واحد پژوهش موعود
شرح حال
خانوادة طبرسي
هجرتي پربار
اوضاع سياسي و اجتماعي
طبرسي و تفسير قرآن کريم
طبرسي و فقاهت
اساتيد
شاگردان
آثار
جايگاه علمي
وفات
داده باشند و بعد مردم، آنجا را به همين نام از يکديگر نقل کرده‌اند.)25و26و27و28
آرامگاه او که در ابتداي خيابان طبرسي واقع شده، از آغاز، محلّ زيارت مؤمنان بوده است و در سال 1370ه .ش. به موجب طرح توسعة اطراف حرم، به داخل باغ رضوان انتقال داده شد.29
پی‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
فضل بن حسن بن فضل طَبْرِسي متولّد 468 يا 469 و متوفّاي 548ه .ق.، ملقّب به امين الاسلام، علّامه طبرسي و امين‌الدّين، از مفسّران نامدار شيعه، محدّث، فقيه، متکلّم و نويسندة «تفسير مجمع البيان» است. او در قرن ششم هجري قمري مي‌زيست. کنية او را ابوعلي گفته‌اند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
فضل بن حسن بن فضل طبرسي مفسّر نامدار شيعه است. سال تولّد او به طور دقيق مشخّص نيست؛1 ولي برخي محقّقان آن را در سال‌هاي 467 تا 469ه .ق. دانسته‌اند.2 محلّ تولّد او نيز در منابع قديمي نيامده است.
دربارة اينکه طبرسي اهل کجاست، اختلاف وجود دارد. برخي او را مازندراني و برخي اهل تفرش مي‌دانند. اين اختلاف ناشي از اختلاف در آوانگاري شهرت طبرسي است. برخي آن را طَبَرْسي خوانده‌اند؛ با اين ادّعا که اين کلمه نشان‌دهندة انتساب به طبرستان است. ميرزا عبدالله افندي در «رياض العلماء»،3 محمّدعلي مدرس تبريزي در «ريحانة الادب»4 و محمّدباقر خوانساري در «روضات الجنّات»5 بر اين اصرار دارند.
برخي نيز گفته‌اند نسبت به «طبرستان»، طبري يا طبراني يا طبرستاني خواهد بود و نه طبرسي؛ بلکه نام دقيق مؤلّف مجمع البيان، طَبْرِسي است که عربي شدة تَفرِشي است و تفرشي منسوب به شهري در نزديکي «قم» و «اراک» است.6
شبيري زنجاني رجال‌شناس و مرجع تقليد نيز او را اهل تفرش مي‌داند.7 شبيري زنجاني مي‌گويد:
کتاب تاريخ بيهق قديمي‌ترين منبع دربارة طبرسي است و در آن کتاب تصريح شده که او اهل تفرش است.8
نويسندة «تاريخ بيهق»، علي بن ابي‌القاسم بيهقي، معروف به فريد خراسان، درگذشتة سال 565ه .ق. و هم‌دورة طبرسي است.9
فضل بن حسن كه دوران كودكي و تحصيل خود را در جوار بارگاه ملكوتي امام هشتم(ع) گذراند، پس از تحصيل مقدّمات علوم و قرائت قرآن، در محضر اساتيد بزرگ حاضر شده و سالياني را به خوشه‌چيني از خرمن دانش آنان سپري كرد. تا آنجا كه در علوم متعدّدي، چون فقه، اصول، ادبيات عرب، قرائت، تفسير، حديث و... صاحب نظري متين شد. از آن پس، مدّتي را به فراگيري علومي، همچون حساب، جبر و... كه كمتر به آنها پرداخته مي‌شد، گذارنيد تا از صاحب‌نظران اين علوم گرديد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
فرزند او ابونصر حسن بن فضل بن حسن طَبرِسي، صاحب کتاب «مکارم الاخلاق» و «جامع الاخبار» است و علي طبرسي، فرزند ديگر شيخ و نوة او ابوالفضل علي بن حسن بن فضل طبرسي، صاحب مشکاة الانوار است که در تکميل کتاب مکارم
الاخلاق نگاشته شده.10
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
وي از «طَبرِس» به «مشهد سناباد طوس» رفت و ساکن آنجا شد. امين الاسلام طبرسي حدود 54 سال در مشهد مقدّس سکونت داشت و سپس بنا بر دعوت بزرگان سبزوار و با توجّه به امکانات بسياري که در آن شهر موجود بود و زمينة تدريس، تأليف و ترويج دين را براي او فراهم مي‌ساخت، در سال 523ه .ق. راهي آن ديار گشت. سادات آل زباره - که طبرسي با آنان نسبت فاميلي داشت - ميزبان او بودند و از کمک و همکاري با آن عالم وارسته دريغ ننمودند.11
نخستين اقدام شيخ، پذيرش مسئوليت مدرسة دروازة عراق بود12 که با سرپرستي و راهنمايي او، مدرسه به حوزة علمية وسيع و با اهمّيتي مبدّل گشت. غناي فرهنگي و علمي اين مکان، سبب جذب محصّلان بسياري از دور افتاده‌ترين نقاط ايران گرديد و طلبه‌هاي جوان به عشق رسيدن به کمال و خدمت به مکتب، در آن مدرسه مشغول تحصيل شدند و علوم مختلفي، چون فقه و تفسير را از محضر طبرسي فرا گرفتند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
صاحب مجمع البيان در دورة حکومت سلجوقيان مي‌زيسته است که معاصر با شاهان طغرل، آلْب ارسلان، برکيارق، محمّد بن ملکشاه و سنجر بن ملکشاه بوده و با خلفاي عبّاسي، قائم، مقتدي، مستظهر، مسترشد، راشد و مقتضي بوده است.
اوضاع مذهبي جهان اسلام عصر طبرسي بدين گونه بوده که در مشرق بلاد اسلامي، همه پيرو اصحاب ابوحنيفه و در «مغرب»، مالکي، در سرزمين «چاچ» (شهري در ماورالنّهر، تاشکند امروزه) و «نيشابور»، شافعي و در «اقور» (جزيره‌اي ميان «دجله» و «فرات») و «رحاب»، (ناحيه‌اي در «آذربايجان» و «دربند») اصحاب حديث بودند.
در روزگار شيخ، شيعيان زيديّه، اسماعيلي و اثناعشري شهرت و اهمّيت داشتند. طغرل و وزيرش کندي به شيعيان آزار و اذيّت مي‌رساندند؛ ولي آلب ارسلان و وزيرش، نظام الملک اين فشارها را کاهش دادند. بزرگان و علماي شيعه، غالباً از خاندان سلجوقي با احترام ياد مي‌کردند. اين خاندان مجالس تعزيه و سوگواري براي مصايب اهل بيت(ع) را آشکارا برگزار مي‌نمودند. شيعيان آن عصر بيشتر در «ري»، «قم»، «کاشان»، «آبه»، «ورامين»، «ساري»، «سبزوار»، «مشهد» و... ساکن بودند. زبان علمي عربي بود و خواجه نظام‌الملک با علما و فضلا حشر و نشر داشته و به نشر و ترويج علوم و معارف در شهرهاي بزرگي، مثل «بغداد»، «اصفهان»، «طوس»، «هرات» و... همّت مي‌گمارد؛ به طوري که ما در اين دوره، شاهد حضور علما و بزرگان فراواني هستيم که از جملة آنها مي‌توان به خطيب بغدادي، غزالي، خواجه انصاري، زمخشري، انواري، علّامه قزويني و... اشاره نمود.13
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
اين عالم فرزانه كه انديشة خدمت به قرآن را هميشه در سر مي‌پرورانيد، در 60 سالگي موفّق شد سه كتاب تفسيري به سبك‌هاي مختلف به رشتة تحرير در بياورد كه تا صدها سال، مفسّران بزرگي بر آستان تفسير او اعتكاف كرده و از درياي علومش استفاده كرده‌اند. تفاسير ايشان عبارتند از:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. «مجمع البيان»؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. «الکافي الشافي»؛ گزيده‌اي از «الکشّاف» زمخشري؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. «جوامع الجامع»، تفسير وسيط.
خود در اين‌باره مي‌گويد:
آستين همّت بالا زدم و نهايت جدّ و جهد را به كار بستم و ديده بيدار داشتم و انديشه به زحمت افكندم... و تفاسير گوناگون را در پيش رو نهادم و از خداوند سبحان، توفيق و تيسير طلبيدم و نگارش كتابي را آغاز كردم كه در نهايت فشردگي و پيراستگي و حسن نظم و تربيت است.
در يكي از مكتوبات آن عالم وارسته آمده است:
پيامبر اكرم(ص) را در عالم رؤيا زيارت كردم كه موساي كليم الله(ع) در محضر آن حضرت بود. حضرت موسي(ع) از پيامبر اكرم(ص) پرسيد: «شما فرموديد: عُلماء اُمّتي كَأنيباء بني إسرائيل. چگونه علماي امّت شما، مثل انبياي بني‌اسرائيل هستند؛ در حالي كه شأن انبياء در پيشگاه خدا بسيار بالا است و اگر واقعاً اين‌چنين است، كدام فرقه از امّت تو اين‌گونه هستند؟»
در همين هنگام بود كه من وارد محفل آنان گشتم. پيامبر اكرم(ص) به من اشاره كرده و فرمودند: «هذا واحدٌ منهم؛ اين يکي از آنهاست.» موساي كليم(ع) باب گفت‌وگو را باز نمود و سؤال‌هايي كرد و من هم پاسخ دادم. در موردي گفت: «فلان كلام را چرا اطاله دادي؟» گفتم: «خداوند آنگاه كه به شما فرمود: وَ ما تِلكَ بِيَمينِك يا موسي (؛ چه چيز در دست راست خود داري اي موسي؟) شما پاسخ دادي:
«هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَ أَهُشُّ بِها عَلى غَنَمي وَ لِيَ فيها مَآرِبُ أُخْرى؛
اين عصای من است. بر آن تكيه میدهم و با آن برای گوسفندانم برگ می‌تكانم و كارهای ديگری هم برای من از آن برمیآيد.» چرا شما پاسخ را طولاني كردي؟» حضرت موسي(ع) از اين جواب، مرا مورد لطف و مرحمت قرار داد و فرمود: «سخن شايسته‌اي گفتي.»
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
علم فقه که فنّ استخراج و استنباط احکام از مدارک آن چون کتاب، سنّت، اجماع و عقل مي‌باشد، از جمله دانش‌هاي دقيقي است که شيخ در آن صاحب‌نظر بود. علماي بزرگ و شرح‌حال‌نگاران، از وي به عنوان مجتهد و فقيهي بزرگوار ياد کرده‌اند.14
طبرسي با عنايت به وجود بيش از پانصد آية قرآن که بر احکام عبادات و معاملات اشارت دارند، به طرح موضوعات فقهي در دو تفسير کبير و وسيط خود پرداخته است. او نخست اقوال فِرَق مختلف اسلامي را بيان کرده، پس از شرح ديدگاه شيعه، نظر خود را به گونة فتوا اظهار مي‌کند. بسياري از فقهاي بزرگ شيعه نظرات او را مورد اشاره قرار داده‌اند.15
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
شيخ ابوعلي طوسي (فرزند شيخ طوسي)، جعفر بن محمّد دوريستي، ابوالحسن عبيدالله محمّد بيهقي، حسن بن بابويه قمي رازي، عبدالجبّار مقرّي رازي، حسين بن ابي الفتح وعظ بكرآبادي، سيّد ابوالحمد مهدي بن نزار حسيني قايني، حاكم موفّق بن عبدالله عارف نوغاني، سيّد ابوطالب محمّد بن حسين حسيني قصبي جرجاني، شيخ ابوالقاسم محمود بن حمزة بن نصر كرماني و تاج القراء کرمّاني.16
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
رضي الدّين حسن (فرزندش)، قطب الدّين راوندي، محمّد بن علي بن شهر آشوب، شيخ منتجب الدّين رازي قمي، عبدالله بن جعفر دوريستي، سيّد فضل الله راوندي، سيّد عزالدّين شرف‌شاه بن محمّد حسيني افطسي نيشابوري آل زباره، شاذان بن جبرئيل قمي
و برهان‌الدّين محمّد بن علي قزويني همداني.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
«مجمع البيان لعلوم القرآن» (10 جلد)، «جوامع الجامع»، «غَنيّة العابد و مَنيّة الزّاهد»، «كنوز النّجاح»، «الاختيار من شرح الحماسة الطائية»، «الاختيار من المقتصد في النحو»، «الآداب الدينيه للخزانة المعينيه»، «تاج المواليد»، «الجواهر» (يا جواهر النحو)، «الفائق»، «النور المبين»، «الكاف الشّاف من كتاب الكشّاف» (تفسير كشّاف متعلّق به زمخشري، مفسّر عامه است)، «معارج السؤال»، «حقايق الامور»، «عدّة السفر و عمدة الحضر»، «المشكلات»، «المجموع في الآداب»، «اسرار الامامه (اسرار الائمّة)»، «الوافي در تفسير قرآن»، «العمده في اصول الدّين و الفرائض النوافل»، «مشكوة الانوار في الاخبار»، «المؤتلف من المختلف بين ائمّة السلف»، «نثر اللآلي»، «روايت الصحيفة الرّضا(ع)»، «إعلامُ الوَري بأعلامِ الهدي»، طبرسي در اين کتاب، مختصري از ديدگاه تاريخي شيعه دربارة سيرة رسول خدا(ص) و تاريخچة زندگي امامان معصوم(ع) به همراه بحث امامت را عرضه کرده است. بيشتر نويسندگان بزرگي که دربارة زندگاني معصومان(ع) نوشته‌اند، در بسياري از ابواب کتاب‌هايشان، نام إعلام الوري و طبرسي را به عنوان منبع ذکر کرده‌اند.
موضوع اين کتاب امامان معصوم(ع) تا امام حسن عسکري(ع) و فصل چهارم دربارة امامت ائمّة اثناعشر و امام زمان(عج) است. کتاب اعلام الوري در کنار الارشاد مفيد و کشف الغمّة و روضة الواعظين فتّال نيشابوري، از آثار با ارزشي است که از قرن پنجم تا هفتم هجري قمري دربارة زندگي چهارده معصوم(ع) نگاشته شده و حکم منابع اصلي را در اين زمينه دارد.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
امين الدّين ابوعلي فضل بن حسن طبرسي، مؤلّف بزرگوار تفسير گرانقدر مجمع البيان، در ميان علماي نامي شيعه جايگاهي بس عظيم دارد و كمتر كتاب مذهبي و به خصوص تفسير قرآن است كه از ذكر نام و افكار و آثار او خالي باشد. هرچند در دانش‌هاي رايج عصر خويش نيز خبره بود، امّا منزلت او در تفسير، جايگاه ويژه‌اي است. شيخ منتجب الدّين رازي نوشته است:
شيخ امام امين الدّين ابوعلي فضل بن حسن طبرسي، دانشمندي موثّق، پارسا و مورد كمال اعتماد است.
قاضي نورالله شوشتري نيز از او چنين ياد مي‌كند:
عمدة المفسّرين، امين الدّين، ثقة‌الاسلام، ابوعلي فضل بن حسن بن فضل طبرسي از نحارير علمای تفسير است.
علّامه اميني در وصف ايشان مي‌نويسد:
وي از برجسته‌ترين علما و پيشوايان مذهب شيعه به شمار مي‌آيد... تفسير وي به تنهايي كافي است كه درياي فضل و تبحّر علمي وي را بنماياند... كتابي كه هيچ كس از آن بي‌نياز نتواند بود.
اگرچه عصر علّامه طبرسي با اوج‌گيري اختلافات و تنش‌هاي مذهبي دوران غزنويان و سلجوقيان همراه بود، امّا علّامه دفاع از اصول و مباني شيعه را با حفظ اعتدال، شيوة خود ساخت و خدمتي پر ارج را در تقريب افكار و انديشه‌هاي مذاهب اسلامي از خود به جاي گذاشت.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
امام مفسّران، امين الاسلام طبرسي پس از هفتاد و نه (يا هشتاد) سال زندگي با برکت و سراسر خدمت به اسلام و مردم، شبانگاه روز نهم ذيحجّة سال 548ه .ق. در شب عيد قربان در شهر «سبزوار» به ديار حق شتافت و جهان اسلام را در عزايش سيه‌پوش ساخته و در سوگ نشاند.17و18و19
برخي از نويسندگان اسلامي، شيخ طبرسي را به عنوان «شهيد» ياد کرده20و21 و بيان داشته‌اند که ايشان به وسيلة سم به شهادت رسيده است. در مقابل، گروهي نيز با توجّه به هم‌زمان بودن رحلت شيخ با فتنة طائفة غُز (طايفة غز مرکّب از ترکمانان چادرنشين بودند که در سرزمين «بلخ» و ناحية «ختلان» زندگي مي‌کردند و در جنگ با سلطان سنجر، سپاهش را منهدم ساختند و سپس قتل و غارت را در تمام شهرهاي «خراسان» آغاز کردند و ظلم و جور و ريختن خون‌ها را شدّت بخشيدند. آتش‌زدن کتابخانه‌هاي بسيار، انهدام مساجد و کشته شدن عالمان دين نتيجة اين فتنه بود.)22و23 به شهادت ايشان به دست اين گروه شورشي اشاره کرده‌اند.24
پيکر پاک علّامه از سبزوار به «مشهد مقدّس» انتقال يافت و در نزديکي حرم مطهّر امام رضا(ع) در محلّي، به نام «قبرستان قتلگاه» به خاک سپرده شد (قتلگاه را همان محلّ شهادت امام رضا(ع) دانسته‌اند). گروهي از نويسندگان، غسلگاه (مکاني که امام رضا(ع) را در آن غسل داده‌اند) را مدفن طبرسي معرّفي کرده‌اند. البتّه چون از قديم قبرستان قتلگاه را غسلگاه مي‌ناميدند و بعد از اين در محاورات به قتلگاه تبديل شده است، مي‌توان اين امر را دور از حقيقت نزديک دانست؛ زيرا وسعت باغ حميد بن قحطبه که امام(ع) را در آنجا به شهادت رسانيده‌اند، در حدود يک ميل در يک ميل نوشته‌اند و احتمال مي‌رود که امام را در گوشه‌اي از آن باغ غسل
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. سبحانی، جعفر، «الشيخ الطبرسي امام المفسّرين في القرن السادس»، ص 8.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. گرجی، ابوالقاسم، «مقدّمة جوامع الجامع»، ج 1، ص 2؛ سبحانی، جعفر، «الشيخ الطبرسي امام المفسّرين في القرن السادس»، ص 8.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. افندی، «رياض العلماء و حياض الفضلاء»، ج 4، ص 357.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. مدرّس تبریزی، «ريحانة الادب في تراجم المعروفين بالکنيه أو اللّقب»، ج 4، ص 33.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. خوانساری، «روضات الجنّات في احوال العلماء و السّادات»، ج 1، ص 64.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. دربارة آوانگاري شهرت طبرسي برخي به تفصيل سخن گفته‌اند. مقدّمة آيت الله شهيد قاضي طباطبايي بر جوامع الجامع چاپ رحلي، مقدّمة ميرزا محمّدباقر مازندراني بر شرح شواهد مجمع البيان تأليف ميرزا طاهر قزويني، کتاب طبرسي و مجمع البيان، نوشتة دکتر حسين کريمان و مقدّمة دکتر ابوالقاسم گرجي بر جوامع الجامع چاپ دانشگاه تهران را در اين زمينه بنگريد. (فصل‌نامة پژوهش‌هاي قرآني)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. شبیری زنجانی، «جرعه‌اي از دريا»، ج 4، صص 361-363.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. همان، ج 4، ص 361.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. همان، ج 4، ص 361؛ بیهقی، «تاريخ بيهق»، ص 12.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. خوانساری، «روضات الجنّات في احوال العلماء و السّادات»، ج 5، ص 361.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. ابن فندق، «تاريخ بيهق»، ص 437.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. همان، ص 438.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. کریمان، محسن، «طبرسي و مجمع البيان»، ج 1، صص 205-15.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. خوانساری، «روضات الجنّات في احوال العلماء و السّادات»، ج 5، ص 357. شوشتری، «مجالس المؤمنين»، ج 1، ص 490.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. براي بررسي جزئيات بيشتر در باب فقه، ن.ک به: حسنی، کریم، «علّامه طبرسي»، سايت پژوهه پژوهشکدة باقر العلوم به آدرس pajoohe.ir و «علّامه طبرسي»، سايت انديشة قم به آدرس test.wikifeqh.ir
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. افندی، «رياض العلماء و حياض الفضلاء»، ج 4، ص 357.کریمان، محسن، «طبرسي و مجمع البيان»، ج 1، ص 300. دوانی، علی، «مفاخر اسلام»، ج 3، ص 412.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. مدرّس تبریزی، «ريحانة الادب في تراجم المعروفين بالکنيه أو اللّقب»، ج 21.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. ابن فندق، «تاريخ بيهق»، ص 242.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. حرّ عاملی، «امل الآمل»، ج 2، صص 216-217.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. افندی، «رياض العلماء و حياض الفضلاء»، ج 4، ص 340.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. خوانساری، «روضات الجنّات في احوال العلماء و السّادات»، ج 5، ص 357.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. راوندی، «راحة الصدور و آية السرور در تاريخ آل سلجوق»، ص 167؛ ابن اثیر، «الکامل في التّاريخ»، ج 7، صص 99-101.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. راوندی، «راحة الصدور و آية السرور در تاريخ آل سلجوق»، ص 183.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. مکتب اسلام، سال اوّل، شمارة 10، ص 67.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. ابن فندق، «تاريخ بيهق»، ص 437.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. افندی، «رياض العلماء و حياض الفضلاء»، ج 4، ص 345.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. حرزالدیّن، محمّد، «مراقد المعارف»، ج 1، ص 415.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. عطاردی، عزیزالله، «تاريخ آستان قدس رضوي»، ج 1، ص 26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. روزنامة جمهوري اسلامي، شمارة 3660، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