یهود شناخت (۸):علل مغضوب شدن یهود (۶)

پانویس‌های این مقاله

1. •

   یکی از علل مغضوبیت یهود، بغی و فزون‌جویی آنهاست. در معنی بغی، صاحب «قاموس قرآن» می‌نویسد:

   بغی طلب توأم با تجاوز از حد است. این معنی با مطلق تجاوز قابل جمع است؛ زیرا تجاوز از طلب جدا نیست و هرجا تجاوز هست، طلب نیز هست.1

   راغب توضیحات فزون‌تری در این‌باره ارائه می‌کند و می‌نویسد:

   بغی یعنی اراده و قصد تجاوز به میانه‌روی یا در گذشتن از آن؛چه در عمل تجاوز صورت گیرد یا نگیرد. گاهی بغی و تجاوز در کمیّت و ارزش مادّی است و گاهی در وصف کیفیت بیان می‌شود و آن دو گونه است: اوّل بغی پسندیده؛ یعنی درگذشتن از عدل به احسان و از انجام واجب به انجام نوافل و مستحبات و دوم بغی و تجاوز ناپسند و ناروا؛ یعنی از حق به باطل و به شک و شبهه رفتن و چون بغی بر دو گونه است، خداوند می‌فرماید:

   «إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَیَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ...»2 که عقوبت را به متجاوز و یاغی به غیر حق مخصوص کرده است و نیز بغی، یعنی تکبّر ورزیدن. ارتباط این تعبیر با معنای اصلی لغت آن است، که فردی که تکبّر و از جایگاه واقعی خویش تجاوز می‌کند.3

   برخی از آیات «قرآن» به اختلاف یهود و دیگر اهل کتاب در مورد دین و کتاب الهی و احکام و مسائل موجود در آن اشاره و بغی را علّت این اختلاف معرفی می‌کند.

   «لَقَدْ آتَیْنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ وَآتَیْنَاهُمْ بَیِّنَاتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ إِنَّ رَبَّكَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِیمَا كَانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ»4

   در این آیات خداوند به برخی از نعمت‌هایی که بر بنی‌اسرائیل ارزانی داشته است، اشاره می‌نماید. این نعمت‌ها عبارتند از: ارسال کتاب هدایت بر آنها، داشتن حکم و قضاوت برای فصل دشمنی‌ها، بعثت انبیاء در میان ایشان، رزق از طیّبات، داشتن بیّنات و دلایل روشن در امر دین و نهایتاً تفضیل و برتری آنها به دلیل داشتن این نعمت‌ها بر دیگر جهانیان.

   این نعمت‌ها می‌بایست حق‌شناسی و سپاس یهود را به دنبال داشته باشد؛ ولی آن‌چنان که پیشة این قوم است، در برابر این‌همه نعمت، از روی بغی و فزون‌جویی، اختلاف کردند و بر یکدیگر ظلم و تعدّی روا داشتند. خداوند در مورد این اختلاف‌ها روز قیامت داوری خواهد کرد و آنها را به سزایشان خواهد رساند. در مورد علّت اختلاف بنی‌اسرائیل مفسّران دو دیدگاه دارند: برخی آیه را عام دانسته، «بَیِّنَاتٍ مِنَ الْأَمْرِ» را دلایل ظاهر و آشکار در امر دین می‌دانند که شامل احکام «تورات» و معجزات موسی(ع) و نیز صفات محمّد(ص) و بشارت به بعثت او است5 و برخی دیگر آیه را خاص دانسته، آن را محدود به امر پیامبر اسلام و نشانه‌های صدق او دانسته‌اند.6

   با توجّه به آیاتی نظیر «... مَا اخْتَلَفُوا حَتَّیٰ جَاءَهُمُ الْعِلْمُ...»7 و «وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ ...»8 که به اختلاف بنی‌اسرائیل دربارة «تورات» اشاره دارند و آیة «ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ...»9 که پس از ذکر اختلاف

   بنی‌اسرائیل خطابش به حضرت محمّد(ص) است، بهتر است در این آیه نیز اختلاف بنی‌اسرائیل را در امر دین و کتاب آسمانی خودشان بدانیم. البتّه یکی از مسائل مذکور در تورات که مورد اختلاف واقع شد، مسئلة اوصاف پیامبر موعود و هماهنگی و تطبیق آن با اوصاف محمّد(ص) است. خداوند دلیل این اختلاف را بغی یهود معرفی10 و داوری و صدور حکم دربارة اختلاف آنها را به روز قیامت موکول کرده است؛ زیرا سنّت الهی این است که عقار و جزا را تا روز قیامت به تأخیر اندازد.11 البتّه در سورة انعام از جزای دنیوی این گناه سخن می‌گوید و می‌فرماید:

   «وَعَلَی الَّذِینَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَایَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَیْنَاهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ؛12

   و بر یهود حرام کردیم هر حیوان صاحب ناخن را و از گاو و گوسفند، پیه آن دو را، جز آنچه بر پشت آنهاست، یا بر چرب رودة آنهاست، یا به استخوانشان چسبیده باشد. به سبب بغی ایشان این چنین کیفرشان دادیم و ما راستگویانیم.»

   در این آیه، علّت تحریم پاره‌ای از طیّبات را بغی یهود دانسته است. دربارة عقاب دنیوی و اخروی یهود در فصل آخر سخن خواهیم گفت.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
2. •

   یکی دیگر از گناهان بنی‌اسرائیل که موجب عقاب آنها شد، ظلم آنهاست. آیات زیادی به ظالم بودن آنان اشاره دارد.

   اصل ظلم به معنای ناقص و کم کردن حق و نیز قرار دادن چیزی در غیر جای مخصوص به خود است و با توجّه به این مسئله، تجاوز و ستم نیز ظلم نامیده می‌شود؛ زیرا موجب قرار دادن حق در غیر جای خود است.13 ظلم بر سه نوع است: ظلم بین انسان و خدا، ظلم بین فرد و انسان دیگر و ظلم بین فرد و خودش. البتّه همة انواع سه گانة ظلم، در واقع ظلم به نفس است؛ زیرا انسان در ابتدا که قصد ظلم می‌کند، به خود ظلم کرده است. بنابراین، قرآن می‌فرماید:

   «...وَمَنْ یَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ...؛14

   و هر کس چنین کند، به خود ظلم کرده است...»

   قرآن در مواردی چند بنی‌اسرائیل را ظالم نامیده است. به نمونه‌های ذیل توجّه کنید:

   ـ دانستیم بنی‌اسرائیل در زمان غیبت موسی(ع) به گوساله‌پرستی رو آوردند. آیاتی از سوره‌های بقره و اعراف که این مسئله را بیان می‌کند، آنها را ظالم معرفی می‌کند.

   «وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَی أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ؛15

   و آن هنگام را که چهل شب با موسی وعده نهادیم و شما که ستمکار بودید، بعد از او گوساله را پرستیدید.»

   هارون (ع) نیز آنها را ظالم می‌نامد و به موسی(ع) می گوید:

   «... وَلَا تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ؛16

   ... مرا در شمار ستمکاران میاور.»

   این ظلم بنی‌اسرائیل همان شرک ورزیدن آنها و نوع اوّل ظلم، یعنی ظلم بین آنها و خداست؛ ولی چنانکه راغب نیز اشاره کرده است در واقع ظلم به خودشان است. به همین دلیل موسی(ع) به آنها می‌فرماید:

   «وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ ...؛17

   و آن هنگام را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من، شما بدان سبب که گوساله پرستیدید بر خود ستم روا داشتید ...»

   مورد دیگر آن هنگامی که خداوند منّ و سلوی بر آنان نازل کرد، امر به خوردن طیّبات نمود و فرمود:

   «... وَأَنْزَلْنَا عَلَیْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَی كُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ؛18

   ... و برایتان منّ و سلوی فرستادیم، بخورید از این چیزهای پاکیزه که شما را روزی داده‌ایم و آنان بر ما ستم نکردند، بلکه بر خود ستم می‌کردند.»

   طبرسی در تفسیر آیه می‌نویسد:

   یعنی ما به آنها نعمت منّ و سلوی و برخورداری از طیّبات عطا کردیم؛ ولی آنها این نعمت را کفران کردند و ما با کفران آنان از نعمت‌هایشان نکاستیم؛ بلکه آنان خود کاستند و گفته شد یعنی با این کار به ما ضرر نرساندند، بلکه به خود ضرر رساندند.19

   پس از فتح بخشی از «شام»، به بنی‌اسرائیل دستور داده شد به حالت سجده به آن شهر وارد شوند و کلمة حِطَّةٌ را بر زبان آورند، تا با این سخن - به نشانة اطاعت امر خدا - گناهانشان بخشیده شود؛ ولی آنان از گفتن این سخن سر باز زدند و کلمات دیگری بر لب آوردند و از اطاعت امر خدا سرپیچی کردند. خداوند به دلیل این کار، آنان را ظالم نامید. کار بنی‌اسرائیل قطعاً تجاوز از حد و قرار دادن چیزی در غیر جای خودش است و به همین سبب، ظلم می‌باشد.

   «وَإِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْیَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَیْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِیئَاتِكُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ. فَبَدَّلَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَیْرَ الَّذِی قِیلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا یَظْلِمُونَ؛20

   و به آنان گفته شد که در این قریه سکونت کنید و هرجا هرچه خواهید، بخورید و بگویید که گناهان ما را بریز و سجده‌کنان از دروازه داخل شوید تا گناهانتان را بیامرزم. به پاداش نیکوکاران خواهیم افزود. از میان آنان، آن گروه که بر خود ستم کردند، سخنی را که به آنها گفته شده بود، دیگر کردند. پس به کیفر ستمی که می‌کردند، برایشان از آسمان عذاب فرستادیم.»

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
3. •

   یکی دیگر از گناهان یهود که موجب نزول عذاب بر آنان شد، فسق آنهاست. در معنای فسق، راغب می‌نویسد:

   فَسَقَ فلان، یعنی از دایره و حریم شرع خارج شد. فَسَقَ الرُّطَب، یعنی خرما از پوستة خود خارج شد. فسق شرعی، اعم از کفر است. کسی که مرتکب گناه، چه کم و چه زیاد می‌شود، فاسق است؛ ولی بیشتر در مورد کسی که گناه زیاد انجام می‌دهد، استفاده می‌شود. البتّه بیشتر به کسی که ملتزم به حکم شرع است و به آن اقرار دارد؛ ولی تمامی یا بعضی از احکام آن را ترک می‌کند، فاسق گفته می‌شود. اگر به کافر نیز فاسق گفته شود، به این دلیل است آنچه را که عقل و فطرت اقتضا می‌کند، ترک کرده است. فاسق، اعم از کافر است و ظالم، اعم از فاسق.21

   در آیاتی از قرآن، یهودیان فاسق نامیده شده‌اند. در سطور زیر به مواردی اشاره می‌کنیم.

   موسی(ع) بنی‌اسرائیل را به جهاد در راه خدا و گرفتن سرزمین «بیت‌المقدّس» تشویق نمود؛ ولی آنها ترسیدند و از جهاد سر باز زدند و به سخنان آمران به

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
4. •

   پس از آن دل‌های شما چون سنگ سخت گردید.حتّی سخت‌تر از سنگ؛ که از سنگ گاه جوی‌ها روان شود و چون شکافته شود، آب از آن بیرون جهد و گاه از ترس خدا از فراز به نشیب فرو غلتد و خدا از آنچه می‌کنید، غافل نیست.»

   این آیه را می‌توان با توجّه به ضمایر مخاطب در آن، اشاره به یهود معاصر پیامبر اکرم(ص) دانست. در این صورت آیه بدین معنا می‌باشد که شما، یهود «مدینه»، پس از بیّنات و آیاتی که برای پدرانتان آمد و عقابی که بر اصرارکنندگان بر معصیت نازل و میثاق‌هایی که از آنها گرفته شد، قلب‌هایتان سخت گشت؛ در حالی که می‌باید با آگاهی از آن‌همه آیات و معجزات، دل‌هایتان نرم می‌شد.29 البتّه می‌توان مراد آیه را یهود معاصر موسی(ع) نیز دانست و چون روش و حال یهود معاصر پیامبر(ص) همانند روش اسلافشان بود، قرآن قساوت قلب یهود معاصر موسی(ع) را قساوت قلب یهود معاصر محمّد (ص) دانسته است.30

   به هر حال این آیه اشاره به سخت‌دلی یهود دارد و می‌فرماید با وجود دیدن آیات الهی که مقتضی نرمی دل‌های آنها بود، قلب‌هایشان چون سنگ و حتّی بیشتر از سنگ، سخت گردید. آیة مذکور با دقّت به توصیف قساوت قلب یهود و مقایسه آن با سنگ پرداخته است. اکنون به نکات تفسیری آیه اشاره می‌کنیم:

   این آیه می‌فرماید: « كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً». در مورد «أو» چند احتمال داده شده است؛ امّا بهتر است که «أو» را به معنای «بل» بدانیم؛ زیرا با توضیحی که در ادامة آیه در مورد سنگ‌ها و نرمی آنها برای انفجار آب و خشوع آنها در برابر خدا ذکر شده، در واقع مقایسه‌ای بین دل آنها و سنگ کرده و قساوت دل یهود را از سنگی که طبیعتش سختی و قساوت است، دانسته؛ زیرا آنها نه به ندای فطرت درون خود توجّهی می‌کنند و نه وعظ و اندرز در دل‌هایشان نفوذ می‌کند و نه در برابر عظمت خدا و آیات حق خضوع می‌نمایند.31

   برای روشن شدن مطلب به تفسیر ادامة آیه می‌پردازیم. خداوند می‌فرماید: «...إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ». گرچه از سنگ چیزی نمی‌روید و آنها سخت هستند، ولی از دل تخته‌سنگ‌های کوهستان، با همة سختی، نهرها می‌جوشد و بیرون می‌ریزد و این ناشی از جوشش درونی این سنگ‌هاست و اگر از دل این سنگ‌ها نهرها نجوشد، «یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ»، به تأثیر از عوامل طبیعت شکافته می‌شود و از آن آب بیرون می‌آید.

   «إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللهِ» و سنگ‌های برافراشتة کوهستان در برابر قدرت و قهر آیات خداوند فرو می‌ریزد. این آیه را اگر اشاره به قرار دادن «کوه طور» بر فراز سر بنی‌اسرائیل ندانیم، اشاره به ریزش سنگ‌هاست و آن همان است که همواره در طبیعت مشاهده می‌کنیم قطعاتی از سنگ‌ها که بر قلّة کوه هستند، بر اثر زلزله یا بر اثر آب شدن یخ‌هایی که در فصل زمستان در خلال آنها تولید شده‌اند، از هم شکافته و به پایین رانده می‌شوند. البتّه این ریزش که مستند به یک رشته عوامل طبیعی است، معلول ترس از خدا قلمداد شده. علّامه طباطبایی در علّت این اسناد می‌نویسد:

   تمام اسباب طبیعی منتهی به ذات خدا می‌گردد. بنابراین تأثیر سنگ‌ها از علل طبیعی، همان تأثّر از امر و فرمان خداست؛ در حالی که طبق یک شعور تکوینی امر پروردگار خود را درک می‌کنند؛ چنان‌که در بخشی از آیة ۱۱۶ سورة بقره می‌فرماید: «كُلٌّ لَهُ قانِتُون‏» و روشن است که

   اثر و انفعالی که توأم با شعور باشد، همان خشیّت و ترس است. بنابراین سنگ‌ها از خوف خدا ریزش می‌کنند.32

   آیت‌الله طالقانی به زیبایی آیه را تفسیر کرده و در علّت تشبیه دل‌های یهود به سنگ می‌نویسد:

   امّا دل‌های یهود سخت‌تر از سنگ خاراست، نه پذیرای حق و نه دارای حیات معنوی و كمال عقلی است. نه از درونش عواطف و خیر می‌جوشد و نه پند و حکمت و عبرت از راه گوش و چشم به ضمیر و وجدان مردة آنها راه می‌یابد و نه در مقابل عظمت و قدرت آیات محسوس، سر فرود می‌آورد. خداوند با تشبیه و تمثیل‌هایی که به واسطة مشاهدة معجزات سابق، از انفجار آب از سنگ و اضطراب کوه بر بالای سر بنی‌اسرائیل، به ذهن‌های آنها آشناست، مراتب و درجات و اقسام قساوت قلب‌های آنان را نمایانده است. جهت اشتراک این قلب‌ها با سنگ، مردگی و فقدان قابلیت و تکامل است. تفاوت این دو در سه چیز است: اوّلاً از دل و باطن سنگ‌ها چه بسا آب می‌جوشد و نهر جاری می‌شود؛ ولی قلوب آنان جوشش درونی ندارد؛ ثانیاً سنگ از تأثیر عوامل خلقت شکافته می‌شود و از آن آب‌هایی بیرون می‌ریزد؛ ولی موعظه‌ها و عبرت‌ها به دل اینان راه نمی‌یابد و از آن خیری ترشّح نمی‌کند؛ ثالثاً سنگ‌ها در برابر قهر خداوند سر فرود می‌آورند؛ ولی دل‌های اینان در برابر عظمت حق خضوع نمی‌کند.33

   آیة دیگری نیز به قساوت و سخت‌دلی یهود اشاره دارد:

   «فَبِما نَقْضِهِمْ میثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِیَة؛34

   و (اهل کتاب) چون پیمانشان را شکستند، لعنتشان کردیم و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم.»

   در این آیه خداوند تصریح می‌کند که به سبب عهدشکنی یهود، مستحقّ لعنت از رحمت خدا شدند و خداوند قلوب آنها را سخت گردانید. چگونه خداوند دل‌های آنان را سخت کرد؟ آیا این جبر نیست؟ چگونه است که خداوند دل‌های آنها را سخت و سپس آنان را معاقبه می‌کند؟ رشید رضا در پاسخ به این سؤال می‌نویسد:

   معنای «لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِیَة» این است که نقض میثاق و آنچه که از معاصی و کفر به دنبال دارد، بنا به سنّت الهی، در نفوس آنها تأثیر داشت؛ آنها را از هر آنچه که مستحقّ رحمت و فضل خداست دور نمود و قلب‌هایشان را سخت کرد تا اینکه هیچ حجّت و موعظه‌ای در آن کارگر نیفتاد. اِسناد لعنت و سخت گرداندن دل‌ها به خداوند، بنا بر آنچه جبریه معتقدند، به این معنا نیست که خداوند این افعال را خلق کرد و سپس یهود را به علّت آن اعمال معاقبه نمود و نیز بنا بر اعتقاد و فهم بعضی از نادانان، از سنّت الهی در جزای الهی نیست. این جاهلان گمان می‌کنند که این کار از قبیل جزای وضعی مترتّب بر مخالفت شرایع و قوانین دنیاست؛ ولی چنین نیست؛ بلکه از قبیل امراضی است که در نتیجة مخالفت با قوانین طب حاصل می‌آید و این امر در جای خود معقول و مطابق واقع و مطابق حکمت تکلیف است. اگر خداوند در ابتدا قساوت را در قلوب آنها خلق می‌کرد، اعمال زشت اختیاری آنها اثری بر عقویت آنها نداشت.35

   با توجّه به این آیه و آیة قبل، می‌توان نتیجه گرفت بنی‌اسرائیل در پی عدم توجّه به آیات الهی و سرکشی و عصیان در برابر فرمان خدا و پیامبران و ارتکاب گناهان مختلف، از جمله کشتن پیامبران، تحریف تورات و عدم ایمان به پیامبران، از رحمت خدا دور شدند و دل‌هایشان سخت گردید. این سخت‌دلی اوّلاً به سبب کارهای زشت خودشان بوده است؛ زیرا اعمال زشت بر روح و جان تأثیر گذاشته و آن را تیره و تار می‌سازد؛ ثانیاً چون با فرمان‌های رسمی و میثاق خداوند مخالفت نموده و عهدشکنی کردند - بنا بر سنّت الهی - توفیق انشراح صدر از آنها سلب شد.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
5. ۱

   1. قرشی، علی اکبر، «قاموس قرآن»، ج ۱، ص ۲۰۸.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
6. ۲

   2. سورة شوری(42)، آیة ۴۲. ترجمه: «ملامت درخور کسانی است که به مردم ستم می‌کنند و به ناحق در روی زمین سرکشی می‌کنند...»

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
7. ۳

   3. الراغب الأصفهانی، «المفردات»، صص ۵۵ و ۵۶.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
8. ۴

   4. سورة جاثیه(45)، آیات ۱۶ و ۱۷.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
9. ۵

   5. الطبرسی، الفضل بن الحسن، «مجمع البیان»، ج ۵، ص ۷۵؛ الآلوسی، السیّد محمود، «روح المعانی»، ج ۲۵، ص ۴۸.

   بازگشت به ابتدای مقاله ↑
10. ۶

    6. همان منابع.

    بازگشت به متن ↑
11. ۷

    7. سورة یونس(10)، آیة ۹۳، ترجمه: «... و تا آن هنگام که صاحب دانش نشده بودند، اختلافی نداشتند...»

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
12. ۸

    8. سورة هود(11)، آیة ۱۱۰، ترجمه: «... و به موسی کتاب دادیم. در آن کتاب اختلاف شد...»

    بازگشت به متن ↑
13. ۹

    9. سورة جاثیه(45)، آیة ۱۸، ترجمه : «پس تو را به راه دین انداختیم.»

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
14. ۱۰

    10. و نیز بنگرید به: سورة شوری(42)، آیات ۱۳ و ۱۴ و سورة آل‌عمران(3)، آیة ۱۹.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
15. ۱۱

    11. سورة هود(11)، آیة ۱۱۰.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
16. ۱۲

    12. سورة انعام(6)، آیة ۱۴۶.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
17. ۱۳

    13. «مجمع البیان»، ج ۱، ص ۸۴؛ «المفردات»، صص ۳۱۵-۳۱۶؛ «قاموس قرآن»، ج ۴، ص ۲۷۰.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
18. ۱۴

    14. سورة بقره(2)، آیة ۲۳۱.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
19. ۱۵

    15. همان، آیة ۵۱.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
20. ۱۶

    16. سورة اعراف(7)، آیة ۱۵۰.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
21. ۱۷

    17. سورة بقره(2)، آیة ۵۴.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
22. ۱۸

    18. همان: آیة ۵۷؛ نیز نگاه کنید به: سورة اعراف(7)، آیة ۱۶۰.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
23. ۱۹

    19. «مجمع البیان»، ج ۱، ص ۱۱۶.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
24. ۲۰

    20. سورة اعراف(7)، آیات ۱۶۱ و ۱۶۲؛ سورة بقره(2)، آیة ۵۹ نیز تقریباً به همین مضمون است.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
25. ۲۱

    21.«المفردات»، ص ۳۸۰.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
26. ۲۲

    22. سورة مائده(5)، آیة ۲۵.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
27. ۲۳

    23. سورة مائده()، آیة ۲۶.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
28. ۲۴

    24. سورة اعراف(7)، آیة ۱۶۵.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
29. ۲۵

    25. سورة صف(61)، آیة ۵.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
30. ۲۶

    26. طالقانی، سیّد محمود، «پرتوی از قرآن»، ج ۱، ص ۲۰۰.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
31. ۲۷

    27. «التفسیر الكبیر»، ج ۳، ص ۱۳۶.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
32. ۲۸

    28. سورة بقره(2)، آیة ۷۴.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
33. ۲۹

    29. فخر رازی بر این نظر است. «التفسیر الكبیر»، ج ۳، ص ۱۳۷؛ رشید رضا معتقد است یهود زمان موسی(ع) در برابر دیدن معجزات دل هایشان نرم شد؛ ولی خلف آنها قسی القلب شدند. «المنار»، ج ۱، ص ۳۵۲.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
34. ۳۰

    30. طبرسی بر این رأی است. «مجمع البیان»، ج ۱، ص ۱۳۹.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
35. ۳۱

    31. «مجمع البیان»، ج ۱، ص ۱۳۹؛«التفسیر الكبیر»، ج ۲، صص ۱۳۷-۱۳۸؛ «روح المعانی»، ج ۱، ص ۲۹۵؛ «المنار»، ج ۱، ص ۱۳۵۲.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
36. ۳۲

    32. «المیزان»، ج ۱، ص ۲۰۳.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
37. ۳۳

    33. «پرتوی از قرآن»، ج ۱، صص ۲۰۲-۲۰۳.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
38. ۳۴

    34. سورة مائده(5)، آیة ۱۳.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑
39. ۳۵

    35. «المنار»، ج ۶، ص ۲۸۲.

    منبع: جلالی کندری، سهیلا، «یهود شناخت (تأمّلی بر اندیشه، عمل و فرجام بنی‌اسرائیل از نگاه قرآن)»، تهران، حامیان آزاد قدس، 1389، صص 95 -108.

    بازگشت به ابتدای مقاله ↑