صلوات، فطرت و توحید الهی

مرتضی مهدوی یگانه

برآمده از فطرت

صلوات بر محمّد و آل محمّد(ص) یک ذکر معمولی نیست؛ حقیقتی است که ریشه در عالم حقایق و فطرت انسان‌ها دارد؛ یعنی سرشت انسان‌ها همان‌گونه که بر وجود خالق متعال و محبّت و گرایش به او سرشته شده، بر معرفت و محبّت به گرایش به خاندان رسالت و ولایت نیز استوار است. دلیل آن نیز این است که این اولیای بزرگ الهی، اوّلاً خود مظهر توحید هستند و ثانیاً مأموریت و رسالت آنان همواره دعوت به خدا و توحید او بوده است. این واقعیت در احادیث مربوط به آیة فطرت نیز مطرح شده است.

خداوند در آیة 30 «سورة روم» می‌فرماید:

«پابرجا و ثابت بر سرشت خدا که مردم را بر آن سرشته است، باش. برای این آفرینش الهی هیچ تغییر و تبدیلی نیست. این است دین محکم و استوار...»

در احادیثی چند از امام صادق(ع) در ذیل این آیه بیان شده که خداوند سرشت انسان‌ها را علاوه بر توحید، بر نبوّت پیامبر اکرم(ص) و ولایت امیرالمؤمنین(ع) نیز سرشته است.1

بر این اساس فرطت انسان‌ها بر محبّت و گرایش محمّد و آل‌محمّد(ص) تمایل دارد. بنابراین صلواتی که مؤمنان بر ایشان می‌فرستند، بر اساس فطرت و میثاق توحید الهی است. حضرت موسی بن جعفر(ع) از پدر گرامی‌شان، امام صادق(ع) نقل می‌کنند که فرمودند:

«هرکس بر نبیّ اکرم(ص) صلوات بفرستد، معنایش این است که من بر پیمان عالم الست پابرجا هستم؛ آنگاه که خدای متعال از همه میثاق گرفت که: آیا من پروردگار شما نیستم؟ همه گفتند: آری، هستی و متعهّد به وفای آن می‌باشیم.»2

بر این مبنا صلوات بر اولیای الهی، تأکید بر توحید خدای متعال و یک تجدید عهد توحیدی و ولایی و اعلام وفاداری به آن است.

صلوات و توحید الهی

صلوات بر محمّد و آل محمّد(ص) صرفاً درخواست تحیّت و درود نیست؛ بلکه ابعاد و بواطنی دارد که جز صاحبان صلوات از آنها خبر ندارند. یکی از این ابعاد، تجدید میثاق عالم ذر است. از امام موسی بن جعفر(ع) از پدر بزرگوارشان روایت شده که فرمودند:

«هرکس بر نبیّ اکرم(ص) صلوات بفرستد، معنایش این است که من بر میثاق عالم الست پابرجا و بر وفای به آن متعهّد هستم؛ همان میثاقی که خداوند (به ارواح همة خلایق) فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری، تو پروردگار ما هستی.»3

که در این مورد در نوشتار قبل توضیح دادیم.

امّا یکی دیگر از ابعاد توحیدی صلوات، هم‌تراز بودن صلوات با تسبیح و تهلیل و تکبیر است. در این زمینه امام رضا(ع) فرمودند:

«صلوات بر محمّد و آل او(ص) نزد خدای عزّ و جلّ، معادل تسبیح و تهلیل و تکبیر است.»4

امّا صلوات چگونه و با کدام تحلیل، معادل اذکار و حقایق توحیدی است؟

عمق این حقایق نزد اهل بیت(ع) است؛ لکن شاید بتوان جلوه‌ها و مراتبی نازل از آنها را با اندیشه و تأمّل دریافت.

صلوات و تسبیح حق‌تعالی

تسبیح، تنزیه حضرت حق است از هر عیب و نقص و کار ناروا. آنگاه که ما صلوات می‌فرستیم، در واقع خداوند را از مواردی چند تنزیه می‌کنیم:

1. خداوند منزّه از آن است که اولیای بزرگ خود را بدون سرمایه و پشتوانه‌های تکوینی و تشریعی لازم به میان مردم بفرستد؛ این سرمایه همان رحمتی است که ما در صلوات از حضرت حق می‌خواهیم آن را بر محمّد و آل محمّد(ص) نازل فرماید.

2. خداوند منزّه از آن است که جز شایستگان - یعنی غیر از آل محمّد(ص) - را بعد از رسول خدا(ص) به عنوان امام و رهبر اسلام قرار دهد. صلوات بر پیامبر و آل او(ع) در واقع این شایستگان را به امّت معرفی می‌کند؛ زیرا دیگران، هیچیک شایستة این درود و صلوات نیستند.

3. طبق آیة 143 «سورة احزاب»، خداوند و ملائکة او بر مؤمنان صلوات می‌فرستند تا آنان را از تاریکی‌های جهل و گمراهی به سوی نور خارج نمایند؛ امّا این کار را توسط پیامبر خود انجام می‌دهد؛ همان‌گونه که آیة اوّل «سورة ابراهیم» به آن تصریح می‌فرماید. از این‌رو آن حضرت را نور خود دانسته است؛ چنان‌که در آیات و روایاتی چند، ایشان نور خدا معرفی شده‌اند. صلواتی که ما از خداوند برای محمّد و آل محمّد(ع) درخواست می‌کنیم، درخواست همین نور برای آن حضرات است. خدای متعال منزّه از آن است که بدون متّصل کردن پیامبرو آل او(ع) به نور خود، از آنان بخواهد که مردم را از تاریکی به سوی نور هدایت کنند.

به طور کلّی خداوند از هرگونه عیب و نقص منزّه است؛ به بیان دیگر کارهای او همواره کامل و بدون نقص است؛ پس اولیای بزرگ خود - محمّد و آل محمّد(ع) - را نیز از هرگونه جهل و عجز دور می‌دارد تا بتواند مقصد خدای متعال در خلقت

صلوات و تهلیل حق‌تعالی

صلوات و تکبیر الهی

پی‌نوشت‌ها: