کعبه در کعبه

مرتضی مهدوی یگانه

یکی از حقایق نهفته در عالم این است که هر موجودی، به قدر سعة وجودی‌اش، خدای خود را نشان می‌دهد و وجه زیبایی او را می‌نمایاند. اگر در «قرآن» عزیز می‌خوانیم: «به هر طرف که رو کنید، آنجا روی خداست.»1 به همین حقیقت مهم اشارت دارد. در واقع هر موجودی، آیه و نشانة خداست و آیه، حقیقتاً آنگاه آیه است که صاحب آیه را نشان دهد و انسان، آنگاه خداشناس و خدابین است که در آئینة وجود هر چیز، خدا را بنگرد؛ زیرا خداوند در هر آیه و آئینه‌ای جلوه کرده و خود را نشان داده است.

در این میان امّا، هر آیه و نشانه‌ای، تنها به قدر وسعت خود، خدا را نشان می‌دهد. بر این اساس، برای دیدن خداوند به طور کامل، باید بزرگترین آیت را نگریست.

خدا بزرگتر از من آیه ندارد

این حدیث به طور مکرّر از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است:

«خدا بزرگتر از من آیه و نشانه ندارد.» قندوزی عالم مشهور اهل ‌سنّت از عبدالرّحمن بن کثیر از امام صادق(ع) در تفسیر آیة «عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ» نقل کرده است که امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمودند:

«خدا را خبری عظیم‌تر و آیتی بزرگتر از من نیست.»2

می‌توان گفت این، بزرگترین فضیلت انسان کامل در عالم است که خدا را به انسان‌ها می‌شناسند. هیچ معجزه و کرامتی را نمی‌توان با این فضیلت سترگ مقایسه کرد؛ زیرا همة معجزات و کرامات دیگر وقتی اعتبار می‌یابند که موجب هدایت، معرفت و ارتباط دیگران نسبت به خدای متعال گردد. پس شأنی از وجود انسان کامل که مستقیماً شناخت خدا را ارائه می‌دهد، از شئون دیگر مهم‌تر و بزرگتر است؛ بلکه باید گفت اساساً خداوند انسان کامل را آفریده تا هدف خلقت محقّق گردد. این را رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمودند:

«یا علی! به خدا سوگند تو آفریده نشده‌ای؛ مگر برای اینکه پروردگارت عبادت شود.»3

یک معنای این عبارت آن است که خدا با عبادت تو - یا علی! عبادت شود؛ یعنی حقّ عبادت خدا، جز از طریق عبادت انسان کامل و معصوم میسّر نمی‌شود.

معنای دیگر آن، امّا این است که: یا علی! مردم تنها با شناخت تو می‌توانند خدا را بشناسند و با این شناخت، در مسیر عبادت الهی گام نهند.

از این‌رو، در ادامة این حدیث می‌فرماید: «و [یا علی!‌خدا تو را آفرید] برای اینکه:

ـ به واسطة تو معالم و معارف دین شناخته شود؛

ـ و راه‌های کهنه فرسوده اصلاح گردند؛

ـ و گمراه واقعی کسی است که از تو [و ولایت تو] گمراه شود؛

ـ و راهی به سوی خدا نخواهد داشت آن کس که به تو [و ولایت تو] راه ندارد...»

آری؛ علی(ع) به دنیا آمد تا در این عالم فقط خدا پرستیده و فقط توحید حاکم گردد و بساط شرک و الحاد در هم پیچیده شود و اگر آن حضرت در خانة توحیدی پای به عالم نهاد، برای همین بود.

کعبه در کعبه

امام، حجّت خدا و شاخص توحید در عالم است. از این‌رو باید او را کعبة حقیقی و معنوی دانست. از این‌رو فرمودند:

«ما کعبة حقیقت و قبلة باطنی هستیم.»4

پس آنگاه که علی(ع) در کعبه به دنیا آمد، در واقع کعبه در کعبه، آشکار گشت. این حقیقت، نکته‌ها وپیام‌هایی را برای فرزانگان و ژرف‌اندیشان القا کرد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. کعبه، ظاهری دارد و باطنی و باطن کعبه، امام و حجّت الهی است. علی(ع)، روح کعبه است. هرکس اعتقاد و ایمانی به او و ولایت او نداشته باشد، هیچ‌گاه به کعبه رو نکرده و سوی قبله نایستاده است؛ هرچند همواره ملازم «مسجدالحرام» و مواجه با کعبه باشد؛

2. بدون امام و بدون اعتقاد به ولایت او، انسان نمی‌تواند در وادی توحید پای بگذارد. کسی که در اعتقاد و عمل و عبادت او، روح کعبه یعنی ولایت، وجود نداشته باشد، قطعاً موحّد نخواهد بود؛

3. اسلام ناب و حقیقی، اسلام علوی و ولایی است. قرآن نیز تنها و تنها در کنار عترت، کارآمد و سعادت‌آفرین است. اگر کعبه باروح خود یعنی ولایت، کعبه است، قرآن نیز روح و محوری دارد و آن ولایت است؛ چنان‌که حضرت امام صادق (ع) فرمود:

«خداوند ولایت ما را محور قرآن و محور همة کتاب‌های آسمانی قرار داده است.»5

4. موفّقیت و پیشرفت جامعة اسلامی نیز آنگاه محقّق خواهد شد که در مسیر ولایت گام بردارد؛

5. اگر خداوند برای هدایت مردم، کعبه قرار داد، این لطف و عنایت خود را با تولّد علی(ع) در کعبه، کامل و در حقیقت، ظاهر و باطن را با یکدیگر منطبق فرمود؛

6. امام معصوم(ع) و ولایت او، شرط توحید است؛ این سخن، کلام مشهور امام رضا(ع) در «نیشابور» است که فرمود:

«پدران گرامی من از رسول خدا(ص) و ایشان از جبرئیل و جبرئیل از خدای متعال فرمود: «لا اله الّا الله» قلعة محکم من است و هرکس به آن داخل شود، از عذاب من در امان خواهد بود.» و آنگاه که راحلة ایشان حرکت کرد، پس از اندکی سر از آن بیرون آورده و فرمودند:

««لااله الّا الله» شروطی دارد که من [به عنوان امام معصوم] از جمله شرط‌های آن هستم.»

و البتّه قبل از آن حضرت، امیرالمؤمنین(ع) نیز فرمودند:

««لا اله الّا الله» شروطی دارد و من و فرزندانم شروط آن هستیم.»

روشن است که شرط در اینجا یک مفهوم ماهوی و وجودی دارد؛ یعنی مفهومی که بدون آن، مشروط، اساساً تحقّق وجودی پیدا نمی‌کند؛ مثل اینکه بگوییم دمیدن روح در بدن طفل، شرط انسان شدن او است؛ یعنی طفل در بطن مادر، بدون دمیده شدن روح و به آن، انسان نمی‌شود. همین مفهوم است که در آیة 3 و 67 سورة «مائده»، ولایت را در واقع شرط کامل شدن دین و ابلاغ رسالت نبوی معرفی می‌کند.

شاید اکنون بتوان گوشه‌ای از اسرار تولّد امیرالمؤمنین(ع) در کعبه را دریافت؛ چه بدون توحید، نه فرد، نه جامعه، نه امّت و نه انسانیت، هیچیک به هدف خلقت و به سعادت کامل نمی‌رسند و توحید نیز در شأن راهبردی و کاربردی خود، بدون تجلّی در امام و رهبر معصوم، آشکار و شکوفا نمی‌گردد.

پی‌نوشت‌ها: