»2

3. تا غربال نشوید

و نیز آن حضرت فرمودند:

«چه خواهید کرد در آن روزگار که بدون امام [آشکار] و بدون پرچم و درفشی از سوی خدا باقی بمایند و برخی از شما از یکدیگر برائت و بیزاری بجویید و در آن حال [به وسیلة امتحان الهی] از همدیگر جدا و امتحان و غربال شوید.»3

4. غربال شوید و غربال شوید و غربال شوید

جابر جعفی گوید: به حضرت امام باقر(ع) عرض کردم: فرج شما چه زمانی است؟ فرمودند:

«فرج ما هرگز هرگز روی نخواهد داد تا اینکه غربال شوید؛ آری و غربال شوید و باز هم غربال شوید (حضرت سه بار این جمله را فرمودند) تا آنان که ناخالصی دارند، از خالص‌ها جدا شوند.»4

5. اکثراً از غربال فرو می‌ریزند

ابن ابی یعقوب در گفت‌وگویی با امام صادق(ع) عرضه داشت: به خدا سوگند! آنان که خود را در مسیر حق می‌دانند، بسیار زیادند. حضرت فرمودند:

«در این مسیر حتماً مردم باید امتحان شوند، از یکدیگر جدا گردند و غربالشان کنند و در این صورت، خلق کثیری از غربال فرو خواهند ریخت.»5

در حدیثی دیگر، امام معصوم(ع) بعد از تأکید بر این موارد، دست خود را متمایل به پایین و کج کردند: «حَتَّى لَا يَبْقَى مِنْكُمْ إِلَّا الْأَقَلُّ ثُمَّ صَعَّرَ كَفَّه»6 کنایه از اینکه فقط آنان که کاملاً و تا آخر در مسیر ولایت ثابت‌قدم هستند، باقی می‌مانند.

و در حدیث دیگر امام(ع) فرمودند:

«امر ظهور به وقوع نخواهد پیوست تا آنگاه که برخی از شما از برخی دیگر برائت جسته، همدیگر را لعن کنند و در چهرة هم اهانت و جسارت نمایند.»7

6. فقط پیروان واقعی اهل‌بیت(ع) اهل نجات هستند

حضرت امام باقر(ع) فرمود:

«برخی از مردم، از عقیدة شما شیعیان [یعنی امر ولایت اهل‌بیت(ع)] منزجر و متنفّر هستند... آری [برای اینکه صف معتقدان به حق از صف باطل جدا شود] امتحاناتی از سوی خدا واقع خواهد شد که حتّی ژرف‌اندیش‌ترین و تیزنگرترین انسان‌ها نیز در آنها مردود خواهند شد و فقط پیروان واقعی ما اهل‌بیت(ع) باقی خواند ماند.»8

امتحان به ولایت

از آنچه گذشت، آشکار شد:

الف. خداوند حکیم به موازات امتحان به مواردی، مثل فقر، ثروت، بیماری، مصیبت و...، آزمون به ولایت ولی و حجّت خود در سطح تمام انسان‌ها و جوامع را نیز به طور مؤکّد و اجتناب‌ناپذیر برقرار فرموده است. این امتحان برای همه است و احدی از آن استثنا نشده و نمی‌شود و جلوه‌گاه مهمّ آن در زمان غیبت امام عصر(عج)، در همین زمان ما وقوع می‌یابد. هرکس با هر عامل دیگر مانند آنچه در بالا ذکر شد، آزمایش شود، سبب نمی‌شود با ولایت امام و حجّت خدا امتحان نشود. آنان که با فقر، بیماری، مصیبت و موارد دیگر آزمایش می‌شوند یا نمی‌شوند، همگی با ولایت حتماً امتحان می‌شوند.

ب. این امتحان تا آخرین درجه‌ای که صف افراد خبیث کاملاً از افراد طیّب جدا شود، ادامه می‌یابد. تعبیر «قرآن کریم» در این زمینه در آیة 179 سورة «آل‌عمران»، همین «حَتَّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّب» است.

ج. خدای متعال هرگز دست از این امتحان برنمی‌دارد؛ چنان‌که در آیة فوق‌الذّکر به آن تصریح شده است:

«ما كانَ اللهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّب»

د. بسیاری از افراد ممکن است در امتحانات دیگر، همچون فقر، بیماری ثروت، مصیبت و امثال آن مردود شوند؛ امّا ایمانشان از دست نمی‌رود و در درجات پایین‌تر قرار می‌گیرند و چه بسا بعداً بتوانند جبران نیز بنمایند؛ امّا مردود شدن در امتحان به ولایت سبب می‌شود که شخص از دایرة ایمان خارج گردد و عنوان خبیث بر او صادق آید.

ه‍ . از آنجا که امام معصوم در غیبت به سر می‌برد، مصداق بسیاری از موارد امتحان به ولایت، با امتحان به ولایت نایب امام صورت می‌پذیرد؛ زیرا در میان شیعیان و مؤمنان به امامان معصوم کمتر کسی می‌شود حضرت ولیّ عصر(عج) و ولایت او را انکار کند؛ خصوصاً که امام معصوم(ع) خود تصریح فرموده که انکار و ردّ بر ولیّ فقیه و نایب امام معصوم، ردّ و انکار بر خود امام خواهد بود: «هرکس آنان را رد کند و انکار نماید، ما را رد و انکار کرده است.»9

در یک سخن، ساختار تشریع الهی بدون امتحان به ولایت معنا ندارد و تکمیل نمی‌گردد.

پی‌نوشت‌ها: