بی‌نظمی‌ جدید جهان

نویسنده: استفن کینزر1

مترجم:هادی سعادت

بخواهید یا نخواهید، قطعاً چنین به نظر می‌آید که جهان، این روزها حال و روز غیر معمول و بدی دارد. حتّی آمریکاییان که به عدم تمایل نسبت به امور جهانی معروف هستند، این روزها خبرهای مربوط به مناطق دوردست را از نزدیک دنبال می‌کنند. خبرهایی که اکثرشان رعب‌آورند.

حملات تروریستی جان مردم بی‌گناه را در گوشه و کنار جهان می‌گیرند. «سوریه» در حال پاره پاره شدن است. «چین» و «روسیه» متهوّرانه در حال دنبال کردن منافع ملّی خود و به چالش کشیدن دیکته‌های آمریکا هستند. دموکراسی ترکیه‌ای در حال تبخیر شدن است. «ایران» و «عربستان سعودی» در وضعیت پر تنشی به سر می‌برند. جنگ‌ها در «عراق» و «افغانستان» به شکل بی‌پایانی در تداومند. «اتّحادیة اروپا» زیر فشار قرار دارد و «بریتانیا» از آن خارج شده و دیگران نیز شاید راه این کشور را دنبال کنند. در همین حال چند کشور اروپایی در حال کشیده شدن به سمت تمامیت‌گرایی دست راستی هستند. کارزار دونالد ترامپ نیز این تهدید را در خود دارد که ایالات متّحده را به همین سمت و سو ببرد.

این مغایر چیزی است که بسیاری از آمریکایی‌ها انتظار داشتند. فروپاشی «اتّحاد جماهیر شوروی» در سال 1991م. موجی از پیروزی‌گرایی را در غرب به راه انداخت. آمریکایی‌ها پایان تاریخ را خوشامد گفتند و فرض را بر این گرفتند که تمام کشورها به سرعت، سیستم‌های سیاسی و اقتصادی نظیر سیستم آنان را اتّخاذ خواهند کرد. فکر می‌کردند که آرامش بر جهان حاکم می‌شود و شاهد ایجاد یک

صلح تقسیم شده خواهد بود. مردم مرفّه‌تر خواهند شد. کشورها همکاری بیشتری با هم خواهند داشت و تمام جهان با قدردانی، به خواست آمریکا گردن خواهند گذاشت.

ولی اینها همه توهّمی بیش نبود. جهان دقیقاً جهتی عکس این را طی کرد و به سمت قبیله‌گرایی و کشمکش حرکت نمود. ما اکنون در حال پرداختن بهای سوء داوری‌های به شدّت خطا هستیم.

اوّلین سوء داوری ما دربارة فروپاشی شوروی بود. شکست شوروی نتیجة قصورهای خود آن بود؛ ولی ما این اتّفاق را به عنوان یک پیروزی تحوّل‌ساز آمریکایی تفسیر کردیم. این ما را به سمت این باور سوق داد که در جهان پس از جنگ سرد، قدرت آمریکا رشد خواهد کرد و ما را به یک هژمونی جهانی خواهد رساند و دیگر کشورها با خوشحالی، ما را دنبال خواهند کرد. چنین تصوّراتی به هیچ روی واقع‌گرایانه نبودند.

لحظات تغییر مستلزم سازگاری است؛ ولی ایالات متّحده در سازگاری تبحّری ندارد. ما عادت داریم همه‌کاره و رئیس باشیم. این عادت، چشم ما را به روی این واقعیت که دیگر کشورها در حال قد برافراشتن هستند و قدرت نسبی ما به ناگزیر تنزّل خواهد یافت، کور کرد. پس به چای چرخش به سمت یک سیاست خارجی کمتر آمرانه و بیشتر مبتنی بر همکاری، ما کماکان بر اصرار به اینکه آمریکا باید قدرت فائقه باشد، ادامه دادیم. سپس اعلام کردیم که ما ظهور قدرت همتای دیگر را بر نخواهیم تافت. ما انتظار داشتیم که دیگر کشورها با خوش‌خیالی اطاعت کنند؛ ولی آنها به جای این کار، ما را نادیده گرفتند. ما این حرکت آنها را به مبارزه طلبیدن تفسیر کردیم و دنبال مجازات خاطیان رفتیم. این امر تنش‌های بین آمریکا و کشورهایی را که به ما گفته شده بود آنها را متخاصمان اصلی ما تلقّی کنید - یعنی روسیه و چین - به شدّت افزایش داد.

