تعریف
سیر تاریخی
عصر پیامبر اسلام(ص)
آل بویه
خاندان‌های شیعی
تشکیلات حسبه در مغرب اسلامی و نیز «مصر» و «شام» و در میان خاندان‌های حکومتگر با گرایش‌های شیعی، چون ادریسیان14 و فاطمیان،15 از جمله نهادهای مذهبی بود که با نظم دقیق اداری کار می‌کرد.16
امامیه
نزد شیعة امامیه که قدرت حاکم و نظام سیاسی خلافت را به رسمیت نمی‌شناخت و از سوی دیگر، تا برپایی حکومت صفویه، جز چند حکومت کوچک محلّی، موفّق به استقرار حکومت مستقل که حاکمان آن شیعه باشند نشده بود، بحث از حسبه چندان مطرح نبود.
در عین حال رسیدگی به اموری که اقتضای جامعة دینی است و معمولاً بر عهدة نهاد حسبه بود (مانند اقامه و اجرای حدود، رفع خصومات و ولایت و نظارت بر اوقاف) در بررسی‌های اجتهادی فقیهان مطرح می‌شد.17
استفاده از واژة حسبه در متون فقهی شیعة امامی، افزون بر یک قرن پیش از ظهور صفویان، در آثار فقهی شهید اوّل (متوفّای ۷۸۶ه .ق.) دیده می‌شود. وی در «الدروس الشرعیه»18 برای کتاب امر به معروف و نهی از منکر عنوان حسبه را برگزیده و در کتاب «القواعد و الفوائد»19 از واژة حسبه به معنای مقابله با منکر استفاده کرده و آنجا که برای واجب‌های فوری مثال آورده، حسبه را نیز واجب فوری دانسته است.20
محتمل است که شهید اوّل به تأثیر از فقه اهل سنّت و محیطی که در آن می‌زیست (زمان حکومت ممالیک بر منطقة مصر و شام) و با توجّه به معنای لغوی حسبه، این واژه را در نوشته‌های خود به کار برده باشد.
صفویه
با شکل‌گیری حکومت صفوی، حسبه و محتسب با مفهوم حکومتی آن، همانند دیگر موضوعات مربوط به فقه سیاسی اسلامی، چون جهاد و مالیات و خراج اهمّیت پیدا کرد. بهترین نشانة این توجّه، وجود سازمان حسبه در این دوره در شهرهای بزرگ و ظهور صاحب‌منصبانی، چون محتسب‌الممالک و نیز آثار و نوشته‌هایی است که به نوعی، از حسبه در آنها یاد شده است.21 با این‌همه، در این دوره کتاب مستقلّی دربارة حسبه نوشته نشد.
پس از صفویه
گفتنی است پس از دوران صفویه که نهاد حسبه رو به ضعف نهاد و به تدریج ماهیت دینی خود را از دست داد و وظایف اداری آن به دیگر نهادهای دولتی واگذار شد، آن دسته از وظایف شرعی و مذهبی که از نظر فقهی، بر عهده و در محدودة اختیارات فقها بود، با عنوان امور حسبیه استمرار یافت. این واژه که از دورة صفویه تاکنون در آثار فقهی به کار رفته است،22 به وظایفی اطلاق می‌شود که شارع مقدّس راضی به ترک آنها نیست و اگر کسی به اجرای آن اقدام نکند، بر خلاف رضایت شارع، معطّل خواهد ماند؛23 مانند تصرّفات ضروری در اموال خردسالان و تعیین قیّم برای آنان، حفظ اموال غایبان، گردآوری خمس و زکات و توزیع آنها میان مستحقّان.24
ایران
در «ایران» با طرح اندیشه‌های سیاسی نو از سوی اندیشمندان و روشنفکران مذهبی، موضوعات سیاسی اجتماعی اسلام بار دیگر مورد توجّه قرار گرفت که تأثیرگذارترین آنها دیدگاه‌های فقهی امام خمینی بوده است.
پس از وی مفصّل‌ترین بحث‌های فقه سیاسی را حسینعلی منتظری در کتاب «دراسات فی ولایة الفقیه» و «فقه الدولة الاسلامیة» آورد. وی در ادامة بحثِ امر به معروف و نهی از منکر، به تفصیل دربارة حسبه در حکومت اسلامی و تاریخ آن سخن گفته است. گرچه مطالب او در بحث از تاریخ و تشکیلات حسبه در اسلام، برگرفته از کتاب «معالم القربة فی احکام الحسبة» تألیف ابن اخوه است،25 ولی مطرح شدن چنین بحث‌هایی در بالاترین سطح آموزش فقه شیعی (درس خارج)، نشانة توجّه فقیهان شیعی به ضرورت وجود چنین نهادی در حکومت اسلامی است.
در چند سال اخیر شماری مقاله و کتاب دربارة امر به معروف و نهی از منکر و حسبه، به منظور احیای این دو فریضه با تکیه بر پیشینة تاریخی آن در تمدّن اسلامی یعنی حسبه، تألیف شده است.26
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
«حِسْبَه» از تشکیلات اداری و دینی در حکومت‌های اسلامی ناظر بر امور اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و بهداشتی است.
این تشکیلات در ارتباط مستقیم با امر به معروف و نهی از منکر بوده است. دربارة منشأ نهاد حسبه، برخی آن را برگرفته از سازمان‌های مشابه رومی و ساسانی و عدّه‌ای آن را دارای اصل اسلامی می‌دانند. امّا به هر حال چه حسبه را سازمانی اصیل و چه برگرفته از نظام‌های دیگر بدانیم، تحوّل و گسترش آن کار مسلمانان و حاصل ناگزیر توسعة نظام دیوان‌سالاری بوده است.
حسبه و محتسب تحت تأثیر جریان‌های سیاسی و اجتماعی و دخالت‌های فردی و قابلیت‌های محتسب بوده است. کارکرد نهاد حسبه نیز دستخوش دگرگونی‌هایی می‌شده. این دگرگونی‌ها و تحوّلات کم و بیش از طریق مطالعة سرگذشت و رفتار محتسبان در حدّی که در منابع بدان‌ها اشاره شده قابل ردیابی است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
واژة حِسْبَه از مصدرهای فعل حَسَبَ و اسم مصدر از احتساب است. حسبه در معنای لغوی علاوه بر شمردن و حساب کردن، به معنای تدبیر نیز به کار رفته است.1 در اصطلاح فقهی حسبه به معنای حساب کردن و شمردن به کار رفته است که در ارتباط با امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد2 و از منظر کارکرد علمی، از مجموعة علوم اسلامی و تقریباً معادل علم مدیریت شهر اسلامی تلقّی شده و محتسب که مجری قوانین شرعی و عرفی در میان شهروندان است، بر امور جاری، اعمّ از روابط اقتصادی و معاملات میان افراد و مناسبات اجتماعی و اخلاقی، نظارت دارد و با امر به معروف و نهی از منکر، که از پشتوانة قدرت حکومت برخوردار است، مانع از بروز ناهنجاری‌های اجتماعی می‌شود.3
اشخاصی مانند ماوردی در «الاحکام السلطانیة» و غزالی در «احیاء علوم‌الدّین» از منظر فقهی به حسبه و مباحث مربوط به آن پرداخته‌اند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
نظارت حکومت بر امور بازارها و رفتارهای اجتماعی شهروندان، به عصر پیامبر(ص) و جانشینان وی بازمی‌گردد. با ظهور اسلام، از پاره‌ای معامله‌ها که در «شبه جزیرة عربستان» پیش از اسلام در بازارهای موسمی معمول بود، نهی4 و اخلاق اقتصادی جدیدی بر پایة آموزه‌های اسلام عرضه شد.
در منابع روایی و تاریخی، گزارش‌های درخور توجّهی از نظارت پیامبر اکرم(ص) بر بازار وجود دارد. بیشتر این گزارش‌ها که در مجموعه‌های روایی گردآوری شده‌اند، بعدها مبانی نظری و عملی تشکیلات حسبه را پایه‌گذاری کردند.5
پیامبر اکرم(ص) علاوه بر تنظیم روابط اقتصادی و اخلاق اقتصادی، بر بازار نظارت مستقیم داشت.6 کار پیامبر(ص) به توصیه و ارشاد منحصر نمی‌شد؛ بلکه متخلّفان را به مجازات می‌رسانید و تاجران را ملزم به رعایت قوانین می‌کرد.7 گزارش‌هایی در دست است که پیامبر(ص) برای نظارت بر بازار «مکّه» و «مدینه» مسئول گماشت.8
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
در دورة حکومت آل‌بویه، وظیفة اصلی محتسبان در دو جنبة نظارت بر آداب و اخلاق مذهبی و نیز رسیدگی بر امور شهر و بازارها خلاصه می‌شد. در شهرهای بزرگ مانند «بغداد»، محتسب چندین نایب داشت که هریک در محلّه‌ای به کار مشغول بودند.9
امیران بویهی با ارسال عهدنامه‌هایی، امور حسبه را به والیان خود تفویض می‌کردند و گاه به طور مستقیم به فردی مسئولیت حسبه می‌دادند.10 در دورة حکومت آل‌بویه بازارهای برده‌فروشی، سکّه‌خانه‌ها و طرازخانه‌ها اهمّیت بیشتری پیدا کرده بودند و تقلّب و فریب‌کاری و تدلیس موجب اختلال در نظم اجتماعی و اقتصادی می‌شد. در عهدنامه‌های دورة آل‌بویه حسبت مراکز مذکور، به سبب اهمّیت آنها در کنار امور حسبه یاد شده و در عمل، مسئولانی غیر از محتسب داشته است.11 انحطاط نهاد حسبه در این دوره از زمانی شروع شد که معزالدّوله دیلمی در ۳۵۰ه .ق.، منصب حسبه را به فروش گذاشت.12
بدین‌سان حسبه که از جایگاه مهمّی برخوردار بود و بزرگان دین در صدر اسلام خود مباشر آن بودند، در این دوره با سهل‌انگاری و بی‌اعتنایی فرمانروایان و واگذاری این منصب به افراد نالایق، رو به سستی و ضعف گذاشت و مال‌اندوزان و رشوه‌گیران و فرصت‌طلبانِ چاپلوس را به طمع انداخت.13
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. ابن حماد جوهری، اسماعیل، «الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه»، چاپ احمد عبدالغفور عطّار، بیروت [بی‌تا]، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ه .ش.؛ ابن منظور؛ فیروزآبادی، ذیل «حسب».
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. ماوردی، علی بن محمّد، «الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه»، چاپ خالد عبداللطیف السبع العلمی، بیروت ۱۴۱۰ه .ق./ ۱۹۹۰م.، ص ۳۹۱؛ ابن ابی یعلی، «الاحکام السلطانیه»، چاپ محمّدحامد فقی، بیروت ۱۴۰۳ه .ق./ ۱۹۸۳م.، ص ۲۸۴.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. طاشکو پری‌زاده احمد بن مصطفی، «مفتاح السعاده و مصباح السیاده»، بیروت ۱۴۰۵ه .ق./ ۱۹۸۵م.، ج ۱، ص۳۹۳؛ حاجی خلیفه، ج ۱، ستون ۱۵-۱۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. برای اطّلاع از بازارهای جاهلی رجوع کنید به یعقوبی، «تاریخ»، ج ۱، صص ۲۷۰-۲۷۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. برای نمونه رجوع کنید به مالک بن انس، «المُوَطَّأ»، استانبول ۱۴۰۱ه .ق./ ۱۹۸۱م.، ج ۲، صص ۶۰۹-۶۸۶؛ حرّ عاملی، ج ۱۷ و ۱۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. برای نمونه رجوع کنید به متقی، علی‌بن حسام‌الدین، «کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال»، چاپ محمود عمر دمیاطی، بیروت ۱۴۱۹ه .ق./ ۱۹۹۸م.، ج ۲، جزء ۴، ص ۶۰؛ ج ۸، جزء ۱۵، ص ۱۶۳؛ حرّ عاملی، «وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه»، ج ۱۷، ص ۲۸۲؛ کتانی، محمّد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی، «نظام الحکومه النبویة»، المسمی التراتیب الاداریة، بیروت: دارالکتاب العربی، [بی‌تا] ج ۱، صص ۲۸۴-۲۸۵.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. حرّ عاملی، «وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه»، ج ۱۷، ص ۳۸۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. خلیفه بن خیاط، ص ۶۱؛ ابن عبدالبرّ، «الاستیعاب فی معرفه الاصحاب»، چاپ علی‌محمّد بجاوی، قاهره،۱۳۸۰ه .ق./ ۱۹۶۰م.، قسمت ۲، ص ۶۲۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. ابن کثیر، «البدایه و النهایه»، ج ۱۱، ص ۳۲۹.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. صاحب بن عباد، «رسائل»، چاپ عبدالوهاب عزام و شوقی ضیف، قاهره، ۱۳۶۶، ص ۴۶۵۰.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. برای نمونه‌ای از این عهدنامه‌ها و وظایف محتسب در این دوره رجوع کنید به همان، صص ۳۹-۴۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. ابن‌خلّکان، ج ۱، ص ۴۰۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. ماوردی، «الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه»، ص ۴۱۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. حکومت: ۱۷۲-۳۷۵ه .ق.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. حکومت: ۲۹۷-۵۶۷ه .ق.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. ابن صیرفی، «القانون فی دیوان الرسائل و الاشاره الی من نال الوزاره»، چاپ ایمن فؤاد سیّد، قاهره، ۱۴۱۰ه .ق./ ۱۹۹۰م.، ص ۶۳؛ قلقشندی، احمد بن علی، «صبح الاعشی فی صناعه الانشا»، قاهره، ۱۳۳۱-۱۳۳۸/ ۱۹۱۳-۱۹۲۰م.، چاپ افست ۱۳۸۳/ ۱۹۶۳م.، ۱۳۸۳، ج ۳، ص ۴۸۳؛ سهام مصطفی ابوزید، «الحسبه فی مصر الأسلامیه من‌الفتح العربی الی نهایة العصر المملوکی»، قاهره، ۱۹۸۶، صص ۷۳-۷۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. برای نمونه رجوع کنید به طوسی، محمّد بن حسن، «المبسوط فی فقه الامامیه»، ج ۲، چاپ محمّدتقی کشفی، تهران ۱۳۸۷، ج ۸، چاپ محمّدباقر بهبودی، تهران ۱۳۵۱ش، ج ۲، صص ۲۹۵-۳۱۱، ج ۸، ص ۵۷، ۷۰، صص ۱۴۹-۱۷۰؛ حلّی، ابن ادریس، «کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی»، قم، ۱۴۱۰-۱۴۱۱، ج ۲، صص ۱۵۶-۱۸۲، ۲۱۱-۲۷۴.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. شهید اوّل، «الدروس الشرعیه»، ج ۲، ص ۴۷.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. شهید اوّل، «القواعد و الفوائد»، قسم ۲، ص ۱۰۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. همان، قسم ۲، ص۱۰۱.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. رجوع کنید به میرزا سمیعا، «تذکره الملوک»، چاپ محمّد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۶۸ ش، ص ۴۹؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل Hisba.iii: Persia.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. برای نمونه رجوع کنید به محقّق کرکی، علی بن حسین، «جامع المقاصد فی شرح القواعد»، قم ۱۴۰۸-۱۴۱۵ه .ق.، ج ۶، ص ۸؛ ج ۱۱، ص ۲۶۶.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. آملی، محمّدتقی، «المکاسب و البیع، تقریرات درس آیت‌اللّه نائینی»، قم ۱۴۱۳، ج ۲، ص ۳۳۸؛ امام خمینی، «کتاب البیع»، قم، بی‌تا، ج ۲، ص ۴۹۷.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. آملی، «المکاسب و البیع، تقریرات درس آیت‌اللّه نائینی»، ج ۲، ص ۳۳۸.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. منتظری، حسینعلی، «دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه»، قم، ۱۴۰۸ه .ق.، ج ۲، صص ۲۵۹-۳۰۳.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. برای اطّلاع از کتابشناسی حسبه و امر به معروف و نهی از منکر رجوع کنید به رفاعی، عبد الجبّار، «موسوعه مصادرالنّظام الاسلامی»، قم، ۱۳۷۵ه .ش.، ج ۱، صص ۱۶۷-۱۷۳؛ ز. باقری بیدهندی، «کتابشناسی حسبه»، حکومت اسلامی، سال ۴، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۸)؛ صص ۱۲۹-۱۵۰.
منبع: https://fa.wikishia.net/view/%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D9%87#cite_note-1
بازگشت به ابتدای مقاله ↑