کشمکش ایدئولوژیک جنگ سرد چنان شدید بود که وقتی این دوره به پایان رسید، آمریکایی‌ها تصور می‌کردند آرامش در پی آن حاکم خواهد شد. در واقع جنگ سرد صرفاً پدیده‌ای موقّتی بود که چون خاکستری روی آتش، کشمکش‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی قدیمی کشورها را پوشانده بود. ناسیونالیسم و قبیله‌گرایی که مدّت‌ها قبل از ابداع کمونیسم شروع به شکل‌دهی جهان کرده بود، به جای رنگ باختن، از نو شروع به ظاهر شدن کرد.

واکنش جنگ‌افروزانة ما به پایان جنگ سرد، اوّلین مشارکت عمدة آمریکا در آشوب جهانی امروز بود. اقدام بعدی، تصمیم ما مبنی بر حمله به عراق بود. این حمله کماکان به شکل‌دهی جهان ادامه داد. خیزش اخیر تروریسم اسلامی، یکی از نتایج درازمدّت آن است. به همین ترتیب است موج آوارگانی که اروپا را بی ثبات کرده‌اند و در ظهور جنبش‌های سیاسی افراطی در این قارّه نقش داشته‌اند. این یک درس ملموس دربارة اثرات درازمدّت مداخله در سرزمین‌های دوردست است؛ درسی که همچنان به نظر می‌آید آن را نیاموخته‌ایم.

به این دلیل که ما پایان جنگ سرد را به عنوان اوج اعتبار سیستم اقتصادی آمریکا تفسیر کردیم، فشار خود برای رسیدن به سطح بعدی سرمایه‌داری، یعنی جهانی‌سازی را تشدید نمودیم. جهانی‌سازی به عنوان پروژه‌ای ارائه شد که قرار بود به همه نفع برساند؛ ولی در عمل این سیستم به کابوسی برای بسیاری از مردمان محروم تبدیل شد. به لطف گسیختن زنجیرة عرضة جهانی، بسیاری از کارگران آمریکایی که زمانی با مشاغل ایمن و درآمد آبرومند از خانواده‌هایشان حمایت می‌کردند، اکنون به این امیدوار بودند که بتوانند به عنوان پادو در فروشگاه‌های «وال مارت» استخدام شوند. در عین حال مشتی از پول به دستان ابر ثروتمند در سیستم سیاسی ما دستکاری کردند تا سیطرة خود را بر ثروت‌های کشور تثبیت کنند.

رهبرانمان به ما گفتند که پایان جنگ سرد، آمریکا را قدرتمندتر از همیشه خواهد کرد و ما به این دلیل به عراق حمله کردیم که این کشور در حال ساخت سلاح‌های کشتار جمعی است و مقرّرات‌زدایی از اقتصادمان و امضای توافقات تجاری زندگی مردم معمولی عادی را بهبود خواهد بخشید. بنابراین نتوانستیم درک کنیم که وقتی وسعت این فریب‌ها روشن شود، مردم خشمگین خواهند شد.

نخبگان آمریکایی کسانی هستند که مردمشان را به گمراهی کشانده‌اند. همین اتّفاق در اروپا نیز رخ داده است. اتّحاد باز هم نزدیک‌تر، فرآوردة دیگر خوش‌بینی ساده‌لوحانه‌ای بود که در دهة 1990 غرب را آلوده کرد. این طرز تفکّر، این واقعیت روشن را نادیده گرفت که اکثر اروپایی‌ها مثل مردم هر جای دیگری نسبت به کشور یا گروه خودشان احساس وفاداری می‌کنند و این وفاداری به سادگی قابل انتقال به تشکیلات جدید و دوردست نیست. اتّحادیة اروپا عمدتاً به خاطر منافع طبقة صاحبان کسب و کار عمل می‌کرد. اروپایی‌های عادّی این را دریافته بودند و این موجب به خشم آمدن آنها شده بود. همین خشم در کشورهای در حال توسعه، از «مصر» تا «نیجریه» و از «لیبی» تا «ونزوئلا» در حال شدّت گرفتن بود.

اکنون در نقطة اوج دوران مدرن ما، چرخ‌دنده‌های جهان دارای وابستگی متقابل، به نرمی نمی‌چرخد. این کار مستلزم رهبری دوراندیش است که سرنوشت مردم عادّی را جدّی بگیرد و طرفدار دیپلماسی در برابر اجبار قهرآمیز باشد. کاملاً منطقی است که مردم از دست راهبرانشان بابت آنچه که در طول یک ربع قرن گذشته بر سر آنها آورده‌اند، انزجار داشته باشند. آنها خواستار چیزی متفاوت هستند؛ هرچه می‌خواهد باشد. این دلیل اصلی بی‌نظمی جدید جهانی است.

پی‌نوشت: